Көхтөөх дьон — Архив новостей

Сорсуннаах булчуттар улуустааҕы күрэхтэһиилэрэ Тааттаҕа тэрилиннэ

Игидэй нэһилиэгин кадровай булчуттарын үрдүк ааттарын үйэтитэр сыаллаах «Сорсуннаах булчут» улуустааҕы булчуттар күрэхтэһиилэрэ үрдүк таһымнаахтык ыытылынна.

Игидэй нэһилиэгэр олорон ааспыт сорсуннаах булчуттар Л.А.Никифоров, П.П.Ермолаев, И.К.Аргунов, Н.М.Варламов, А.П.Никифоров I, Алексей Андреевич Аргунов, В.А.Аргунов, Алексей Алексеевич Аргунов, Роман Иванович Захаров, Иван Романович Захаров, П.Л.Иовлев, В.Г.Варламов, Никита Трифонович Быгынанов сырдык ааттарыгар бу тэрээһин ыытылынна. Чугас, хаан-уруу дьоннорун ааттарын кэриэстээн хас биирдии булчут оҕолоро, аймахтара, сиэннэрэ, кэргэттэрэ 3-түү тыһ.солк. бириис фондатыгар уганнар, күүс-көмө буоллулар.

Күрэхтэһии туһунан Игидэй нэһилиэгин КСК директора, республикаҕа спорт эйгэтигэр биллэр комментатор Петр Петрович Ермолаев бу курдук кэпсээтэ: «Күрэхтэһии хас да түһүмэҕинэн ыытылынна. Барыта сэттэ команда кэлэн кытынна. Сарсыарда 10 ч. саҕалаан Дэбдиргэбит күөлүн үрдүгэр илин-кэлин түсүһүүлээх булчуттар, балыксыттар күөн көрсүһүүлэригэр 42 булчут иэмэх мастыы эрийистилэр. Сүрдээх тыҥааһыннаах киирсии буолла. Көрөргүт курдук, ити үлүгэрдээх үрдүк Дэбдиргэ былларын үрдүгэр сүүрэн тахсааһыннаах буолла. Булчут кутаатын уматыыттан саҕалаан, араас мэһэйдэри туоруур көрүҥнэргэ тиийэ түһүмэхтээх ыытылынна. Уопсай түмүккэ Ытык Күөлтэн «Көҥүл Боотурдар» Мичил Романович Харитонов салайааччылаах хамаанда 1-кы миэстэҕэ тахсан 5-тии тыһ. солк уу харчынан наҕараадаланнылар. 2-с миэстэҕэ Ытык Күөл-Туора Күөл холбоһуктаах «Сорсуннаах булчут» Евгений Прокопьевич Ефимов салайааччылаах хамаандата буолла. 3-с миэстэ Игидэйтэн «Түөрэй» Анатолий Анатольевич Борисов салайааччылаах хамаанда. Маны таһынан хас да көрүҥҥэ анал ааттары олохтообуппут. Онно МЦ автомат сааны ыһыыга уонна хомуйууга «Көҥүл Боотурдар» хамаанда хапытаана Мичил Романович Харитонов тэҥнээҕин булбата. Онтон ойбон алларыытыгар Петр Романович Чупров «Сорсуннаах булчуттар» хамаандаттан түргэн күүстээх туттунуулааҕын көрдөрдө. «Бастыҥ быһый булчут» аатын Егор Нестеров сүктэ. Кини улуус казначействотын салайааччы Роман Иванович Аргунов анал бирииһин тутта. Саамай «Бастыҥ түмсүүлээх хамаанда» аатын «Көҥүл Боотурдар» Мичил Романович Харитонов ылла. Элбэх балыгы куйуурга ылбыт хамаанда «Түөрэйдэр» буоллулар. Ити курдук, бэрт элбэх анал ааттар олохтоннулар. Мин эскииспинэн Максимов Николай Степанович былаһаакка оҥоһуутугар үлэлээтэ. Маннык күрэхтэһиилэр араас сиргэ ыытыллаллар да, маннык былаһааккалаах күрэхтэһии буолбутун өйдөөбөппүн. Кэлбит ыалдьыттар, көрөөччүлэр бары хайҕаатылар. Онон киниэхэ махталым муҥура суох».

Онтон Игидэй нэһилиэгин МТ баһылыга Руслан Алексеевич Захаров бу курдук кэпсээтэ: «Бу тэрээһини сорсуннаах булчуттарбыт сырдык кэриэстэригэр анаан Байанай күнүгэр ыыттыбыт. Күрэхтэһиини тэрийистилэр улууспут аҕа баһылыга М.М.Соров, хамыыһыйа бэрэссэдээтэлэ И.И.Потапов, любитель-булчуттарга Н.Н.Слепцов, уо.д.а. Тэрээһиҥҥэ күүскэ сүүрбүт-көппүт Петр Петрович Ермолаевка, КСК үлэһиттэрэ Толя Борисов, Саша Габышев, Ньургун Олесов, трактористар Н.С.Максимов уо .д.а. Нэһилиэк олохтоохторо, тэрилтэлэр өйөбүллэрэ наһаа улахан. Кинилэргэ барыларыгар дириҥ махталбын тиэрдэбин. Күрэхтэһиигэ КСК уолаттарыгар, хамаанда тэринэн кииирэн кыттыбыт, миэстэлэспит бары уолаттарбытыгар, эр дьоммутугар туспа истиҥ эҕэрдэ, барҕа махтал буоллун. Куруутун да, бу курдук, түмсүүлээхтик, барытыгар биир санаанан салайтаран, иннибит диэки баран иһиэҕин. Норуот күүһэ — көмүөл күүһэ. Тапталлаах дойдубут Дэбдиргэбит өрүү үүнэ-сайда, чэчирии турдун. Биир дойдулаахтарбыт Романовтар дьиэ кэргэҥҥэ, тапталлаах оҕолоро Леня Соҕуруу Кореяҕа үһүс төгүлүн операцияҕа барарыгар аһымал-акция бу тэрээһиҥҥэ сыһыарыллан ыытылынна. Барыта 61 850 солкуобай киирдэ».

Киэһэтин улахан сүүйүүлээх, дьону тардар, кэрэхсэбиллээх лотерея буолла. Ытык Күөл 1 № оскуолатын учууталлара Захаров А.А. уонна кини табаарыһа бу лотереяны оонньоттулар. Үс МР-155 автомат саа, 1 квадроцикл. Саалар Чычымахха, Баайаҕаҕа, Ытык Күөлгэ хааллылар. Онтон супер-бириис 128 тыһ. солк. суумалаах квадроцикл Михаил Никифоровка тиксэн, үөрүү өрөгөйө буолла.

«Улуус олоҕо»: Хадаар коллекционердара нэһилиэк духуобунай олоҕун салайсаллар

Чурапчы улууһун историятыттан кыратык сэгэтэн көрдөххө, кэрэ айылҕалаах, дириҥ силистээх, туруу үлэһит дьоннордоох нэһилиэгинэн Хадаар буолар. Саха биир ууһа уутуйан үөскээбит сирэ. Хадаардар төрүттэрэ — Хадаар Уола Уйулҕа нууччалар кэлиилэригэр баар киһи биллэр. Нуучча хаһаактарын докумуоннарыгар “Юрга Гадаров” диэн сурукка киирбит. Ол саҕаттан хадаардар ынах-сүөһүнү иитэн, сыспай сиэллээҕи тэнитэн, оҕо-уруу төрөтөн, саха омук сиэринэн “бур-бур” буруо таһааран олороллор. Салгыы — «Улуус пааспарыгар» кэпсиибит.

Хадаар нэһилиэгин биир уратыта – элбэх оҕолоох ыаллара. Манна, 10-12 оҕолоох тоҕус Дьоруой Ийэ, 8-9 оҕолоох элбэх дьиэ кэргэн араас кэмнэргэ үлэлээн-хамсаан, оҕолорун иитэн-такайан, кинилэр ыччаттара билигин нэһилиэк сайдыытыгар улахан оруолу ылаллар. Күн бүгүн Култуура дьиэтин аттыгар Дьоруой ийэлэргэ аналлаах “Албан аат” скверин, оҕолуун-уруулуун бука бары, кэлбит дьоҥҥо киэн тутта кэпсииллэр.

Норуот туруорсуутунан, манна 2010 сыллаахха таас оскуола, 2015 сыллаахха таһырдьа спортивнай былаһаакка, 2016-ҕа саҥа балыыһа дьиэтэ үлэҕэ киирбиттэрэ. Оттон соторутааҕыта төрөппүттэр үөрүүлэригэр, кырачааннарга анаан оҕо саадын саҥа дьиэтэ тутуллан, үлэлии турар. Бу барыта хадаардар олус көхтөөхтөрүн туоһулуур.

Сахамедиа “Улуус олоҕо” бырайыагын кыттыылаахтара Хадаар нэһилиэгин Үрүҥ Күөл бөһүөлэгэр тиийэн, киһи кэрэхсиирин-сэргиирин үгүһү көрдүбүт-иһиттибит. Ол курдук, холобура, “Тускул” Норуот айымньытын дьиэтин иһинэн библиотекаҕа кииннэнэн, олохтоох коллекционердар түмсүүлэрэ бэркэ үлэлиир эбит.

Кэпсиир түмсүү салайааччыта Лена Ноговицына:

— Биһиги коллекционердар түмсүүбүтүгэр 16 киһи сылдьар. Бары Далбар Хотуттар, ыал ийэлэрэ, эбэлэрэ. Бу састааппытынан аны үгүспүт скандинавскай хаамыынан дьарыктанабыт, доруобуйабытын көрүнэбит. Былырыын “Хардыы” бөлөх Чыаппараҕа тиийэн быыстапка тэрийбиппит. Онно гран-при хаһаайкатынан биһиги коллекционербыт Надежда Гаврильева буолбута. Кини урут-урукуттан хаар оһуор — снежинкалары мунньар. Бэрт кэрэ, олус сэдэхтик көстөр тимир снежинкалаах. Ону көрөөччүлэр бары сөхпүттэрэ. Итинник холобурдар дьону көҕүлүүллэр. Эр дьонтон эмиэ ким эрэ тугу эрэ хайаан даҕаны мунньар буолуохтаах да, биһиги дьоммут олус сэмэйдэр, наһаа биллэ сатаабаттар. Биһиги тоҕо түмсэбит? Сценаҕа тахсан ыллаабат-үҥкүүлээбэт олус сэмэй дьон манна кэлэн, арыллаллар. Бэйэ-бэйэбит санаабытын өрө көтөхсөбүт, көмөлөсүһэбит, сүбэ-ама бэрсиһэбит, сувенирдарынан атастаһабыт. Ыраах ханна эрэ баран кэллэхтэринэ, кыргыттар хайаан даҕаны ким эмэ коллекциятыгар эбии кэһиилээх буолаллар. Олус истиҥ, биир дьиэ кэргэҥҥэ курдук сыһыан үөскүүр. Нэһилиэк түмсүүлээх буолар. Биһиги былааммыт, баҕа санаабыт – атын улуустарга тахсыы, бэйэбит курдук интэриэстээх дьону кытта көрсүһүү.

Хадаар коллекционердара биһиэхэ көрдөрөөрү тэрийбит быыстапкаларыгар аҕыс киһи кытынна. Эппиппит курдук, ыал ийэлэрэ-эбээлэрэ. Холобур, Татьяна Дячковская коллекциятыгар 300 уруучукалаах. Уруучука арааһа, дьэ, манна баар – суруналыыс дьон интэриэһиргээтибит ахан. Манна куорсун-уруучука, ракета-уруучука – улахаттар, кыралар, суоннар, синньигэстэр мунньуллубуттар. «Саамай былыргым “Потемкин” диэн, ааспыт үйэ 70-с сыллардааҕы уруучука», — диир кини.

Ирина Филиппова “Золотое детство” диэн баай коллекциялаах. Бары даҕаны оҕо сааспытын санаан, кыратык уйадыйан ыллыбыт.

— Интернетинэн булан ылабын, атыылаһабын, атастаһабын. Холобур, бу — оҕо сааспыт банаардара – киэһэ суорҕан анныгар банаардаах сытан, хойукка диэри кистээн кинигэ ааҕаргытын санаан кэллигит? Оттон бу “Лотос” түүҥҥү лаампа. Эһиэхэ эмиэ баара эбитэ буолуо. Бу — тирии саквояж. Ленинград куоракка 1973 сыллаахха тигиллибит. Урут биһиги, кыргыттар, маннык саквояжтарга саамай күндү сэкириэппитин кистиир этибит дии, – диир Ирина Николаевна.

Урут “cууйар”, биитэр көннөрү “эрэһиинэ” диэн ааттыырбыт биһиги оҕо сылдьан, оттон билигин “ластик” дииллэр. Араас өҥнөөх, быһыылаах-таһаалаах, араас кээмэйдээх, эҥин эгэлгэ ластиктары мунньалларын, дьэ, аан маҥнай көрөбүн.

Александра Никитина, оҕо саадын ыстаарсай иитээччитэ:

— Төрдүс сылбын мунньабын, 211 «сотордоохпун». Арааһа, бэйэм идэбинэн маны мунньарым табыгастаах быһыылаах. Миэхэ бу дьарыгым тугу биэрэр? Интэриэс үөскүүр. Куоракка киирдэхпинэ аан бастаан эбэһээт канцтабаардаах маҕаһыыҥҥа сылдьабын. Дьүөгэлэрим бэлэхтииллэр, ким эрэ дьиэтиттэн булбутун аҕалар. Кытайдар, германиялар ластигы оҕо оонньууругар анаан оҥороллор эбит. Ластик-пазллар, ластик-куукулалар, массыыналар, кыыл-сүөл, роботтар, араас тиэхиньикэ баар. Детсад оҕолоро ластигынан олус сөбүлээн оонньууллар.

Матрена Титова шкатулкалары, духи флаконнарын мунньар. Дьэ, сыттарын сүтэрбэт да духуулар баар буолаллар эбит! О”ЖЕН – французскай одьуколуону өйдүүгүт? Оо, “Незнакомка”. Дьэ, эриэккэс! Оттон шкатулкалара араас куораттартан, дойдулартан: Хабаровскайтан, Читаттан, Сочиттан, Кэриэйэттэн, Вьетнамтан, Египеттэн тиийэ аҕалыллыбыттар.

Улахан бүддьүөтү эрэйбэт уонна олус интэриэһинэй дьарыктарынан олохторун бэйэлэрэ уустаан-ураннаан оҥороллор, баай ис хоһооннууллар эбит, Хадаар нэһилиэгин кэрэ аҥаардара.

Үөһээ Бүлүү эр дьоно уопсастыбаннай түмсүү тэриннилэр

Үөһээ Бүлүү улууһугар былырыын үбүлүөйдээх Манчаары оонньуулара үрдүк таһымнаахтык ыытыллыбыта. Бу олохтоохтор биир сыал тула түмсүбүттэрин түмүгэр ситиһиллибитин эттилэр.

Киин бөһүөлэккэ эр дьон кыттыылаах сонун тэрээһин буолла. Манна үгүстэр сэбиэт эбэтэр түмсүү тэрийиэххэ диэн этии киллэрбиттэрин сэргэхтик иһилиннэ. Маннык хабааннаах түмсүү ыйга биирдэ, иккитэ ыытыллыахтааҕын уонна олоххо, сайдыыга аналлаах тиэмэ, боппуруос эрдэттэн быһаарыллан ол тула киэҥ кэпсэтии, дьүүллэһии буолуохтааҕын ыйдылар.

Өссө биллэр-көстөр, бөлүһүөктүү өйдөөх-санаалаах дьон кыттыыларын тэрийэн, бу дьон олоххо көрүүлэрин, санааларын истии, санаа атастаһыыта барыахтааҕын туһунан бэлиэтээтилэр.

Спиридон Борбуев, Үөһээ Бүлүүтээҕи үөрэх управлениетын начаалынньыга:

— Кэлиҥҥи кэмҥэ улуустарга эр дьон түмсүүлэрин тэрийии күүскэ бара турар. Дьокуускайга Арчы дьиэтигэр өрөбүл аайы эр дьону түмэн арчылаан, санааларын сааһылыыр тэрээһин ыытыллар буолла. Бу маннык түмсүү эр дьону өрө тутууга, сытыы ыйытыыларга сөптөөх эппиэттэри ыларга, атын киһи холобуруттан үчүгэйгэ үөрэниигэ, эдэр уолаттар инники олохторун оҥостоллоругар төһүү күүс буолуоҕа дии саныыбын. Маннык көрсүһүүлэри бэлиитикэҕэ кубулуппакка, религиознай хамсааһыннарга сыһыарбакка, омугумсуйууну күөттээбэккэ ыыттахха, тэрийдэххэ, туһата, көдьүүһэ быдан улахан буолуох этэ.

Хаҥалас улууһун Улахан Ааныгар фитнеһинэн дьарыктанааччы ахсаана күннэтэ элбиир

«Тыа сирэ куораттан туох да уратыта суох», — диэн кэпсээнин саҕалыыр Улахан Аан эдэр предпринимателэ Наталья Абрамова. Кини физкултуура институтун бүтэрэн, күн бүгүн төрөөбүт-үөскээбит нэһилиэгэр фитнес кулуубун арыйан, номнуо үрдүк көрдөрүүлээхтик, бэрт ситиһиилээхтик үлэлии сылдьар.

Фитнескэ сылдьар дьонун ахсаана ый ахсын эрэ буолбакка, күннэтэ элбии турар. Ол аата бу маннык өҥө тыа сиригэр эмиэ ирдэнэрин, дьон наадыйарын көрдөрөр диэххэ наада.

Наташа кыра эрдэҕиттэн спордунан дьарыктанар. Ол иһин оскуола кэннэ сөбүлүүр үөрэҕин бүтэрэн, предпринимательство курдук уустук эрээри киһини умсугутар, угуйар эйгэҕэ бэйэтин холонон көрөргө быһаарынар. Предприниматель буолар баҕа санаата кинини оскуола эрдэхтэн абылыыр. Ол курдук улахан кылаастарга үөрэнэ сылдьан, таҥас-сап атыылаан көрөргө холонор, устудьуоннуу сылдьан атыынан дьарыктанар, официаннаан, уруу киэһэлэригэр таҥас өтүүктээн, хайа да үлэттэн толлубат буоларга үөрэнэр. Төрдүс кууруска «Спартак» фитнес кулуупка үлэтин саҕалыыр. Үөрэҕи да, үлэни да бэйэ-бэйэлэригэр мэһэйдэппэккэ, эҥкилэ суох үчүгэйдик үөрэнэн, үлэтин ымпыгын-чымпыгын, ис дьиҥин үөрэтэр.

Билиилээх киһи — кыайыылаах тахсар. Наталья үөрэҕин бүтэрэн баран, бэйэтин дьыалатын арынарыгар кини үлэлээбит уопута көмөлөһөр, эрэл санааны биэрэр. Ол курдук Улахан Аан нэһилиэгин олохтоох дьаһалтата социальнай хантыраакка кыттарга ыҥырыытын мүлчү туппакка, эрдэттэн былаанныы сылдьыбыт бырайыагын ситэрэн-хоторон, улуус киинигэр көмүскээн, 200-чэ тыһ. солк. субсидияны ылан, фитнеһинэн дьарыктанар спорт тэрилин атыылаһан олорор. Бу кэннэ Наташа Хаҥалас улууһун Дьыалабыай көхтөөх буолуутун кииниттэн 150 тыһ. солк. көмө быһыытынан тутан, санаата бөҕөргөөн, күүһүгэр күүс эбиллэн, дьон доруобуйатын туругун тупсарарыгар диэн үгүс инвентары, тренажердары атыыласта, күн бүгүн сакааһын улахан аҥаара кэлэрин күүтэр.

Наташаҕа дьарыктаныан баҕарар дьон ахсаана күннэтэ эбиллэн иһэр. Онуоха кини онно бэйэтэ холобур буолар. Нэдиэлэҕэ биэстэ дьарыктанар, сөпкө аһаан, элбэхтэ хааман, форматын тута сылдьар. Ол туһунан кини маннык этэр: «Хас биирдии киһи бэйэтин доруобуйатын көрүнүөхтээх дии саныыбын. Биһиги бэйэ-бэйэбититтэн туох да уратыбыт суох. Тыа сиригэр, куоракка да олор, эн баҕалаах уонна тулуурдаах буоллаххына, эккин-сииҥҥин тупсарар, ону тэҥэ доруобуйаҕын көннөрөр кыахтааххын дии саныыбын. Киһи биир сиргэ олорор, хамсаммат буоллаҕына, ыйааһын өттүнэн ноҕорууска буолар, этэ-сиинэ эрдэ кырдьыан сөп. Ол иһин киһи хамсана-имсэнэ сылдьара быдан ордук. Билигин мин бөлөхпөр 23-тэн үөһээ саастаах кэрэ аҥаардар сылдьаллар. Дьарыкпыт музыка доҕуһуолунан барар. Онон бу балтараа чаас иһигэр күннээҕи сылааларын таһаараллар. Инники былааным киэҥ. Үлэбин салгыы сайыннаран, таһынааҕы нэһилиэктэргэ филиал арыйан үлэлэтэр баҕалаахпын. Судаарыстыба өттүттэн саҥа саҕалыыр предпринимателлэргэ өйөбүл баара олус үчүгэй диэн махталбын биллэриэхпин баҕарабын».

Наташа күннэтэ саҥаҕа үөрэнэргэ дьулуһар, билигин кини кэрэ көстүүлээх буоларга макияж, бүрүчүөскэ оҥорууга үлэлэһэн саҕалаата. Онон ылсыбыт дьыалата үрдүк ситиһиини аҕалыа, тыа сирин дьонун-сэргэтин күннээҕи олоҕун сэргэхситиэ, физкултуураны сайыннарыа диэн эрэнэбит.

«Улуус олоҕо»: Чинэкэ олоххо көхтөөх дьоно тыа сирин сарсыҥҥытын салайсаллар

Бүлүү улууһун Чинэкэтигэр олохтоох дьаһалта сүрүн тирэҕэ – уопсастыбаннай тэрилтэлэр. Манна өссө сэбиэскэй саҕаттан олоххо көхтөөх дьон бэрт тэрээһиннээхтик үлэлииллэр. “Улуус олоҕо” бырайыак суруналыыстарыгар “Ыллык” бэтэрээннэр кулууптарын уонна “Алаас” дьахталлар түмсүүлэрин чилиэннэрэ бэйэлэрин ыытар үлэлэрин туһунан кэпсии тоһуйдулар.

— 2013 сыллаахха нэһилиэк олохтоохторун күүһүнэн саха балаҕанын туппуппут. Бэтэрээннэр биирдии бэйэбит 1 тыһ. солк. кыттыһан, 60 тыһ. солк. тахса үбү хомуйбуппут. Баһылыкпыт Артур Протопопов уонна уруккута “Степан Аржаков” сопхуос прораба Василий Гуляев көҕүлээһиннэринэн, эр дьон мас кэрдибиттэрэ. Биһиги, дьахталлар, дэлээнэҕэ мас сыыһын хомуйан, сэбиэскэй кэмнээҕи курдук, бары саба түһэн субуотунньуктаабыппыт. Балаҕан ис-тас тутуутугар эмиэ нэһилиэгинэн үлэлээбиппит. Манна барытыгар бары бэйэ көҥүлүнэн, баҕа санаабытынан салайтаран сылдьыбыппыт. Онон бырааһынньык курдук буолан, барыбытын өссө ордук биир сыалга ситимнээбитэ. Билигин бэйэбит түмсэр балаҕаннаахпыт наһаа үчүгэй. Нэһилиэкпитигэр 1 тыһ. тахса киһи олороруттан, “Ыллык” бэтэрээннэр түмсүүлэригэр 100-кэтэ чилиэнинэн киирбитэ. Олор ортолоругар 26 ытык кырдьаҕас – тыыл бэтэрээнэ, 27 киһи — сэрии сылларын оҕолоро, — диэн билиһиннэрэр бэтэрээннэр сэбиэттэрин салайааччыта Раиса Сортоева.

Сэһэргэһиигэ “Алаас” дьахталлар түмсүүлэрин салайааччыта Марина Гуляева кыттыһар:

— Тэрилтэбитин гааһынан оттуллар автономнай хочуолунай ититэр, онон балаҕаммытын муусука оскуолатын балансатыгар киллэрбиппит. Быйыл мин манна бастакы муусука оскуолатын арыйбытым 41-с сыла. Былырыын оскуолабыт 40 үбүлүөйдээх сылын бэлиэтээбиппит. Балаҕаммыт аана сылы эргиччи аһаҕас. Оскуола оҕолоругар фольклор уруоктарын таһынан “ыллыктар” уонна “алаастар” араас тэрээһиннэри ыытабыт.

Чинэкэ уопсастыбынньыктарын эдэрдиин-эмэнниин сөбүлүүр тэрээһиннэрэ – “Өбүгэ оонньуулара”. Хабылыгы уонна хаамысканы тулуппаттар. Сэбиэскэй кэм оҕолорун бастыҥ оонньуулара “Харакы” (“Городки”) умнулла быһыытыйбытын эмиэ сөргүтэн, сааскы ылааҥы күннэр саҕаланнылар да, тапталлаах оонньууларын саҕалаабытынан бараллар.

— Оҕолорбутун интернеттэн тэйитээри сотору-сотору кырдьаҕас, орто саастаах, ыччат, оскуола оҕото састааптаах хас да хамаанданы тэрийэн, “Өбүгэ оонньууларыгар” күрэхтэһиилэри ыытабыт. Балаҕаммыт аттыгар саха ыалын былыргы олоҕун көрдөрөр аһаҕас халлаан анныгар мусуойдаахпыт. Бу мусуойбутун дьиэ кэргэттэр куонкурустарыгар туһанабыт. Ол курдук, суорунаҕа бурдук тартаран, былыргы сылабаары оргуттаран, илиинэн мас эрбэтэн, араас күрэхтэһиилэри тэрийбиппит, -диэн кэпсииллэр уопсастыбынньыктар.

Салгыы бэтэрээннэр сэбиэттэрин салайааччыта Раиса Сортоева “Ыллык” чаҕылхай “сулустарын” биир-биир билиһиннэртээтэ. 90 сааһын туолаары сылдьар Мария Исакова олоҕун устата уопсастыбаннай үлэ диэн баран муннукка ытаабыт киһи. Ытык кырдьаҕас эһиил кулун тутар 15 күнүгэр 90 сааһын туолуохтаах.

— Биир да гастролтан маппаппын. Билигин сааһыран, тыыным кыайбакка, куолаһым “алдьанан”, ыллаабат буоллум. Сэбиэт сэкирэтээринэн, профсоюз бэрэссэдээтэлинэн, партийнай тэрилтэ сэкирэтээринэн, 20 сыл бэтэрээннэр сэбиэттэрин салайааччытынан үлэлээбитим. Нэһилиэкпитигэр кырдьаҕастар, орто саастаахтар, ыччаттар бары түмсүүлээхпит. Онон тугу эттиҥ да, “тук” курдук сүүрэ сылдьар дьоммут. “Чинэкэлэр дуо?” дэтэр иллээх нэһилиэкпит, — диэн кэпсиир Мария Хрисанфовна.

Бэтэрээн билигин да сүөһүтүн бэйэтэ көрөрүн кэпсиир. “Ынахтарбын дьарык оҥостон, бэйэм ыыбын. Оччоҕо дьэгдьийэргэ дылыбын. Түөрт кылаас үөрэхтээхпин. Сэрии бириэмэтигэр аармыйаҕа бараары гыммыппын, ылбатахтара. Аны бэтэринээргэ үөрэнэр санаалаахпын эппиппэр, эмиэ ыыппатахтара. Сунтаар Хоротуттан ыал буолаары, күрээн кэлбитим. 12 сыл аҕа киһиэхэ кэргэн тахсаары. Билигин бэйэбин бу үтүө дойдуну булбуппун дьолбунан ааҕабын”, — диэн бэйэтин туһунан билиһиннэрэр Мария Хрисанфовна.

88 саастаах Мария Веревкина Бүлүүтээҕи педучилищены бүтэрэн

баран, 54 сыл алын сүһүөх кылаас учууталынан үлэлээбит.

— 72 сааспар биэнсийэҕэ тахсыбытым. “Ыллыктарга” сылдьан олус арылдьыйабын, — диэн кэпсиир Чинэкэ үгүс көлүөнэтин иитэн таһаарбыт ытыктанар педагогическай үлэ бэтэрээнэ.

Мария Прокопьевна нэһилиэк историятын суруйбут, бэтэрээн үөлээннээхтэрин сырдаппыт кинигэлэрдээх, улуус хаһыатын уопсастыбаннай кэрэспэдьиэнэ.

Лөкөчөөнтөн төрүттээх, Чинэкэҕэ олохсуйан олорор 81 саастаах Евдокия Максимова “Ыллыкка” сылдьан, эдэригэр түһэрин кэпсиир. Унтуу уонна бэргэһэ тигэр. Евдокия Гаврильевна: «Баччаларга сакаас саамай киирэр кэмэ. Халлаан сылыйдаҕына эрэ солотуйабын. Иллэҥсийдэхпинэ кылынан дьарыктанабын», — диэн санаатын үллэстэр.

“Ыллыктар” ытык кырдьаҕастарыгар киһи хайдах да 80-90 сааһы биэрбэт. Сэбиэскэй кэмҥэ таптаан ылланар: “Кырдьыы миигин дьиэбиттэн булуо суоҕа” — диэн ырыаҕа ылларыныы, “Ыллык” чаҕылхай сулустара өрүү олох үөһүгэр сылдьан айаллар, туталлар, ыччаттарга холобур буолаллар.

«Улуус олоҕо» бырайыак өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун, айар-тутар үлэлэрин туһунан кэпсиир. Чуолаан кинилэр бэйэлэрин ситиһиилэринэн, кыһалҕаларынан тыа сиригэр олоҕу туталлар. Хас биирдии улууска тиийдэххэ, Саха сирэ олус да киэҥин, ураты күндүтүн билэҕин. Оччоҕо киһи ханна баҕарар олоруон, үлэлиэн, сайдыан сөбүн итэҕэйэҕин. Биллэн турар, кытыы сиргэ олохсуйуу чэпчэки буолбатах, ардыгар — ыарахан да диэххэ сөп. Ол гынан баран, тыа киһитэ барахсан төрөөбүт дойдутугар тапталын иҥэрэн, дириҥ ис хоһоонноох олоҕу салайсар.

Улуус олоҕо: Дьохсоҕон, Боробул, Победа – хайдах даҕаны эргит, бу барыта биир сир

«Сахамедиа» суруналыыстара Таатта улууһун Дьохсоҕонугар эмиэ сырыттыбыт. Бу нэһилиэк олорор бөһүөлэгинэн Боробул, хаһаайыстыбатынан Победа диэн сэмсэ ааттардаах. Сыалбыт ходуһаҕа тиийэн отчуттары кытта көрсөн кэпсэтии этэ. Ити эрээри ардах түһэн, суолу алдьатан, отчуттарга уонна сайылыкка кыайан тиийбэккэ, бөһүөлэк иһинэн муҥурданныбыт. Бу улуус биир киэн туттар сирин туһунан тугу билбиппитин «Улуус пааспарыгар» кэпсиибит.

Ыһыахтыыр паарканы Айыы сиригэр кубулуталлар

Быйыл Дьохсоҕон нэһилиэгэ Дьиэ-уот коммунальнай хаһаайыстыбатын уонна энергетика министиэристибэтэ ыытар куонкуруһугар кыайан, бөһүөлэги тупсарыы үлэтигэр 4,5 мөл. солк. суумалаах граны ылбыт. Сүрүн үлэ ыһыахтыыр сиргэ, пааркаҕа ыытылла турар диэбиттэрин иһин, онно тиийбиппит – сиикэрэлээн түһэр ардах быыһыгар үс эрэ киһи үлэлии сылдьар.

Эрбии тыаһын ортотугар хаһыытаһан-үөгүлэһэн билистибит: Владимир Тарбахов салалтатынан Роман Иванов уонна Василий Ючюгяев диэн эдэр дьон үлэлии сылдьаллар. Роман – култуура эйгэлээх киһи уоппускатын кэмигэр харчылаһар, Василий куораттан тиийэ сылдьар. Оттон Владимир Хрисанфович агроном үөрэҕин бүтэрэн баран, идэтинэн биир эрэ сыл үлэлээбит, 1986 сылтан ыла наар тутууга сылдьар эбит, ырыынак үйэтигэр чааһынай тэрилтэ тэриммит.

Бу ыһыах дьоно күнү көрсөр, сиэр-туом толоруллар түһүлгэтин тута сылдьаллар. Түөлбэлэргэ анаан биэс саха балаҕанын уонна күнү көрсөргө тоҕус айыы ампаарын тутуохтаахтар. Тутуу маһын саас субуотунньук күүһүнэн бэлэмнээбиттэр. Сайын мантан төрүттээх, устудьуоннуур ыччаттар 20 буолан этэрээт тэринэн кэлэн, пааркаҕа күрүө тутуутугар, кырааскалааһыҥҥа үлэлээбиттэр уонна төрөөбүт дойдуларыгар “Мин Боробулбун таптыыбын” диэн дьон сынньанарыгар анаан бэсиэккэ оҥорон бэлэхтээбиттэр. Быстах-остох үлэлэргэ оскуола үөрэнээччилэрэ көмөлөһөллөр.

Нэһилиэк киэн туттуута, кэскилэ – “Кэскилээнэ” цирк студията

Уопсастыбаннай үлэ-хамнас, Таатта улууһун атын нэһилиэктэригэр курдук, Дьохсоҕоҥҥо эмиэ уҕараабакка ыытылларын Элбэх хайысхалаах киин киирэр ааныгар “Эйгэ” сиэр-туом үөрэҕин, “Чөмчүүнэ”, “Көмүс сүүтүк”, олоҥхо уонна көр-күлүү түмсүүлэрин, “Күн күбэй” дьахтар сүбэтин, ыччакка аналлаах “Эрчим” уонна ийэлэргэ “Илгэ” үҥкүү бөлөхтөрүн, “Иэйии” ырыа бөлөҕүн, улахан дьоҥҥо “Үрүччэ” уонна оҕолорго “Күнчээнэ” фольклор бөлөхтөрүн үлэлэрин көрдөрөр-кэпсиир стендэлэр ыйаммыттара кэрэһилиир.

Ити гынан баран, уһун синньигэс испииһэккэ суох, рекламаламматах даҕаны буоллаллар, саамай ситиһиилээхтэрэ — “Кэскилээнэ” цирк студията буолара саарбахтаммат. Дьохсоҕоттору хомоппот туһуттан “Стендэ хас да сыллааҕыта оҥоһуллубут буолуон сөп, оттон бу сонун дьарыкка оҕолору уһуйуу былырыын эрэ саҕаламмыт” диэн быһааран кэбиһиим.

Студияҕа биэс кыысчаан дьарыктанар: Олеся Тихонова, Айта Яковлева, Сардаана Степанова, Маша Толстякова, Ильяна Габышева.

Ытык Күөлтэн Иван Егорович Табунанов тахсан, ааспыт сыл алтынньы ыйга иккис, төрдүс кылаастарга үөрэнэр кыргыттартан уон оҕону сүүмэрдээн ылбытыттан тиһэххэ чахчы баҕалаах ити биэс кыыс хаалбыт. Эбии үөрэхтээһин киэбинэн нэдиэлэҕэ түөртэ дьарыктаналлар. Манна кыбытан эттэххэ, Иван Егорович ыаллыы Чөркөөххө эмиэ биэс кыыһы иккис сылын “Сардаана” цирк студиятыгар дьарыктыыр эбит.

“Кэскилээнэлэр” кылгас кэм иһигэр диэтэххэ, ситиһиилэрэ баһырхай: “Бриллиантовые нотки” норуоттар икки ардыларынааҕы фестивальга II степеннээх лауреат аатын ылбыттар, “Мамонтенок” өрөспүүбүлүкэтээҕи куонкуруска кыттан, финалга гала-кэнсиэргэ киирбиттэр, Чурапчы Мугудайыгар ыытыллыбыт цирк студияларын күрэхтэһиитигэр аан маҥнай I степеннээх лауреат буолбуттар, онтон “Хотугу сулус” куонкуруска I степеннээх диплому ылбыттар.

Онон Дьохсоҕон олохтоохторугар кырачаан “победалартан” кынаттанан улахан кыайыылар кэлэ туруохтарыгар киһи саарбахтаабат. “Кэскилээнэ” студия кэскилэ кэҥээн истин!

Улуус олоҕо: Таатта нэһилиэктэригэр олоҕу, сайдыыны дьахталлар муоһалыыллар

Таатта улууһун нэһилиэктэригэр уопсастыбаннай тэриллии элбэҕэ сөхтөрдө. Оҕотуттан оҕонньоругар, эһээхэйиттэн эмээхсинигэр тиийэ түмсүүлээхтэр. Чуолаан, Амма өрүс эҥээрдээх нэһилиэктэргэ дьахталлар баһылаабыттар, быһаччытын эттэххэ, былааһы ылбыттар. Таатта уопсастыбанньыктарын, көхтөөх дьонун туһунан «Улуус пааспарыгар» ааҕыҥ.

Харбалаахха дьахталлары түмэр улахан сүбэни Елена Баишева салайар. «Миигин нэһилиэк дьахталларын сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн быйыл тохсунньу ыйга талбыттара, — диэн саҕалыыр Елена Алексеевна. – Сэбиэккэ 20 буолан үлэлиибит. Сүрүн сорукпут: дьиэҕэ олорор ийэлэри, дьахталлары нэһилиэк уопсастыбаннай, култуурунай уонна спортивнай олоҕор кытыннарыы, түмсүүлээх, дьарыктаах буолууну тэрийии. Ону тэҥэ кэргэннии олохторугар табыллыбатах эбэтэр олох-дьаһах күчүмэҕэйдэригэр түбэспит биир түөлбэлээхтэрбитигэр илиибитин уунан таба суолга үктэнэллэригэр сүбэ-соргу биэрэбит. Биллэн турар, чөл-чэбдик олох сиэрин тэнитиини урутатан тутабыт. Ол даҕаны иһин, түмсүүбүтүн “Сардаҥа” диэн ааттаабыппыт. Нэдиэлэҕэ биирдэ хайаан даҕаны мустан сүбэлэһэбит, инники тугу үлэлиэхтээхпитин торумнуубут. Сэбиэппит иһигэр түөрт бөлөххө – асчыттарга, иистэнньэҥнэргэ, үҥкүүһүттэргэ уонна култуура өттүгэр арахсабыт. Дьиэҕэ-уокка, күннээҕи олоххо-дьаһахха сүбэ биэрэрбитин сэргэ нэһилиэнньэ бары араҥатын хабан, араас дьаһаллары тэрийэн ыытабыт. Нэдиэлэҕэ биирдэ босхо маастар-кылаастары биэрэбит».

Елена Алексеевна бэйэтэ алта оҕолоох ыал ийэтэ. Кэргэнэ Павел Константинович – предприниматель, таһаҕас тиэйэр массыынатынан ыраах рейстэргэ сылдьар эбит. Кыра кыыстара биэс саастаах Павлена Баишевтар сиэннэрин кытта тэҥҥэ сүүрэн сэрбэкэччийэ сылдьар. Бу олоххо көхтөөх, сырдыкка тардыһыылаах ыал Харбалаахха бастакынан толору хааччыллыыны оҥостубуттарын кэрэхсии көрдүм. Нэһилиэк дьахталларын сүбэтин хотунунан мээнэҕэ талбатахтар, бары өттүнэн холобур буоларыгар киһи саарбахтаабат.

«Сардаҥалар» быйыл икки улахан куонкуруһу тэрийбиттэр. Дьахтар күнүгэр оскуола үөрэнээччилэрин ортолоругар “Сардаҥа Куо” диэн Айылҕа харыстабылын сылыгар анаан, оҕо оонньуур былаһааккатын бырайыагын оҥорууга куоталаһыннарбыттар. Кыайбыт бырайыагынан Харбалаахха былаһаакка тутуллар. Иккистэрэ — оскуола орто сүһүөх кылаастарын үөрэнээччилэрин ортолоругар “Поваренок” диэн аһымал акциялаах куонкуруһу ыыппыттар. Оҕолор астаабыт астарын тута аукциоҥҥа атыылааннар, ол киллэрбит харчыларын мунньан, үс оҕолоох аҥаардас аҕаҕа туттарбыттар.

Ыам ыйыгар малы-салы атастаһыы, чэпчэки сыанаҕа атыы, бэйэ оҥорбут тэрилин, аһын атыылааһын дьаарбаҥкатын тэрийбиттэр. Саас бэйэлэрэ олордубут рассадаларын атыылаабыттар. Спартакиадаларга, күрэхтэһиилэргэ, ыһыахха ас астаан, хорчуоппаҕа кыттыбыттар. Олорго киллэрбит үппүтүн элбэх оҕолоох ийэҕэ уонна астма ыарыылаах пенсионер дьахтар тыынар аппараат атыылаһарыгар көмө быһыытынан биэрбиттэр.
Эбэн эттэххэ, “Сардаҥалар” нэһилиэк, улуус таһымнарыгар ыытыллар дьаһаллары көтүппэттэр, үҥкүүлүүллэр-ыллыыллар уонна туохха кытталлар даҕаны, бириистээх миэстэлэртэн түспэттэр. Ол курдук, улуустааҕы “Автоледи” күрэхтэһиигэ бастаабыттар, Ньукуолун саламаатыгар 1-кы, Ньукуолун куһугар 3-с миэстэлэри ылбыттар, “Төрөөбүт тыл” ток-шоуга төрдүстээбиттэр.

Валентина Кривошапкина, «Дьиэ кэргэн хаһыата» бырайыак ааптара.

Харбалаах бөһүөлэгэ таас чоҕу хостооһуну сайыннарар сыаллаах 1963 сыллаахха тэриллибитэ. Онон атыттарга тэҥнээтэххэ, саамай эдэрдэрэ. Быйыл оскуола 50 сааһын өрө көтөҕүллүүлээхтик бэлиэтээбиттэрэ. Орто Амма дэнэр нэһилиэк олус сэргэхтик олорор. “Ыллык” диэн литературнай түмсүүгэ айар-суруйар куттаах 16 киһи сылдьар. Үбүлүөйдээх суруйааччыларга ток-шоулары тиһигин быспакка ыыталлар. “Тыа сирин дьоно духуобунай өттүнэн байарга олус баҕалаахтар”, — диир саха тылын учуутала, “Сардаҥа” дьахтар сэбиэтин биир көхтөөх чилиэнэ Валентина Семеновна Кривошапкина.

“Ыллык” түмсүү салайааччыта Акулина Атосьевна Федорова, арыы сыаҕын хотуна Акулина Ивановна Корякина, иитээччи, оскуолаҕа үөрэнэр оҕолордоох төрөппүттэр кэмитиэттэрин бэрэссэдээтэлэ Оксана Михайловна Андреева, 5 оҕолоох эдэр ийэ Ирина Гаврильевна Васильева – бу бары дьахтар Сүбэтигэр тутаах дьон.

Холобур, Акулина Корякина дьиэтин тиэргэнэ маннык тупсаҕай көрүҥнээх. Киһи үөрэ-көтө сынньанар, үлэҕэ сэниэ-күүс мунньунар сирэ. «Дьоҥҥо үтүөнү баҕарар киһи, бастатан туран, бэйэтэ бары өттүнэн кэрэ буолуохтаах дии саныыбын. Биһиги сүбэбит кыттыылаахтара бары сырдыкка-үтүөҕэ талаһабыт. Биир дойдулаахтарбытыгар бэйэбит үлэбитинэн, олохпутунан-дьаһахпытынан холобур буоларга дьулуһабыт«, — диир кини.

Харбалаахха тиийиэхпит иннинэ Чымынаайыга сылдьан, “Күндүүнэ” диэн Уус Амма нэһилиэгин эдэр ийэлэрин түмсүүтүн үлэтин билсибитим. Онно РФ үтүөлээх учуутала Мария Петровна Прокопьева кэпсэтиигэ кыттан: “Кийииттэрбит нэһилиэги тутан олороллор”, — диэн бэрт муударайдык этэн кэбиспитэ. Бу ыллыктаах этии Харбалаах ыалларын ийэлэригэр эмиэ үүт-маас сыһыаннаах. Тыа сиригэр эр дьон хамнастаах үлэ оннугар хотоҥҥо симиллибит эбэтэр ыраах айан суолун тутуспут кэмнэригэр “Ыал – ийэтинэн” диэн өбүгэбит өс хоһооно өссө дуорааннанан иһиллэр буолбута илэ.

«Куула» көхтөөх уопсастыба кыстыкка киирии түһүлгэтин тэрийдэ

Ытык Күөл «Куула» түөлбэтигэр күн ортото оҕо оонньуур площадкатыгар саҥа үөрэх дьыла аһыллыытынан, бастакы кылаастарга киирбит үөрэнээччилэри эҕэрдэлээн, түөлбэлэр икки ардыларыгар волейболга табаарыстыы көрсүһүү буолла. Манна оҕолорго араас оонньуулар, түөлбэ олохтоохторун үөрүүлээх тэрээһиннэрэ ыытылыннылар. Көхтөөх дьон үтүө дьыалаҕан кыттыһан үөрдүлэр-көттүлэр.

Оҕолор өссө эрдэттэн сайыны быһа оонньуу үөрүйэхтэринэн хатыыскалыыр сыырдарынан, хачыалларынан, шведскэй кирилиэстэринэн, үөһээ ыттар сеткаларынан, онтон да атын оонньуур сирдэринэн тарҕаһан түөлбэни чаҕаарар саҥаларынан толорон, үөрүүнү үөскэтэн оонньоотулар, күллүлэр-үөрдүлэр. Оттон улахан дьон эмиэ өссө эрдэттэн мустан, бырааһынньык долгунун олохтоон, болдьохтоох кэмҥэ тэрээһин дохсун ытыс тыаһынан, ньиргиэр муусуканан аһылынна.

«Куула» түөлбэ салайааччытынан хаһыс да сылын энтузиаст, эппит тылын хас биирдии киһиэхэ бэркэ ылыннарар, көрү көҕүлүттэн тутар, үлэни да ол тэҥэ үрдүк тэрээһиннээхтик иилээн-саҕалаан ыытар, түөлбэ, бүтүн нэһилиэк олохтоохторун ытыктабылынан туһанар Агафья Михайловна Савватеева үлэлиир. Бу да тэрээһини дьону бэркэ түмэн тэрийдэ. Ол курдук, бары тэрээһиннэргэ куруутун кыттар, дьон туһугар кыһаллар тыыл, үлэ бэтэрээнэ Семен Иванович Большаков, түөлбэҕэ олохтоох норуот депутата Е.Е.Ноенохов, спорт уонна физкультура салалтатын начальнига Г.Г.Вырдылин, социальнай харалта начальнига М.П.Тарасов, культура уонна духовнай сайдыы салалтатын начальнига А.П.Лопатин, кырдьаҕас олохтоохтор Е.М.Михайлова, М.Д.Матаннанова, С.И.Винокурова, Р.Е.Терякова, Т.Т.Ширяева, Л.Н.Аржакова, Д.В.Попова, Т.А.Насыпайко, ГЕ Можарова, кэргэннии Анна Юрьевна уонна Афанасий Николаевич Поповтар, В.М.Макаров, А.Е.Ноенохов, Г.Г.Савватеев, Е.И.Огонерова, В.В.Софронов, А.Р.Старостина, Р.Н.Попова, Е.П.Туласынова, А.М.Мурунов, М.Григорьева, И.И.Бояров о.д.а. улахан көмөнү оҥордулар.

Түөлбэ үөрүүлээх тэрээһинигэр «Таатта улууһа» МО баһылыга М.М.Соров, баһылык солбуйааччылара И.А.Сивцева, И.И.Потапов, улуус депутаттарын Мунньаҕын бэрэссэдээтэлэ В.А.Охотин, «Тааттыныскай нэһилиэк» МТ баһылыга Е.И.Павлов эҕэрдэлии кэлбиттэр.

Михаил Михайлович «Куула» түөлбэ араас үлэҕэ, көргө-нарга, спортка да барытыгар көхтөөх түөлбэ буоларгытын билэбит-көрөбүт, атыттарга холобур туттабыт диэн бэлиэтээтэ. «Куулалар билигин улууска түөлбэнэн тэринэн кииннэммит ититиниигэ киирэн эрэргит атыттарга барыларыгар бастыҥ уопут буолар. Агафья Михайловна, түөлбэ актыбыыстара чахчы дьон туһугар кыһаллалларын илэ харахпытынан көрдүбүт. Бүгүн эһиги түөлбэттэн бастакы кылааска аан бастаан киирбит үөрэнээччилэри, түөлбэ салайааччытын Агафья Михайловнаны ис сүрэхпититтэн махтанан туран эҕэрдэлиибит. Бу курдук олохторун ис хоһоонун тупсаран, дьону-сэргэни үөрдэн, түмэн сылдьаргытыгар баҕарабыт. Саҕалаабыккыт, билиҥҥи үлэҕит өссө тубустун, кэҥээтин», — диэтэ баһылык.

Валентин Андреевич эҕэрдэтигэр дьону-сэргэни түөлбэ киинигэр түмэн ыытыллар маннык хамсааһын, тэрээһин ханна да ыытылла илик диэн бэлиэтии көрөрүн, түөлбэ олохтоохторо түмсүүлээхтэрин, оҕо площадката куруутун элбэх оҕону түмэ турарыгар, төрөппүттэр, улахан дьон ону өйөөн сылдьалларыгар баҕарарын иһитиннэрдэ.

Егор Иннокентьевич этиитигэр Агафья Михайловна Ытык Күөл биир кырдьаҕас түөлбэтигэр олорор ытык ыаллар үтүө холобурдарыгар элбэх эдэр ыал, дьиэ кэргэттэр олохсуйууларыттан түөлбэ киэҥээн иһэрин астына бэлиэтээтэ. Түөлбэҕэ Тимофеевтар, Парфеновтар ыччаттара нэһилиэнньэни ыраас уунан хааччыйыыга үлэлэһэн, анал аппаратура атыылаһан, үлэлэрин саҕалаан эрэллэрин илэ көрөн, билсэн, бу түөлбэ чахчы да инникилээн иһэр толкуйдаах, үтүөкэн өйдөөх-санаалаах дьонноох буоларын тоһоҕолоон эттэ. Маны сэргэ оскуолаҕа саҥа киирбит оҕолору, кинилэр төрөппүттэрин саҥа үөрэх дьыла аһыллыбытынан ситиһиилээх үөрэҕи, чэгиэн, этэҥҥэ буолууну баҕарда.

Агафья Михайловна көмүс күһүн тиийэн кэлбитинэн, үөрэх дьыла саҕаламмытынан, бэртээхэй күһүҥҥү күннэринэн эҕэрдэлээн туран үөһэ ааттаммыт түөлбэ олохтоохторугар, куруутун күүс-көмө буолар дьонноругар барҕа махталын дьоннорун-сэргэлэрин ортолоругар тиэртэ. «Куула» түөлбэ театрга бастакынан кэнсиэрдээбитэ. Ол харчытынан оҥоһуллубут икки миэстэлээх хачыалга күн бүгүн түөлбэ оҕолоро күн аайы дуоһуйа оонньуулларыттан үөрэрин, үлэтин түмүгэ таах хаалбатаҕыттан көмө буолар дьонугар махтанарын биллэрдэ.

Алеша Ефимов, Никита Максимов, Ксюша Миронова, Арианна Григорьева, Василена Аргунова, Туйаара Платонова, Нария Арылахова, Сандаара Тарабукина, Витя Неустроев оскуолаҕа бастаан киирбиттэринэн улуус салалтатыттан, түөлбэҕэ олорор спонсордартан бэртээхэй эҕэрдэлэри, сэмэй бэлэхтэри тутан үөрүүлэрэ-көтүүлэрэ улаатта.

Бүгүҥҥү улахан көхтөөх тэрээһининэн Ытык Күөл түөрт түөлбэтиттэн биирдии хамаанда волейболга күөн көрсүһүүлэрэ буолла. Улахан киирсии түмүгэр бастакы миэстэни «Хотулар» (салайааччы О.А.Данилова), иккиһи «Куулалар», үсүһү «Аартыктар» (хамаанда салайааччыта И.И.Потапов), төрдүһү «Сайдамнар» ыланнар уруйданнылар, айхалланнылар. Оҕолорго араас оонньуулар ыытылыннылар, элбэх бириистэр туттарылыннылар.

Бу курдук Ытык Күөл куулатыгар үлэни, спорду, көхтөөх сынньалаҥы сатаан дьүөрэлиир дьон олохторун саҥалыы тыынныыллар, сарсыҥҥы күҥҥэ эрэллээхтик хардыылыыллар.

Сунтаар ыччата түмсүүлээҕин өрөспүүбүлүкэтээҕи ыһыахха көрдөрдө

Быйыл өрөспүүбүлүкэтээҕи Ыччат ыһыаҕа Мииринэй куоракка ыытылынна. Маннык ыһыах бырамыысыланнай оройуоҥҥа буолбутун бэлиэтиир тоҕоостоох. Алмаастаах кыраайга ыччат түһүлгэтигэр Сахабыт сирин араас муннуктарыттан 34 хамаанда, ол иһигэр сунтаардар, кыттыбыта быйылгы Ыччат ыһыаҕа үрдүк таһымҥа ыытыллыбытын туоһулуур.

Икки күн устата Саха сирин чулуу, эдэрчи эрчимнээх, үтүөҕэ-кэрэҕэ тардыһар ыччаттарын икки ардыларыгар ыытыллыбыт араас күрэстэр түмүктэринэн киин улуустарга мэҥэлэр эрэ кэннилэриттэн хаалан Сунтаар улууһун хамаандата иккис миэстэҕэ таҕыста. Сунтаар ыччатын ситиһиитин туһунан сиһилии истээри улуустааҕы ыччат бэлиитикэтин отделын кылаабынай исписэлииһин Егор Андреевы кытары көрсөн кэпсэттим.

«Мииринэй куоракка өрөспүүбүлүкэтээҕи Ыччат ыһыаҕар отучча киһилээх дэлэгээссийэ буолан баран кэллибит. Биһиги иннибитигэр Сунтаар ыһыаҕын аһыллыытыгар кыттыбыт «Түһүлгэ», «Айыллыы» курдук үҥкүү ансаамбыллара барбыттара. Ыһыах 2011 сылга Олоҥхо ыһыаҕа ыытыллыбыт Чуоналыыр диэн сиргэ буола. Ыраахтан-чугастан кэлбит ыалдьыттары палаточнай куоракка түһэртээбиттэрэ. Биһигини ленскэйдэри, өлөөннөрү уонна бүлүүлэри кытары биир түһүлгэҕэ олохтообуттара. Олус үчүгэй этэ.

Ыһыах буолуон биир күн иннинэ күрэстэргэ сүүмэрдиир түһүмэхтэр буолбуттара. Ыччат ыһыаҕын саамай кэрэ кыыһын талар «Алмазная Краса-Күлүмнэс Куо» Элгээйи кыыһа Алена Ядреева 33 кыыстан уон иһигэр киирэн салгыы улууһун чиэһин көмүскүүр кыахтаммыта. Алена быйыл ХИФУ ФЭИ-тун ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрдэ. Кини бу күрэскэ икки ый бэлэмнэммитэ. Кыыспыт туһугар сунтаардар бары сүүрэн-көтөн, сүбэ-ама буола сылдьыбыппыт дьон болҕомтотун тарта. Дьон Сунтаар ыччатын түмсүүтэ бэрдин бэлиэтээбитэ истиэххэ үчүгэйэ. Күрэскэ кыыспыт тэҥнээҕин булбакка, кыайыылааҕынан тахсан «Күлүмнэс Куо» ааты ылбытыттан бары үөрдүбүт.

Эдэр дьиэ кэргэн күрэһэ үрдүк таһымҥа буолан ааста. Манна биһиги дьоммут Юлия уонна Ярослав Филипповтар бастакы миэстэни эрэллээхтик ыллылар. 300 тыһ. солк. суумалаах бирииһинэн наҕараадаланнылар уонна өрөспүүбүлүкэҕэ дьиэ кэргэн күрэһигэр кыттарга ыҥырыы ыллылар.

Күүстээхтэри быһаарарга «Урааҥхай Боотур» уонна «Эр Бэрдэ» диэн элбэх көрүҥҥэ күрэхтэр буоллулар. УАЗ массыына соһуулаах, арматураны токурутуулаах, таас көтөҕүүлээх «Эр Бэрдэ» диэн күрэххэ быйылгы Олоҥхо ыһыаҕар боотурдарын оонньууларыгар төрдүс төгүлүн кыайыылаах аатын ылбыт Рустам Ксенофонтов тэҥнээҕин булбата. «Урааҥхай Боотурга» быйылгы Сунтаар уйгулаах ыһыаҕар «Маччаҕа Бөҕө» күрэх кыайыылааҕа, Үөһээ Дьааҥыттан сылдьар маар күөллэр күтүөттэрэ Василий Заболоцкай күүстээх киирсиилэр кэннилэриттэн бэһис миэстэ буолла.

Бүлүүгэ буолбут Олоҥхо ыһыаҕар эдэр ыччакка «Кылаан олоҥхоһут» ааты ылбыт биир дойдулаахпыт Айсен Федоров Ыччат ыһыаҕын олоҥхо күрэһигэр бастакы миэстэни ылла. Хомус күрэһигэр сунтаардар биир талааннаах кыыспыт Сахаайа Нохсорова отуттан тахса киһиттэн тохсус миэстэ буолан, хамаандатын кыайыыга өссө биир хардыынан чугаһатан үөрдэ-көттө. Тимир уустар күрэстэригэр Василий Уаров иккис миэстэ буолан быһах сытыылыыр чочунан наҕараадаланна. Гитара күрэһигэр Сунтаардааҕы оҕо ускуустубатын оскуолатын үлэһитэ Марк Андреев бэйэтэ, бииргэ төрөөбүт быраата суруйбут ырыаларын ыллаан төрдүс, КВН оонньуутугар уолаттарбыт сэттис миэстэ буолбуттара эмиэ үчүгэй көрдөрүү дии саныыбын.

Уопсай түмүккэ ситиһиилээхтик иккис миэстэ буолан, Саха сирин араас муннуктарыттан сылдьар ыччаты кытары билсэн, элбэҕи билэн-көрөн, уопут атастаһан, үөрэн-көтөн, үчүгэй баҕайытык сылдьан кэллибит. Олус үчүгэй хамаандалаах барбыппыт, үҥкүүһүттэрбит даҕаны күүс-көмө буоллулар. Кинилэр баар буоланнар элбэҕи ситистибит. Улуустааҕы ыччат отделын аатыттан хамаан-дабыт ыччаттарыгар бэйэ-бэйэни өйөһөн, күүс-көмө, биир сомоҕо буолан сылдьыбыттарыгар, Сунтаар улууһун салалтатыгар, сиргэ уонна баайга-дуолга сыһыаннаһыылар кэмитиэттэригэр тэрийэн ыыппыттарыгар, эрэллээх суоппардарбытыгар уонна Мииринэй оройуонугар маннык үчүгэй ыһыах ыыппытыгар махталбытын тириэрдэбит. Эһиил Хаҥаласка буолар Ыччат ыһыаҕар өссө күүскэ бэлэмнэнэн, үчүгэйдик тэринэн барыахпыт», – диэн Егор кэпсээнин түмүктээтэ.

Эдьигээн олохтоохторо куукуланы оҥорорго үөрэннилэр

Эдьигээн төрүттэммитэ 385 сыллаах үбүлүөйдээх сылын көрсө нэһилиэнньэ бары араҥатын хабарга туһуламмыт анал бырайыактар үлэлииллэр. Олортон биирдэстэрэ — өрөспүүбүлүкэ биллэр уран тарбахтаах маастардарын аҕалан, нэһилиэнньэни үөрэтии, анал куурустары тэрийии буолла.

Бу үлэ оройуон дьаһалтатын, уопсастыбаны сүрүннүүр «Синкэн» сэбиэт, оҕону эбии үөрэхтээһин киинин нөҥүө ыытыллар. Биир оннук үлэ түмүгүн көрдөрөр быыстапка оройуон дьаһалтатын аактабай саалатыгар буолан ааста. Биир нэдиэлэ устата өрөспүүбүлүкэ куукуланы оҥорооччуларын айар сойуустарын бэрэссэдээтэлэ, худуоһунньук Василий Андросов баҕалаах дьону түмэн, маастар-кылаас ыытта.

«Мин бэйэм худуоһунньук идэлээхпин. Куукуланы оҥорууга Россияҕа биллэр маастар Ольга Ебупеһы кытта билсэн, интернет ситимин нөҥүө үөрэммитим. Биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр искусство бу хайысхата саҥа сайдан эрэр. 2014 с. куукуланы оҥорооччулар айар холбоһуктарын тэрийбитим. Оччолорго биһиги баара-суоҕа биэс эрэ этибит. Билигин айар холбоһукпут 600-кэ киһилээх. Өрөспүүбүлүкэтээҕи, ону ааһан Бүтүн Россиятааҕы, регионнар икки ардыларынааҕы, аан дойдутааҕы таһымнаах быыстапкаларга кыттабыт. Улуустарынан сылдьан маастар-кылаастары ыытабыт, дьону үөрэтэбин«, — диир кини.

Куукуланы оҥорууга анал үөрэҕи барбыт Эдьигээн олохтоохторо санааларын эмиэ үллэһиннилэр. «Үрдүттэн ылан көрдөххө, куукула оҕо оонньуутун курдук. Ол гынан баран бу туспа тыыннаах, эйгэлээх үлэ буоларын бэйэбитинэн биллибит. Василий Андреевич эдэр маастар диэтэххэ, олус киэҥ билиилээх. Аныгы үйэҕэ маастар эрэ барыта бэйэтин сатабылын, үлэтин кистэлэҥин ыһа-тоҕо кэпсээбэт, олоччу арыйан биэрбэт. Онтон Василий Андреевич искусство бу хайысхатыгар санаатын барытын ууран үлэлиирин биһиги олус сэргии көрдүбүт. Нэдиэлэ устата тугу кэпсиирин барытын сыыска-буорга түһэрбэккэ иһиттибит, ылынныбыт, үөрэннибит. Куукуланы оҥоруу киһини бары өттүнэн сайыннарар, байытар эбит. Өйүҥ-санааҥ, ис туругун биир тэҥник үлэлиирин ирдиир уустук үлэ буоларын биллибит. Биһиги, кууруска сылдьыбыт дьон, бу үлэни көҕүлээбит оройуон дьаһалтатыгар, биһиги кииммит директорыгар Любовь Корякинаҕа дириҥ махталбытын тиэрдэбит. Бу үлэҕэ олус элбэх матырыйаал көрүҥэ наада. Ону барытын Любовь Петровна хааччыйан, сөптөөх усулуобуйаны тэрийэн биэрбитин түмүгэр бу маннык айымньылар айыллан таҕыстылар, — диэн олохтоохтор ааттарыттан Раиса Петрова санаатын этэр.

Эдьигээннээҕи кырдьаҕастар интернат-дьиэлэрин коллективыттан бу маастар-кылааска түөрт буолан сырыттылар. Саргылана Яковлева: «Тэрилтэбитигэр куукула театрын тэринэр былааннаахпыт. Онон Василий Андреевич маастар-кылааһа биһиги коллективпытыгар саамай наадалаах кэмҥэ буолла уонна баҕа санаабыт олоххо киирэр буолбутуттан олус үөрдүбүт. Куукула хайдах оҥоһулларын, ис дьиҥин барытын иҥэринэн, элбэх туһалааҕы биллибит», — диир.

Оройуон дьаһалтатын баһылыгын солбуйааччыта Мария Константинова: «Үбүлүөйдээх сылбытыгар оройуон ситиһиитин, нэһилиэнньэ дьарыгын көрдөрөр сыаллаах маннык маастар-кылаастары ыытабыт. Манна кыттан үөрэммит дьоннор салгыы бэйэҕитин сайыннаран, үлэлээн, оҥоһуктаргытынан быыстапкаларга кыттан, Эдьигээн аатын ааттатыахтааххыт», — диэн эмиэ санаатын тиэртэ.

Бастакы өрөспүүбүлүкэтээҕи «Ой дуораана» тыыннаах доҕуһуол түһүлгэтэ Нөмүгүгэ буолла

Нөмүгү нэһилиэгэр өрөспүүбүлүкэтээҕи бастакы «Ой дуораана» түһүлгэ ыытылынна. Бэрт сонун, сэргэх, тэрээһин үгүс дьону түмэ тарта.

Бу кэскиллээх тэрээһини көҕүлээтэ 80-с сыллартан тыыннаах музыканан үлүһүйэн, күн бүгүнүгэр дылы оҕолору бу эйгэҕэ баҕа өттүнэн дьарыктыыр, саҥа ааттары таһааран эрэр Ой нэһилиэгин олохтооҕо Яковлев Павел Павлович.

Кыттыыны ыллылар Бүлүү Чинэкэтиттэн «Эрэл» оҕолор бөлөхтөрө, салайааччы Корякин Владимир, Чурапчы Сылаҥыттан «Халлааҥҥа үрдэл» түөрт эмдэй-сэмдэй уолаттарынаан Борисов Айсиэн, Мэҥэ Хаҥаластан Төҥүлү эдэр ыччата, салайааччы Борисов Григорий уонна “Туман” оҕолор бөлөхтөрө, салайааччы Босиков Анатолий, Дьокуускайтан: педагогическай колледж уөрэнээччилэрэ, салайааччы Николай Севаннаев, «Уран» эдэр ыччата, салайааччы Борисов Григорий,”24-19” гимназия оҕолоро, салайааччы Борисов Андрей, Хатастан оҕолор бөлөхтөрө, салайааччы Николай Андросов, Хаҥаластан «Кынат» Улахан Аан оҕолоро, Нөмүгүттэн «Ой дуораана», «Холорук» оҕолор бөлөхтөрө, «Аргыс» орто саастаахтар бөлөхтөрө, ансаамбыллар салайааччылара, бырайыак ааптара Яковлев П.П., Мохсоҕоллоох оҕо дьиэтин бөлөҕө, салайааччы Андриан Егоров, барыта 13 кэлэктиип, 65 киһи кытынна.

Нэһилиэк баһылыга Васильев Максим Иванович, солбуйааччытынаан Наум Васильевич Устиновтыын ансаамбыл салайааччыларын кытта, бу эйгэҕэ дууһаларын ууран үлэлэһэ сылдьар «Чороон» ансаамбылы тэрийсибит Георгий Сергучевы, “Сэргэ” ансаамбылы тэрийсибит Анатолий Босиковы, биллэр-көстөр ырыаһыт Геннадий Семенов-Урааҥхайы түмэн төгүрүк остуол тула олорон кэпсэттилэр. Кэлбит дьон ансаамбыл салайааччыларыгар сүбэ-ама биэрдилэр, инникитин вокальнай-инструментальнай ансаамбыллары оҕолорго, эдэр ыччакка хайдах көҕүлээн үлэлэтиэхтэрин, Павел Яковлев курдук энтузиастары өйөөн үлэлиэххэ сөбүн туһунан кэпсэтэн баран, резолюция ылынныбыт.

Төгүрүк остуол түмүгэр Яковлевтар дьиэ кэргэн кэлбит ыалдьыттарыгар бэйэлэрэ оҥотторбут халандаардарын уонна сэмэй бэлэхтэрин үөрүүлээх быһыыга туттардылар.

Түһүлгэҕэ кэлбит дьоҥҥо «Тирэх» ансаамбыл Далбар мааны хотуттара итии аһынан айах туттулар.

Култуура миниистирин солбуйааччыта Николай Афанасьевич Макаров, Хаҥалас улууһун култуураҕа салалтатын аатыттан Лидия Васильевна Харитонова кыттыыны ыллылар.

Бу көрүү түмүгүнэн олохтоох дьаһалта, «Түһүлгэ» култуура киинэ, «Чуораанчык» оҕо саадын коллектива холбоон, 5000 солкуобай сыаналаах бириистэрин туттардылар: Бүлүү «Эрэл» бөлөххө «Дебюд Года», оскуола оҕолорун бөлөхтөрүгэр «Лучший ВИА Года» — “Туман” Мэҥэ Хаҥалас оҕолоругар, эдэр ыччат бөлөҕөр «Лучший ВИА Года» Улахан Аантан «Кынат» бөлөххө, «Лучший руководитель Года» анал ааты, Хаҥалас оҕолорун, ыччатын, орто саастаах дьонун бу эппиэтинэстээх тэрээһиҥҥэ бэлэмнээбит, ВИА сайдарыгар үрдүк таһымҥа таһаарбыт, бу улахан түһүлгэни төрүттээбит Павел Яковлев ылыан ылла. Итиэннэ Чурапчы Сылаҥыттан «Халлааҥҥа үрдэл» дьиэ кэргэн бөлөҕөр, Мохсоҕоллоох оҕо дьиэтин оҕолоругар истиҥ-иһирэх тылларын анаан бэлэхтэри туттардылар.

Чурапчыттан сылдьар аҕа баһылык Борисов Айсиэн 10-13 саастаах түөрт уолун кытыннаран, «Халлааҥҥа үрдэл» бөлөх тэринэн, номнуо дьоһун ситиһиилэнэн, кэлэн кыттан үтүө холобур көрдөрдүлэр.

Кэлбит дьон тыыннаах доҕуһуол Хаҥалас улууһугар сайдарын, тэнийэрин туһугар сыл ахсын Нөмүгү нэһилиэгэр «Ой дуораанын» ыытарга, үөрэтэр баҕалаах дьону өйөөн, култуура, үөрэҕэрии, эбии үөрэхтээһин тэрилтэлэрэ эбии чаас көрөн, туттар тэриллэригэр тиийэ үбүлүүллэригэр этии киллэрдилэр.