Таатта оройуонун туһунан суруйуулары Чымынаайы бөһүөлэгинэн түмүктүүбүт. Ити эрээри илин эҥэргэ тайаан сытар биир сайдыылаах тыа сирин туһунан киэҥ эйгэҕэ кэпсиирбит тохтообот. «Улуус пааспара» ситэриллэ туруоҕа. Эһиэхэ анаан “Үүнэ-сайда тур, мин Тааттам” диэн тупсарыы үлэтигэр наар инники күөҥҥэ сылдьар Уус Амма нэһилиэк көхтөөх олоҕун билиһиннэрэбит.
Биһигини, “Сахамедиа РИИХ” АУо айар бөлөҕүн суруналыыстарын, Чымынаайыга алгыс доҕуһуоллаах кымыһынан, алаадьынан айах тутан көрүстүлр. Онон олохтоохтору кытта билсиһиибит кэлиҥҥи алдьатыылаах улахан халаан уутун кэнниттэн тута 2009 сыллаахха туппут кулууптарын иннигэр саҕаланна.
Нэһилиэк баһылыга Егор Васильев уоппускаҕа сылдьарынан, баһылыгы солбуйааччы Станислав Алексеев биһигини арыаллаан эбийиэктэрин көрдөрдө, билиһиннэрдэ. “Ааспыт сыл түмүгүнэн улууска тупсарыы үлэтигэр бастаабыппытыгар 75 туонна чоҕунан бириэмийэлээбиттэрэ”, — диэн эдэр салайааччы киэн тутта кэпсиир. Ону бигэргэтэрдии, Чымынаайы күһүҥҥү чаҕылхай күннээх халлааҥҥа өссө эбии күлүмүрдээн, кэрэтийэн көһүннэ. Ситиһиллибитинэн уоскуйбаттар эбит: төһө даҕаны от үлэтин тиһэх быһаарыылаах күннэрэ турдаллар, 500-тэн эрэ тахса киһилээх бөһүөлэк иһэ өрө үллэҥнээн олорор. Кимнээх эрэ кииннэммит ититии ситимин тардаллар, сорохтор сквери ситэрэллэр, былаһаакка туталлар.
Быһааран эттэххэ, Уус Амма нэһилиэгэ үһүс сылын СӨ Дьиэ-уот коммунальнай хаһаайыстыбатын уонна энергетикатын министиэристибэтэ тэрийэр куонкуруһугар киирсэн, быйыл тупсарыы үлэтигэр 4,5 мөл. солкуобай кээмэйдээх субсидияҕа дьэ тиксибит. Инньэ гынан, Сынньалаҥ пааркатын 450 миэтэрэ усталаах тимир сиэдэрэй күрүөнэн эргийбиттэр, Аал Луук мас тутан таһаарбыттар, аартыкка аншлаг оҥорон туруорбуттар, мээчиктиир былаһаакка туппуттар, уулуссалар уоттарын-күөстэрин тупсарбыттар.
Балары таһынан РФ Тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ тыа сирин олохтоохторун көҕүлээһиннэрин өйүүр куонкуруһугар кыайан, 700 тыһ. солк. кээмэйдээх үбү ылбыттарыгар Ботаническай сад тутаннар, балаҕан ыйын 30 күнүгэр үөрүүлээх быһыыга-майгыга арыйдылар. Бөһүөлэк бу кэрэ, тыыннаах муннугар биолог-учуутал Анна Романовна Васильева аатын иҥэрдилэр. Тоҕо диэтэххэ, кини Чымынаайы бөһүөлэгэр ааспыт үйэ 60-с сылларыгар маһы олордуу, көҕөрдүү үлэтин бастакынан көҕүлээбит. Бу сад кэнэҕэс уонунан сылларга оҕо-уруу, эдэр-эмэн бары сөбүлээн сынньанар, кэрэ эйгэтигэр иитиллэр миэстэтигэр кубулуйуоҕар киһи саарбахтаабат.
Нэһилиэк ытык кырдьаҕаһа, педагогическай үлэ бэтэрээнэ Мария Петровна Прокопьева: “Муустаах улахан уу анньан турдаҕына, Ил Дархаммыт Е.А.Борисов оччолорго бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлинэн үлэлии олорон, мотуордаах оҥочонон кэлэн, бу кытылга тиксибитэ уонна манна бөһүөлэк саамай үрдүк томторугар туран, олохтоохтор санааларын болҕойон истибитэ, уоскуппута. Егор Афанасьевич сырыытын кэнниттэн тутуу матырыйаала, ас-таҥас, мал-сал күргүөмүнэн аҕалыллан, дьиэбитин-уоппутун сөргүтүнэн, олохпут-дьаһахпыт оннун булан, чөлүгэр түһэн барбыта”, — диэн ыйан көрдөрө-көрдөрө кэпсээтэ. Билигин ол кытылга баннер ыйаан туруораллар уонна томторго нэһилиэк ытык, бастыҥ дьонугар, чулуу үлэһиттэригэр анаан сквер туппуттар.
Куһаҕан – үчүгэйдээх. Иэдээн, алдьархай дьону түмэр, сомоҕолуур айылгылаахтар. Улаханнык саҥарбаппын эрээри, Чымынаайы ыарахан күннэригэр суруйа-сырдата тиийэ сылдьыбыт киһи хараҕынан көрдөхпүнэ, ол алдьархай суола даҕаны хаалбатахха дылы. Алдьатыылаах улахан уу содулун уус аммалар түмсүүлээх, биир сүбэнэн үлэлиир буоланнар, оһоруммуттарын кылгас кэм иһигэр сүрэхпэр-быарбар тиийэ өйдөөтүм.
Биир уһун субурхай уулуссалаах бөһүөлэк биэс түөлбэҕэ арахсан, бэйэ-бэйэлэрин көҕүтүһэн, күрэстэһэн үлэни-хамнаһы тэрийэллэр. Саҥа дьылга уонна ыһыахха улахан күрэхтэһии ыыталлар. Аҕам саастаахтар туспа түмсэллэр. Иистэнньэҥнэр Францияҕа тиийэ быыстапкаҕа кыттыбыт “Алгыс” кулууптаахтар, кулуубу норуот маастара Арина Николаевна Большакова үлэлэтэр эбит. Айар-суруйар дьоҕурдаахтар олохтоох бибилэтиэкэ иһинэн “Уус Амма” түмсүүгэ мусталлар. Хомусчуттар ансаамбылларын Прасковья Кузьминична Богдокумова ситиһиилээхтик дьарыктыыр.
Коллекционердар бааллар. Бэтэрээннэр сүбэлэрин Антонина Тарасовна Григорьева салайар. Оттон аҕалар түмсүүлэрин Станислав Алексеев бэйэтэ сүрүннүүр. Эдэр ийэлэр “Күндүүнэ” диэн түмсүүлээхтэр. Салайааччы Татьяна Юрьевна Прокопьева билиһиннэрэринэн, сүүрбэччэ ыал ийэтэ (үгүстэрэ элбэх оҕолоохтор) оҕону иитиигэ, дьиэ-уот, ас, оҕуруот боппуруостарыгар сүбэ-соргу бэрсэллэр, уопут атастаһаллар, кэлиҥҥи кэмҥэ сибэкки үүннэриитигэр күүскэ туруммуттар, сүүрүүнэн дьарыктаналлар, нэһилиэнньэҕэ биэчэрдэри тэрийэн ыыталлар, “Далбарай” ансаамбыл тэринэннэр хайа баҕарар кэнсиэри киэргэтэллэр. Нэһилиэк эдэр ийэлэрэ бары сүөһүлээхтэр-сылгылаахтар, оҕуруоттаахтар. Ол иһигэр 7-13 ынахтаах ыаллар бааллар.
Чымынаайы Амма кытылыгар сытар буолан, өҥ-быйаҥ бөҕө. Этэргэ дылы, сүрэхтээх киһи хоргуйан өлбөт сирэ. Эдэр бааһынайдар кэлиҥҥи үс сылга граҥҥа киирсэннэр, нэһилиэккэ алта саҥа улахан тыраахтар эбиллибитэ – тыа сирин ыарахан үлэтин чэпчэтэргэ сөҕүмэр күүс.
“Нэһилиэкпитин кийииттэрбит тутан олороллор”, — диир муударай кырдьаҕас Мария Петровна. Кырдьык, талбыт курдук хоһуун кийииттэр түбэһэннэр, нэһилиэк сайдыытын-үүнүүтүн бары өттүнэн муоһалыыллар. Орто оскуолаҕа ааспыт үөрэх дьылыгар 65 оҕо үөрэммит буоллаҕына, инникитин балачча эбиллэр чинчилээхтэр: быйыл маҥнайгы кылааска 9 кырачаан үөрэнэ киирдэ. Оҕо саадыгар 40 оҕолоохтор. Онон 2020 сылга былааҥҥа турар саҥа таас оскуола тутулларын Уус Амма эдэр ыаллара тэһиппэккэ күүтэллэр.
(Чымынаайыга «Сахамедиа» холдинг суруналыыстара атырдьах ыйыгар сылдьыбыттара).
«Улуус олоҕо» бырайыак өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун, айар-тутар үлэлэрин туһунан кэпсиир. Чуолаан кинилэр бэйэлэрин ситиһиилэринэн, кыһалҕаларынан тыа сиригэр олоҕу туталлар. Хас биирдии улууска тиийдэххэ, Саха сирэ олус да киэҥин, ураты күндүтүн билэҕин. Оччоҕо киһи ханна баҕарар олоруон, үлэлиэн, сайдыан сөбүн итэҕэйэҕин. Биллэн турар, кытыы сиргэ олохсуйуу чэпчэки буолбатах, ардыгар — ыарахан да диэххэ сөп. Ол гынан баран, тыа киһитэ барахсан төрөөбүт дойдутугар тапталын иҥэрэн, дириҥ ис хоһоонноох олоҕу салайсар.































































Кини уус-уран самодеятельность сайдарыгар төрөөбүт дойдутунан эрэ муҥурдамматаҕа, 17 сыл тухары Томпо, Үөһээ Дьааҥы, Саккырыыр, Усуйаана оройуоннарыгар төрүт олохтоох норуоттар култуураларын сөргүтүүгэ улаханнык үлэлэспит умнуллубат үтүөлээх.






— Ытыктыыр биир дойдулаахпыт Лука Николаевич Турнин 100 сылын бэлиэтээһиҥҥэ бэлэмнэнии үлэтин үс сыллааҕыта саҕалаабыппыт. Кинигэ матырыйаалларын хомуйууну түмүктээн эрэбит, кэлэр сылга бэчээккэ таһаарардыы бэлэмниибит. Манна сыһыаран эттэххэ, Лука Турнин олоҕор, үлэтигэр научнай үлэ суруйа сылдьар дьон бааллар. Быйыл үбүлүөйдээх ыһыахха Ытык Күөлгэ 4 тыһ. олорор миэстэлээх Сынньалаҥ пааркатыгар сылдьыбыт киһи барыта хомустаах кэлэрин тэрийдибит. Л.Турнин төрөөбүт нэһилиэгэр Тыараһаҕа икки күннээх ыһыах ыһылынна, бастакы күнүгэр “төгүрүк остуолга” кэпсэтии, сарсыныгар хомусчуттар күрэхтэһиилэрэ буолла.
Таатталар Харбалаахтааҕы музыкальнай оскуолаҕа сайын аайы өрөспүүбүлүкэттэн баҕалаах хомусчут оҕолору мунньан, Турнинныы сыыйа тардыыга уһуйаллар. Үһүс сылларын Дьокуускайга үөрэнэр устудьуон ыччат ортотугар куонкурус тэрийэн, түмүк таһааран, Хомус күнүгэр кыайыылаахха Лука Турнин аатынан стипендия туттараллар. Улуус иһинэн хомусчуттар ансаамбылларын тэрийиини көҕүлээн, фестиваль ыыталлар. Саха хомуһун уонна Лука Турнин диэн кимин киэҥник билиһиннэрэр-биллэрэр инниттэн Хаҥалас, Нам, Томпо, Мэҥэ Хаҥалас улуустарыгар сылдьыбыттар.
В селе Баяга в рамках проекта «Сахамедиа» я воочию ознакомилась с процессом подготовки изготовления Могол Урасы. Старинное летнее жилище якутов – конусообразный шалаш, обтянутый берестой, по размерам различается на три вида. Высота зависит от количества опоясок – жердей, горизонтально связывающих остов-обруч жилища. Самой большой из них является Могол Ураса, высота которой достигает 8,5 метров. Борис Неустроев-Мандар мечтал воплотить давнюю мечту – построить Могол Урасу в Якутске вблизи озера Сайсары. Но по ряду причин данному проекту не был дан ход. Потому односельчане своими силами решили осуществить мечту-проект своего уважаемого земляка.






















Ыраата иликкэ дьиэлээхтэри кытта билсиһэн кэбиһиэҕиҥ. Далбар хотун Анна Николаевна маҕаһыыҥҥа атыылааччынан, оскуолаҕа техүлэһитинэн, оттон аҕа баһылык Петр Семенович кэллэктиибинэй хаһаайыстыбаҕа фуражирынан, арыы собуотугар маастарынан үлэлээбиттэр. Алта оҕолоохтор: түөрт уол, икки кыыс. Бары үлэһит буолбуттар. Дьокуускай куоракка икки, Ытык Күөлгэ икки, Мэҥэ Хаҥалас Павловскайыгар биир оҕолоро олохсуйбуттар. Улахан уоллара, биэс оҕолоох Аркадий куораттан көһөн тахсан, дойдутугар үлэлиир, дьонун кытта олорор.




















— Анна Константиновна, хаһыакка кэлбитиҥ, бэлиэр, аҕыс сыл буола охсубут эбит. Хайдах үлэний?
— Эрэдээксийэ иһигэр хас суруйар киһилээххитий?



Сначала в ансамбле было всего семеро, женщины исполняли якутские и русские народные песни. Постепенно к ним присоединялись односельчанки. Поскольку среди новичков было много любительниц танцев, решили организовать вокально-танцевальный ансамбль «Алдана».
Первая реакция на название ансамбля – удивление. Причем тут упоминание Алдана на таттинской земле? Кажется, проще и логичнее назвать группу «Татта». Разгадка простая: все исполнительницы работали или до сих пор работают на местном рынке «Алдана». Потом хотели переименовать, но решили: «Пусть останется, как было».
“Куулаҕа 698 киһи 177 дьиэнэн, 212 буруонан (хаһаайыстыбанан) олорор. Мантан 35-гэр диэри саастааҕа 244 киһи, — диэн Агафья Михайловна түөлбэтин пааспарын билиһиннэрииттэн саҕалаата. – Биһиги сүрүн кыһалҕабыт – ититии. Куула ыалларын кыра аҥаара, үстэн биирэ диэххэ сөп, кииннэммит ититиигэ холбоммута үһүс сылыгар барда. Онтон уратылар оһох оттунан олоробут. Нэһилиэнньэ бу боппуруоһу туруорсубута ыраатта эрээри, коммунальнай хаһаайыстыба сулууспата иэһэ-күүһэ элбэҕинэн, букатын кыаммат туруктаах. Ол иһин бэйэбит ылсарга күһэлиннибит”.






















































Давно здесь располагалась база ямщиков. По-якутски «ямщик» звучит как «дьаамсык», видимо, это слово сократили до «Дьаам» и назвали так местность.
Быйыл Дьохсоҕон нэһилиэгэ Дьиэ-уот коммунальнай хаһаайыстыбатын уонна энергетика министиэристибэтэ ыытар куонкуруһугар кыайан, бөһүөлэги тупсарыы үлэтигэр 4,5 мөл. солк. суумалаах граны ылбыт. Сүрүн үлэ ыһыахтыыр сиргэ, пааркаҕа ыытылла турар диэбиттэрин иһин, онно тиийбиппит – сиикэрэлээн түһэр ардах быыһыгар үс эрэ киһи үлэлии сылдьар.


































Ити гынан баран, уһун синньигэс испииһэккэ суох, рекламаламматах даҕаны буоллаллар, саамай ситиһиилээхтэрэ — “Кэскилээнэ” цирк студията буолара саарбахтаммат. Дьохсоҕоттору хомоппот туһуттан “Стендэ хас да сыллааҕыта оҥоһуллубут буолуон сөп, оттон бу сонун дьарыкка оҕолору уһуйуу былырыын эрэ саҕаламмыт” диэн быһааран кэбиһиим.























Семен Хоютанов Чымынаайыга саха тылын учууталынан үлэлии тиийбит Бүлүү кыыһа Ульяналыын ыал буоланнар, билигин түөрт оҕолоохтор. Икки улаханнара оскуолаҕа үөрэнэллэр. Үһүстэрэ быйыл бастакы кылааска киирэр. Төрдүстэрэ саҥардыы төрөөбүт. Хоютановтар онон нэһилиэк демографията тупсарыгар, этэргэ дылы, сэмэй кылааттарын киллэрбиттэр.
Манна сыһыаран эттэххэ, олохтоох оскуолаҕа 65 оҕо үөрэнэр, оҕо саадыгар 40 кырачаан сылдьар. Быйыл оскуола боруогун 9 үөрэнээччи атыллыыр. “Кэлин сылтан-сыл оҕобут ахсаана эбиллэн иһэр”, — диэн саҥа оскуола тутуутун туруорса сылдьар нэһилиэк олохтоохторо үөрсэллэр.
Хоютановтар иллэрээ сыл 7,5 х 6,5 иэннээх, икки этээстээх дьиэни ыччат бырагырааматынан туттан киирбиттэр. Онтун билигин бааһынайын граныттан көрүллэр харчынан ситэрэр, тупсарар. Толору хааччыллыылаах оҥостоору тэрилин-тээбиринин атыылаһан сытыарар. Ити гынан баран, хаһаайыстыба түбүгүттэн бириэмэ ордубакка, илиитэ тиийбэккэ сылдьарын билинэр. Сүөһүтүн-аһын бэйэтэ көрөр. Сайын ынах ыамыгар эдьиийдэрэ уоппускаларыгар көмөлөспүттэр.
Семен Семенович гранын үбүгэр биригээдэ наймылаһан, 40 төбө сүөһү биирдэ киирэр сэндвич панелларынан хотон туттубут. Ыанар ынаҕа – 10. Ыанньыгын 25-30 төбөҕө тиэрдэргэ суоттанар. Онон хотонун өссө кэҥэтэр баҕалаах.



Обращаться с домашним скотом Алексей привык с детства, родители всегда держали коров и быков. Никаких сюрпризов в деле животноводства для деревенского парня не было. Поэтому логично, что он занялся сельским хозяйством, а точнее, разведением крупного рогатого скота.






















Пройдет чуть меньше двадцати лет, возмужавший Дьулуур Алексеевич Блахиров наверняка будет помогать отцу Алексею Николаевичу. В то время, уверены, частное хозяйство Блахировых в таттинском Чымнайи станет одним из лучших и его будут ставить в пример остальным.
Харбалаахха дьахталлары түмэр улахан сүбэни Елена Баишева салайар. «Миигин нэһилиэк дьахталларын сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн быйыл тохсунньу ыйга талбыттара, — диэн саҕалыыр Елена Алексеевна. – Сэбиэккэ 20 буолан үлэлиибит. Сүрүн сорукпут: дьиэҕэ олорор ийэлэри, дьахталлары нэһилиэк уопсастыбаннай, култуурунай уонна спортивнай олоҕор кытыннарыы, түмсүүлээх, дьарыктаах буолууну тэрийии. Ону тэҥэ кэргэннии олохторугар табыллыбатах эбэтэр олох-дьаһах күчүмэҕэйдэригэр түбэспит биир түөлбэлээхтэрбитигэр илиибитин уунан таба суолга үктэнэллэригэр сүбэ-соргу биэрэбит. Биллэн турар, чөл-чэбдик олох сиэрин тэнитиини урутатан тутабыт. Ол даҕаны иһин, түмсүүбүтүн “Сардаҥа” диэн ааттаабыппыт. Нэдиэлэҕэ биирдэ хайаан даҕаны мустан сүбэлэһэбит, инники тугу үлэлиэхтээхпитин торумнуубут. Сэбиэппит иһигэр түөрт бөлөххө – асчыттарга, иистэнньэҥнэргэ, үҥкүүһүттэргэ уонна култуура өттүгэр арахсабыт. Дьиэҕэ-уокка, күннээҕи олоххо-дьаһахха сүбэ биэрэрбитин сэргэ нэһилиэнньэ бары араҥатын хабан, араас дьаһаллары тэрийэн ыытабыт. Нэдиэлэҕэ биирдэ босхо маастар-кылаастары биэрэбит».





























Директор Петр Полускин в августе хоть и находился в отпуске, приходил на работу почти каждый день. Летом с десяток учеников разных классов проходят здесь летнюю трудовую практику. Хоть дети аккуратные, но нужно периодически проверять, как они работают и отдыхают. Да и состояние здания школы беспокоит руководителя учреждения.
Новое здание на 90 мест по плану должны построить в 2019 году, его проект уже одобрен. Хочется верить, что все пойдет по расписанию, и через два года новая школа распахнет перед юными кыйинцами свои двери.


































Сыл – хонук. Боппуоһаптар сиэннэрэ улаатаннар, бэйэлэрэ бары ыал буолбуттар. Сорохтор куоракка үлэлииллэр, олороллор. “Кэргэн тахсан, кийиит буолан киирээппитин тойонноох хотуммут дьиэ-уот тутан биэрэннэр, Уолбаҕа олохтообуттара”, — дэһэллэр кийииттэр.























































































Сейчас кажется, у Радомира не было другого выбора, кроме как стать мастером по дереву. Его дед Иван Павлович Саввин и отец Иван Иванович Саввин всегда возились с деревом. Наверное, если кто-либо из известных художников написал с них картину, на полотне обязательно бы возник мужчина с рубанком и стамеской в руках.












«Сахамедиа» хамаандата Ытык-Күөлгэ анаан-минээн тиийбит киһибит Клавдия Гаврильевна 30-тан тахса сыл балыыһаҕа сиэстэрэлээбит. “Биһиги аймахха эмчит элбэх. Неустроевтар династиялара Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бочуотун кинигэтигэр киллэриллибиппит. Эдьиийим мин быдан иннибиттэн, 1933 сыллаахтан, үлэлээбитэ. Билигин оҕолорбут, сиэннэрбит салгыыллар”, — диир медицина үлэтин бэтэрээнэ.
Клавдия Гаврильевна сэрии ыар сылларыгар, онтон эйэлээх олоххо бэйэтин харыстаммакка үлэлээбитин туоһута — бинсээгин түөһэ килэччи мэтээл, бэлиэ. Сэбиэскэй былааска олоҕун үтүөтүн атаарбыт кырдьаҕас аныгы үйэ туһунан бэйэтэ санаалаах. “Ыстаалын баар буолан, өстөөҕү кыайбыппыт. Кини курдук кытаанах илиилээх салайара буоллар, онон-манан баар сурахтара иһиллэр уоруйах тойоттор тос маастарын ылыах этилэр”, — диэн лиэксийэ ааҕардыы дьоһуннанан олорон куолулаан киирэн барбытыгар, кыыһа Анна Николаевна: “Аҕабыт үйэтин-сааһын тухары лиэктэрдээбитэ, кини үөрэҕин иҥэриммитин ыалдьыт киирдэҕинэ, тыынын таһааран тэбиир идэлээх”, — диэн күлэ-күлэ быһаарда.



Команде «Сахамедиа» местный житель Егор Багарытов признался, что его можно назвать сподвижником и продолжателем дела Петра Решетникова. «Я больше тридцати лет играю в народном театре. Специального образования у меня нет, работал трактористом, механиком. Когда Петр Егорович работал в театре, он стал для нас наставником. Я участвовал с ним в нескольких пьесах, он всегда советовал, в каком месте разговора и с какой интонацией произнести ту или иную фразу», — вспоминает артист народного театра.
Сама Варвара Федоровна – ветеран образования. Она подтверждает, что Петр Егорович стал читать Олонхо поздно: «Ему тогда было уже 70 лет, еще он исполнял тойук и песни, его часто просили провести обряд алгыс. Свекр был добрым человеком и никому не отказывал, удивительным образом находя время для каждого».
Петр Егорович не любил, когда пытались узнать точное число его родственников. Поэтому скажем, что у него около двадцати правнуков, пока их нельзя назвать прямыми продолжателями его дела. Они исполняют произведения якутского творчества, участвуют в творческих конкурсах, но настоящими олонхосутами еще не стали. Возможно, живой интерес к эпосу Олонхо у них проявится чуть позже, ведь и их знаменитый дедушка увлекся устным народным творчеством народа саха на восьмом десятке жизни.