Метка: быраас

Дьааҥы улууһун Адыаччытыгар киһи доруобуйатын чинчийэр экспедиция үлэлээтэ

Алтынньы ыйга Адыаччыга Хотугулуу-илиҥҥи федеральнай университет медицина институтуттан Саха сирин оройуоннарын олохтоохторун доруобуйаларын кэтээн көрөр, чинчийэр-үөрэтэр аналлаах экспедиция кэлэн үлэлээн барда. Медицина наукатын дуоктара, профессор, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Наукатын академиятын академига Вадим Григорьевич Кривошапкин салайан ыытта.

Экспедиция Дьааҥы улууһун Адыаччытыгар 11 күн толору үлэлээтэ. Нэһилиэнньэ доруобуйатын көрөн-истэн, чинчийии ыыттылар. Мин медицина наукатын дуоктара, ХИФУ мединститутун клиникатын научнай экспедициятын салайааччытын солбуйааччы А.И. Сивцеваны кытта кэпсэттим.

— Анна Иннокентьевна, эһиги научнай экспедицияҕыт туох сыаллаах-соруктаах Дьааҥыга, чуолаан Адыаччыга кэлэн үлэлээтэ?

— Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын академиятын иһинэн бырайыак оҥоһуллан, судаарыстыбаннай контракка олоҕуран, ХИФУ мединститута Саха сирин түөрт оройуонугар научнай-чинчийэр экспедицияҕа анал биригээдэлэри ыыталаан, үлэлэтэ турар. Ол курдук, Үөһээ Бүлүүгэ, Эбээн-Бытантайга уонна Дьааҥыга бу алтынньы ыйга үлэлээтибит. Сүрүн сыалбыт-сорукпут — дьон-сэргэ доруобуйатын көрүү, аһылыгын үөрэтии, тулалыыр эйгэ, олох таһыма доруобуйаҕа дьайыытын билии. Инники өттүгэр бу чинчийии түмүгүнэн хаттаан нэһилиэнньэни көрөн, доруобуйалара хайдах туруктааҕын, хайдах сайдан кэлбитин тэҥнээн көрүллүөҕэ, дьону-сэргэни эмтээһин хайдах ыытыллыахтааҕын түмүктэрэ оҥоһуллуоҕа.

— Эн бэйэҥ сүрэх, хаан баттааһына, тымыр ыарыыларын сэргэ УЗИ-га ис уорганы, быары, бүөрү, хабаҕы, үөһү көрдүҥ, чинчийдиҥ. Ол туһунан Эн санааларыҥ, төһө киһи хайдах, ханнык ыарыыга ыалдьар эбитий? Былааннаах киһи ахсын ситэри көрдүгүт дуо?

— Бу көрүүбүнэн, улахан ыарыы суох. Статистика көрдөрүүтүн курдук ыарыылар, тыа сирин уларыйбат олоҕор баар ыарыылар син бааллар. Үөс, быар ыарыылара үксүн саһарардаан ыалдьан баран, эмтэнии кэнниттэн үчүгэй харыстаныы суоҕуттан тахсар, кэмиттэн кэмигэр эбии эмтэнии куурустарын ылбат буолуу бу ыарыыны олохсутар. Бүөр ыарыылаахтар үксэ тымныйыыттан. Сүрэх ыарыыта, бронхит, астма, хаан баттааһынын үрдээһинин курдук ыарыылар олохсуйуулара кырдьыыны кытта тэҥҥэ барсан иһэрэ көстөр, ордук уойуу, нуорманы таһынан ыйааһыннаныы, хамнаммакка олоруу эмиэ манныкка тиэрдэр.

Аһалыккытын ыйыталаһан анкеталааһын түмүгүнэн көрдөххө, үүт аһылыгын аҕыйахтык туттаҕыт, оҕуруот аһын нуормата кыра эбит. Үксүн тастан киирэр үүт, маргарин, аҕыйах бырыһыаннаах арыы, ыһаарыламмыт аһы хото туттуу — бу доруобуйаҕа, ыалдьар дьоҥҥо туһата кыра, доруобуйаны харыстаныыны туора сотор. 11 күн устата 500 киһини хаптыбыт Адыаччы нэһилиэгиттэн ураты Остуолба, Элгэс, Баатаҕай, Верхоянскай нэһилиэктэриттэн көрдөрдүлэр.

Быар ыарыылаахтартан анаалыс ыллыбыт, ону таһынан доруобуйаларын туругун билэргэ уопсай анаалыс оҥордубут, ол түмүгүнэн нэһилиэнньэ ханнык ыарыынан ыалдьара чуолкайданыа. Анаалыстар түмүктэрин манна балыыһаҕа ыытыахпыт, хайдах эмтэнэллэрин ыйыахпыт.

— Анна Иннокентьевна, бу наадалаах, туһалаах үлэҕитигэр инники былааннаргыт туһунан тугу кэпсиэҥ этэй?

— Инники былааннар элбэхтэр. Үлэбит түмүктээх, дьон-сэргэ доруобуйата аныгы сайдыылаах олоххо бэлэм буоларыгар, ыалдьыбакка уһуннук олорорун туһугар туһуланар биһиги үлэбит. Мединститут нэһилиэнньэ доруобуйатын чинчийэр научнай экспедицията Өлөөн, Анаабыр оройуоннарыгар үлэлии сылдьар. Манна сиртэн хостонор необий диэн РЗМ (редко земельный металл) баар, бу сэдэхтик көстөр сиртэн хостонор баай уруудатын туһаҕа таһаарыы тулалыыр эйгэҕэ, дьоҥҥо төһө буортулааҕын быһаарыахтаахпыт. Бу оборуона промышленноһыгар туттуллар металл, урут Кытайтан ылан олорбуттар эбит.

Саха сирин төрүт олохтоохторун таһынан аҕыйах ахсааннаах омуктар доруобуйаларын кэтээн көрөбүт, чинчийэбит. Красноярскайдааҕы НИИ профессора этэринэн, 2002 сыллаахха ыытыллыбыт биэрэпис түмүгүн кытта 2010 сыллаахха ыытыллыбыт биэрэпис түмүгүн тэҥнээн көрүүнэн, Арассыыйа үрдүнэн 45 аҕыйах ахсааннаах омук баарыттан 2 кыра омук суох буолбут, сүппүт. Ону таһынан 5-6 омук ахсааннара аҕыйыы турар. Оттон Саха сирин омуктара эбээннэр, эбэҥкилэр, дьүкээгирдэр, чукчалар, долганнар, кыралаан да буоллар, эбиллэ тураллар. Биһиги бу үлэбитин түмэн отчуот оҥоробут, научнай үлэ бэлэмниибит, брошюра таһааттарабыт, дойду сурунаалларыгар, тас дойдуларга тиийэ үлэбит бэчээттэнэн тарҕанар. Онон бу эһиги доруобуйаҕытын үөрэтэн, харыстыырга, эмтииргэ сыаллаах-соруктаах улахан үлэ буолар.

Салгыы лор быраас, медицина наукатын хандьытаата, ХИФУ мединститутун үлэһитэ Е.Н. Сивцеваны кытта кэпсэттим.

— Елена Николаевна, эйиэхэ элбэх киһи сырытта быһыылаах, дьон истэр уорганнарын туруга хайдаҕый?

— Интэриэһиргээн, тугу эмэ туһаннарбыт уонна истэр уоргаммыт хайдах эбитий диэн, дьон элбэхтик көрдөрдө. Көрдөрбөккө, эмтэммэккэ кулгаахтарын ыарыытын олохсутан кэбиспит икки киһиэхэ анал эпирээссийэ наада буолбут. Истибэт буолуу үксүн кырдьаҕас дьоҥҥо баар, сааһыран эрэр дьоҥҥо истэллэрэ мөлтөөһүнэ бэлиэтэннэ. Ыччаттар, оҕолор олус чараас бэргэһэни кэтэллэрэ көстөр, ол кэлин биллиэ, мэһэйдиэ. Генетикаҕа анаалыс оҥорон, үөрэтии ыытыллыан наада.

Үһүс кэпсэппит исписэлииһим С.С. Шадрина, ревматолог быраас, ХИФУ мединститутун «Доруобуйа» НИИ ыстаарсай научнай үлэһитэ.

— Светлана Семеновна, эйиэхэ көрдөрөн, сүбэ-ама ылан, хайдах эмтэниэххэ сөбүн билиэн баҕалаах элбэх. Ревматолог быраас кэлбит үһү диэн олус сэҥээрбиттэрэ. Уҥуох, сүһүөх ыарыылаахтар элбэхтэрэ биллэр, балаһыанньа хайдах эбитий?

— Көрдөрбүт дьон ыарыытын ноҕуруускаттан, нуорманы таһынан ыйааһыннаныыттан, кырдьыыттан, эчэйииттэн диэн араарыахха сөп. Үксүн илии-атах үлүтүүтэ элбэҕэ бэлиэтэннэ, оһоллонуу да баар уонна үксэ тымныйыыттан ыарыы элбэх, оннооҕор 20-чэ саастаах эдэр дьон аҥардас тымныйан сүһүөхтэрэ ыалдьара бэлиэтэннэ.

Дьиҥ сүһүөх ыарыыта кырдьаҕас дьоҥҥо баар. Үксэ эмтэниллэр ыарыылар. Харыстаныы суох, эрдэ көрдөрүнэн эмтэнии ыытыллыбат, адьас мэһэйдэннэхпитинэ эрэ балыыһаҕа наадыйабыт, ол дьэ баар суол.

— Чопчу бу ыарыыны эмтиир, дьоҥҥо көмөлөһө диэн анал хамыыһыйа кэлэрэ буоллар бэрт буолуо этэ диэн айаны-сырыыны ыарырҕатар дьон туруорсуута, баҕата элбэх. Ол кыаллыа дуо?

— Кыаллан буолумуна, маннык ыарыылаахтар айаны да кыайбаттара биллэр. Оройуоҥҥут балыыһатын кылаабынай бырааһа О.И. Гатилова олус киэҥ былааннаах, үлэһит киһи, кини манныгы тэрийиэ.

Кырдьыга даҕаны олус наадалаах, туһалаах экспедиция кэлэн барда. Дьон истиһэ-истиһэ күргүөмүнэн кэлэн көрдөрдө, элбэҕи биллэ, туһанна. Быраастар дьону аҥардас көрөн, чинчийэн үөрэтиинэн эрэ муҥурдамматтар. Хас биирдии көрдөрөөччү медкарточкатыгар туох ыарыылааҕа, тугунан эмтэниэхтээҕэ, өссө ханна көрдөрүллүөхтээҕэ кытта сурулунна, сүбэ-ама ылла.

Экспедиция састаабыгар үлэлээтилэр: Сивцева Анна Иннокентьевна — медицина наукатын дуоктара, ХИФУ мединститутун клиникатын научнай экспедициятын салайааччытын солбуйааччы; Елена Николаевна Сивцева — медицина наукатын хандьытаата, ХИФУ мединститутун үлэһитэ, лор быраас; Светлана Семеновна Шадрина — ХИФУ  «Доруобуйа» НИИ ыстаарсай научнай үлэһитэ, ревматолог быраас; Алена Михайловна Дохунаева — ХИФУ  «Доруобуйа» НИИ научнай үлэһитэ; Айталина Николаевна Тролукова — медицина наукатын хандьытаата, ХИФУ мединститутун доцена; Ирина Васильевна Борисова — ХИФУ мединститутун клиникатын биэлсэр лаборана; Николай Николаевич Сыромятников — ХИФУ мединститутун клиникатын невролог бырааһа; Ирина Платоновна Сивцева — ХИФУ мединститутун эндоскопист бырааһа; Андрей Андреевич Кырбасов — ХИФУ мединститутун инженер дозиметриһа.

Усуйаанаҕа төрөөбүт дойдуларын таптыыр ыччат талаһан баран үлэлиир

Усуйаанаҕа олорор Виталина Никаноровна Аммосова дойдутун дьонугар улаханнык убаастанар, улууска ытыктабылынан ааттанар эмчит.

Хаһан эрэ, кыра Биитэ куукулаларын эмтии оонньуура, өйүгэр-санаатыгар үрүҥ халааттаах эмчит буолан, бэйэтин оҥорон көрөрө. Ол оҕо эрдэхтэн иитиэхтээбит ыра санаата туоларыгар ийэтин Галина Прокопьевна Аммосова иитиитэ-такайыыта улахан оруоллаах. Галина Прокопьевна үгүс сыллар устата олоҕун эргиэҥҥэ анаабыта. Отуттан тахса сыл бастаан Силээннээх райпотугар, онтон араас чааһынай тэрилтэҕэ, эргиэҥҥэ үлэлээн, РСФСР потребительскай кээпэрээссийэтин туйгуна буолбута. Галина Прокопьевна бэйэтэ да хорсун дьахтар, соҕотоҕун 4 оҕотун атахтарыгар туруоран үөрэхтээтэ, олох киэҥ аартыгар киллэрэн чиҥник үктэттэ. Үс кыыһа бары үрдүк үөрэхтээх исписэлиистэр. Ол курдук улахан кыыс Лена Дьокуускай куоракка баан үлэһитэ, Битэлиинэ аннынан кыыс Динара Силээннээх оскуолатыгар ахсаан учуутала. Оттон мурун бүөтэ, соҕотох мааны уол Кинээс ХИФУ-га, хайа институтугар «Техносфераҕа куттала суох буолуу» идэтигэр үһүс кууруска үөрэнэр.

Онтон Битэлиинэ дьоҥҥо амарах сыһыаннааҕар, ыарыһахтар кыһалҕаларын өйдөөн истэригэр, кэпсэтэригэр кырдьаҕас эбэтэ Кэтэриинэ Охонооһойобуна Оруоһуна такайыыта, сүбэтэ-амата эмиэ элбэҕи биэрбит буолуохтаах. Кэтэриинэ эмээхсин, бэйэтэ олох ыарахаттарын элбэхтик билбит буолан, соҕотоҕун хаалан баран, кыргыттарын киһи гынан олоҕу олус сыаналыыр. Сиэннэриттэн киһиэхэ туһалаах, болҕомтолоох буола, дьон санаатын истэ уонна ырыҥалата улааталларын ирдиирэ. Билигин даҕаны 89 хаарын уулларбыт эмээхсин сиэнигэр, Виталинаҕа олорон туһата элбэх.

Үөрэҕэр үчүгэй Вита Силээннээх орто оскуолатын 7 кылааһын ситиһиилэхтик бүтэрэн баран, улуус киинигэр Депутатскайга, физматоскуолаҕа кэлбитэ. Манна интэринээккэ олорон, Силээннээхтэн кэлсибит дьүөгэлэрин кытта үөрэммиттэрэ, өй-санаа өттүнэн сайдыбыттара, билиилэрин хаҥатыммыттара. Интэринээт сэбиэдиссэйэ Ыстапаан Дьөгүөрэбис Күөлэһэп, иитээччилэр элбэх өрүттээх үлэни ыыталлара, сайдыыга улахан олук буолбута. Хаһан, ханна да сырыттар Виталина билии аартыгын арыйбыт Силээннээхтээҕи да, Депутатскайдааҕы да учууталларын умнубат. Ол курдук кини үтүө өйдөбүлүгэр бааллар Мария Васильевна Дьячковская, Альбина Гусимовна Аммосова, Татьяна Михайловна Якубова, Валентина Владимировна Прокопенко, Яна Пахомовна Веревкина, Николай Яковлевич Похил о.д.а.

Виталина орто үөрэҕи бүтэрэригэр онон ким буолуохха, ханна үөрэниэххэ диэн ыйытык турбатаҕа. Уруккуттан иитиэхтээбит ыра санаатынан быраас идэтигэр туттарса дьоллоох Дьокуускай куоракка барбыта уонна улаханнык эрэйдэммэккэ сөбүлүүр идэтигэр, СГУ медицинскэй факультетыгар үөрэнэ киирбитэ. Алта сыл устудьуон кыыска, эдэр саас эрчимнээх олоҕо университекка үөрэнэр сылларыгар биллибэккэ, түргэнник ааспыта. Врач-невролог идэтин бигэргэтэр дипломнаах эдэр исписэлиис Депутатскайга ананан кэлбитэ уонна үлэ үөһүгэр түспүтэ. Онтон ыла быстах кэмнэргэ тохтуу сылдьыбытын аахпатакка, улуус балыыһатыгар невролог бырааһынан үлэлии сылдьар. Ол быстах кэмнэргэ тохтообута да диэн, интернатураҕа үөрэнэр уонна ийэ дьолун билэр кэмнэригэр этэ.

Олоҕун аргыһын, тапталлаах кэргэнин, оҕолорун аҕатын кытта интернатураҕа үөрэнэ сылдьан, Дьокуускай куоракка билсибитэ. Маҥнайгы көрсүһүүлэрэ улахан хампаанньаҕа, ыччат «тусовкатыгар» этэ. Кэргэнэ Володя билинэринэн, кини Виталинаны хара маҥнайгыттан сөбүлүү көрбүт уонна сэмэй кыыска туһулаан эппит: «Мин кэргэним буолуоҥ» диэн. Биирдэрэ «Ээс, хайдах буоллуҥ» диэн хоруйдаан хаалбыт. Дьэ ол кэнниттэн өр соҕус ухаасыбайдаан, элбэх сибэкки бэлэхтээн, кыыс сөбүлэҥин ылан Мегежекскэйдэр-Аммосовтар диэн саҥа саха ыала баар буолбута.

Бастаан Вита Володяны Мегежекскэй диэн араспаанньатыттан сылтаан поляк төрүттэрдээх дуу дии санаабыт. Хантан инник араспаанньа кэлбитэй диир буоллахха, ол эмиэ туспа остуоруйалаах. Владимир эһэтэ Михаил Васильевич Ксенофонтов Ньурба улууһугар, Маалыкай нэһилиэгэр Мэгэдьэк диэн түөлбэҕэ 19-20 үйэ ыпсыытыгар төрөөбүтэ. Кини, оччотооҕу кэмҥэ, сөбүгэр үөрэхтээх, кэлин Саха сирин хомсомуолун акылаата буолбут «Эдэр коммунист» куруһуогу тэрийбитэ, саха саарыннарын, революционердарын М.К. Аммосов, П.А. Ойуунускай, С.В. Васильев кытта биир хамаанда этилэр. Кини Мегежекскэй диэн «подпольнай» аатын кэлин, 1919 сыллаахха официальнай араспаанньа гыммыта. М.В. Мегежекскэй 1926-27 сылларга Саха сирин Киин Толоруулаах Кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ буола сылдьыбыта.

Болуодьа бэйэтэ Сунтаарга төрөөбүтэ, улааппыта. Оҕо сылдьан бэйэтин саастыылахтарыгар холоотоххо оонньуулаах, имигэс этэ. Ол иһин оскуоланы бүтэрэн баран, биир сыл Сунтаар профтехучилищетыгар үөрэнээт, Дьокуускайга култуура колледжыгар эстрада-циркэ салаата аһыллыбытын истэн, онно киирэр баҕалаах барбыта. Талааннаах уол улахан күрэҕи ааһан колледжка киирбитэ. Онно үөрэнэ-эрчиллэ сылдьан, Силээннээхтэн төрүттээх Владислав Голиковы кытта билсибитэ уонна доҕордоспута. Киниттэн, аан бастаан истибитэ Силээннээх диэн дойду баарын. Владик наар ыҥырара, хайдах курдук дойдута үчүгэйин кэпсиирэ. Хомойуох иһин эдэр дьон ыра санаалара ол кэмҥэ туолбатаҕа…. Дьиҥинэн Владимир Владиктыын Москваҕа цирковой училищеҕа үөрэнэ барыахтаахтара, ону ол кэмҥэ эчэйии ылан, артыыс буоларыгар аан сабыллыбыта. Дьэ туһугар кыһыы этэ. Володя билигин даҕаны ол кэмнээҕи преподавателлэрин Ростислав Лебедевы, Александр Березкины, Валентина Якимеһы, бииргэ үөрэммит доҕотторун Аскалон Павловы, Байбал Сэмиэнэби, Айаал Аммосову истиҥник саныыр, билигин да алтыһар.

Кэлин Володя Мегежекскэй, СГУ-га историческай факультекка үөрэнэн историк идэтин ылбыта уонна түөрт сыл устата, Дьокуускай куоракка «Фемида» кулуупка оҕо общественнай хамсааһынын бырагырааматын координаторынан үлэлээбитэ. Кэргэнэ интернатураны бүтэрбитин кэнниттэн, 2010 сыллааха эдэр ыал Депутатскайга көһөн кэлбиттэрэ. Владимир кэлээт, эпиэкэ уонна попечительство исписэлииһинэн улуус дьаһалтатыгар үлэлээбитэ. Биир сыл буолаат, «ДЕЗ» МУТ тэрилтэни салайбыта. Билигин улуус дьаһалтатын иһинэн үлэлиир «Физкультура уонна спорт салалтатын» исписэлииһэ.

Виталина уонна Владимир тапталларын кэрэһиттэрэ 3 уоллаахтар. Бастакы уол Левушка быйыл Депутатскай орто оскуолатыгар маҥнайгы кылааска киирдэ. Игирэлэр Роберт уонна Коля номнуо икки саастаахтар. Саас буолла да ыалынан Силээннээххэ көһөн тиийэн сынньаналларын наһаа астыналлар. Владимир балыксыт бэрдэ, ол үлүһүйүүтүгэр кэргэнин эмиэ «сыһыарда». Онон саас Силээннээх үрэҕэр Мегежекскэйдэри элбэхтик көрүөххэ сөп.

Билигин Виталина Никаноровна 8 сыл невролог-бырааһынан үлэлээбитин тухары элбэх бочуотунай кырааматаларынан наҕараадаланна. Дьон, пациент билиниитин бөҕө ылла.

Виталина Никаноровна: «Кыах уонна күүс баарынан барыларыгар көмөлөһө сатыыбын. Үлэлиир кэллэктиибим наһаа үчүгэй. Хас биирдии ыарыһахпар кыһаллан «ыалдьабын» аҕай. Инсууллаан киирбит ыарыһах бэттэх кэллэҕинэ, аргыый күллэҕинэ олус үөрэбин. Мин кэтээн көрөрбүнэн, биһиги бөһүөлэкпитигэр соҕотох хаалбыт дьон элбээн эрэр, олортон сорохторо наһаа кырдьаҕас дьон буолбатах. Итинник дьон биһиэхэ, балыыһаҕа киирдэхтэринэ, санааларын өрө көтөҕө, көмөлөһө сатыыбыт. Сороҕор экстреннэй консультация наада диэтэхтэринэ түүн-күнүс диэбэккэ, өрөбүллэри сүүрэҕин. Ити барыта сүрэхпинэн сөбүлээн ылбыт идэм кэтэх өттө да буоллар үлэбин олус астынабын. Ардыгар ыраах нэһилиэккэ да көтөр да түгэннэр бааллар. Хата, үлэбинэн сибээстээн, мин биир баҕа санаам туолла, Дьүкээгиргэ сырыттым уонна уйаара-кэйээрэ биллибэт туундараны дуоһуйа көрдүм. Ити холкутук, нус-хас үлэлии сылдьарбар, барытыгар эрэллээх эркиним, кэргэним Владимир Николаевич Мегежекскэй өйөбүлэ сүҥкэн суолталаах. Кини ханна да үлэлээтэр, сырыттар бэйэтин хаһан да түһэн биэрбэт, чиэһинэй, дьоҥҥо аламаҕай, куруук көмөлөһө сылдьар. Дьон да санаата оннук, мин онтон үөрэбин. Миигин арай биир санаа үүйэ-хаайа тутар, ол төрөөбүт-үөскээбит нэһилиэкпэр көмөм кыра дуу диэн. Онон баҕар, табылыннаҕына Силээннээҕим сиригэр баран үлэлиэххэ дуу диэн санаа кииртэлиир. Чэ олох көрдөрүөҕэ», — диир кэпсэтиим түмүгэр мин ыстатыйам сүрүн геройа. Оттон биһиги, оннук эрэ буоллун диибит.