Орто Халымаҕа “Харысхал” аһымал пуонда түөрт күннээх үлэтин түмүгүнэн улуус дьаһалтатын дьиэтигэр “төгүрүк остуол” тэрилиннэ. Пуонда дириэктэрэ Вера Душкевич хоту улуустарга бу иннинэ пуонда үлэһиттэрэ Үөһээ Дьааҥы уонна Муома улуустарыгар сылдьыбыт эбит буоллахтарына, кини бастакытын Саха сирин уһук хоту сиригэр үктэммитин уонна онтон олус астыммытын эттэ. “Биир иллээх дьиэ кэргэн курдук бииргэ сүбэлэһэн үлэлииргитин, бэйэ-бэйэҕитин кытта ыкса билсэргитин олус сөбүлээтим”, — диэтэ.
Хас да күннээх үлэ түмүгүнэн, кэккэ санаалар үөскээбиттэрин эттэ. Ол курдук, улууска доруобуйаларынан хааччахтаах уонна инбэлиит оҕолорго психологическай арыаллааһын хайаан да наадатын ыйда. Ол инниттэн Психологическай-медицинскэй хамыыһыйа (ПМК) улууска бэйэтигэр баара уонна үлэлиирэ наада диэтэ. Бу хамыыһыйа туохха нааданый диир буоллахха, МСЭК (инбэлииккэ таһаарар хамыыһыйа) үлэтигэр быһаччы сыһыаннаах. ПМК түмүктэригэр олоҕуран, МСЭК оҕону инбэлииккэ таһаарарын дуу, суоҕун дуу эмиэ быһаарар кыахтаах. Итини таһынан, ПМК түмүгүнэн инбэлиит эбэтэр доруобуйатынан хааччахтаах оҕоҕо адаптивнай үөрэх бырагыраамата оҥоһуллар. Хас биирдии оҕо туспа уратылаах, биир уопсай диагноз турда да, бары биир ыарыылаах буолаллар диэн буолбатах. Онон хас биирдиилэригэр тус-туспа сыһыан ирдэнэр. Ол иһин адаптивнай, ол эбэтэр оҕо чопчу уратытынан, кини уопсастыбаҕа бэйэтин араҥатын буларыгар туспа бырагырааманан иитии-үөрэтии үлэтэ барыахтаах. Оттон күн бүгүн биһиэхэ оскуолаларга, оҕо саадтарыгар эрэ баар психологтары кытта үлэ бара турар.
Вера Петровна биһиги улууспутугар маннык хамыыһыйа тэриллэригэр толору кыах баарын бэлиэтээтэ. Аныгы кэм ирдэбилинэн, Коммерческайа суох тэрилтэ тэрийэн, хайа баҕарар үлэлиэххэ сөп диэтэ, сүбэ-ама биэрдэ.
Дьокуускайдааҕы “Инсайт” психологическай киин дириэктэрэ Татьяна Сабарайкина аан дойдутааҕы доруобуйа харыстабылын тэрилтэтин чинчийиитин түмүктэрин холобурга аҕалла. Ол курдук, аан дойду үрдүнэн төрүүр дьахталлартан 2 эрэ % муус доруобай оҕону, 98% син биир туох эмэ доруобуйатыгар хааччахтаах оҕону төрөтөр эбит. Кэнники кэмҥэ аутизмнаах оҕолор эбэтэр итиниэхэ ханыылыы оҕолор төрөөһүннэрэ элбээбит. Салгыы гиперактивнай оҕолор элбэхтэрэ бэлиэтэнэр. Үһүс миэстэҕэ үчүгэйдик саҥарбат оҕолор тураллар. Холобур, биһиги улууспутугар күн бүгүн 61 инбэлиит оҕо баар эбит буоллаҕына (31 оҕо куоракка, 30 оҕо нэһилиэктэргэ), доруобуйатынан хааччахтаах оҕо итинтэн хас эмэ бүк элбэҕэ биллэр. Онон төрөппүтү кытта төһөнөн эрдэ үлэ барар да, соччонон оскуолаҕа киирэригэр бэлэмнээх оҕону иитэн таһаарар кыах баар буоларын итиэннэ онно дьулуһуохтаахпытын психолог ыйда.
Татьяна Васильевна: “Эһиэхэ үлэм түмүгүнэн төрөппүттэр сырдатыыга олус наадыйалларын бэлиэтээтим. Тус көрсүһүөн баҕалаах төрөппүт хара баһаам. Хомойуох иһин, кинилэри барыларын көрсөр кыах суох. Онон үөрэх тэрилтэтин эрэ иһинэн буолбакка, туспа үлэлиир уйулҕа үөрэхтээҕэр наадыйыы баара билиннэ. Онон улууска психологическай киин да арыллара уолдьаспыт эбит диэн түмүккэ кэллим. Итиниэхэ эмиэ Вера Петровна эппитин курдук, Коммерческайа суох тэрилтэ, биитэр кэлин сайдан эрэр социальнай предпринимательство хайысхатынан үлэлиэххэ сөп этэ. Биһиги бары предпринимателлэрбит. Граннарга кыттан оҕо туһугар үлэни ыытабыт. Эһиэхэ да маннык кыаллыан сөп. Атын улуустарга хайдах-туох дьаһанан үлэлииллэрин-хамсыылларын көрүҥ, үөрэтиҥ. Холобур, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун “Кэскил”, Таатта “Тускул”, Намҥа Үөрэх управлениетын иһинэн “Лебедь” диэн психологическай сулууспа үлэлиир”, — диэтэ.
Пауэрлифтиҥҥэ, адаптивнай физкультураҕа эппиэттээх Пётр Давыдов физкультура учууталларын, тренердэри уонна оҕолору кытта үлэлэһэн баран, Халыма дьоно-сэргэтэ, ыччата дьиҥнээх патриот эбиккит диэн сыаналаата. Онон доруобуйа туругуттан тутулуга суох дьиҥнээх кыахтаах дьону иитэн таһаарар кыахтааххыт диэн бэлиэтээтэ. Уус Алдан улууһун холобурунан, улууска ыытыллар спартакиадаҕа инбэлииттэри кытыннаран, кинилэр түмүктэрин уопсай сочуокка киллэттэрэн, кимтэн да итэҕэһэ суох сананалларыгар кыаҕы үөскэтиэ этигит диир. Оттон учууталларга туһаайан, адаптивнай физкультура кафедратыгар тиийэн эбии үөрэнэллэригэр сүбэлээтэ. .
Оттон оҕо-аймах, педагогтар, төрөппүттэр болҕомтолорун тардыбыт маастар-кылаастардаах Пётр Николаев үөрэтиитин-такайыытын кэнниттэн, үгүс педагог уопут ылан, саҥа, сонун сүүрээннэри кытта билистэ. Онон олус туһалаах дьарыктар ыытыллыбыттарын киһи барыта бэлиэтээтэ.
Кэлбит ыалдьыттарга төрөппүттэр истиҥник махтаннылар. Эдэр ийэ Елена Хабаровская: “Оҕобунаан Нерюнгрига сыллата баран көрдөрүнэбит, эмтэнэбит. Ол эрээри антах исписэлиистэр оҕолору эрэ кытта үлэлэһэллэр. Биһиги таһыгар туран күүтэргэ күһэллэбит. Быраас, балыыһа эйгэтэ. Оттон эһиги манна кэлэн биһигини атын эйгэҕэ киирдибит, киһилии истиҥ сыһыан, холку кэпсэтии элбэххэ үөрэттэ. Саамай сүрүнэ, төрөппүтү кытта ыкса үлэни ыыттыгыт, бу салгыы оҕолорбутун иитиигэ, көрүүгэ-харайыыга олус туһалаах буолуо. Онон истиҥ махталбытын биллэрэбит”, — диэтэ.
Улуустааҕы үөрэх управлениетын начаалынньыга Александр Третьяков: “Биһиэхэ үлэлээн барбыккыт үтүө түмүктээх буолуо диэн эрэнэбит. Номнуо инники үлэбитигэр кэккэ санаалар үөскээтилэр, саҥа сүүрээннэри киллэрэри толкуйдаан эрэбит. Холобур, хас биирдии оскуолаҕа адаптивнай физкультураны хайаан да киллэриэхпит. Хомойуох иһин, суол-иис суоҕуттан нэһилиэктэри кытта сырыы-айан суох. Баара буоллар хайаан да улууһу хабар гына үлэ барыахтаах этэ. Онон кэлэр сылга саас эһигини хат күүтэбит”, — диэтэ.
“Вера Петровна, эн өрөспүүбүлүкэбит Общественнай палататын чилиэнэ буоларгын билэбит. Итинэн сиэттэрэн, манна саҥа үлэҕэ киирбит атыы-эргиэн киинигэр Бизнес-инкубаторы арыйар былааннаахпыт. Маныаха Экономическай сайдыы министиэристибэтигэр биһиэхэ штатнай единицаны көрөллөрүгэр этиилээхпит. Итини баһаалыста тиэрдэргэр көрдөһөбүт”, — диэн улуус баһылыгын көмөлөһөөччүтэ Анна Попова санаатын тиэртэ.
Түмүккэ улуус баһылыгын социальнай боппуруостарга солбуйааччы Светлана Третьякова кэлбит ыалдьыттарга махтанан туран, улуус баһылыга Евгений Слепцов аатыттан барыларыгар Махтал суруктары туттарда, салгыы бу курдук ыкса сибээһи тутуһарга ыҥырда.