Как сообщили в оргкомитете партии «Единая Россия», по состоянию на 10 часов явка на выборы кандидатов в главы улуса и депутаты Ил Тумэна в Таттинском улусе составила 1710 человек.
Среди муниципальных образований самую активную позицию показал Орто-Амгинский наслег, в котором свои голоса отдал 171 житель.
Быйыл дойду үрдүнэн Үтүө дьулуур сылынан биллэриллиитэ дьон-сэргэ олорор түөлбэтин, тулалыыр эйгэтин, уопсастыба, нэһилиэгин, улууһун, өрөспүүбүлүкэтин сайдыытыгар баҕа өттүнэн араас хамсааһыннары, тэрээһиннэри ыытарыгар кыах биэрэр. Кэлин бу үтүө сылы көҕүлүүр саҕалааһыннар тирэх буолан, хас биирдии киһи тулалыыр эйгэтэ тупсарыгар, болҕомто уурарыгар далаһа буолуохтара.
Биһиги улууспут киинигэр Ытык Күөлгэ «Таатта Дальнобой» түмсүү бэйэтин баҕа санаатынан туппут скверэ нэһилиэкпит киинигэр турара үтүө саҕалааһын быһыытынан олохтоохтор кэрэҕэ, ырааска тардыһыыларын күүһүрдэр үтүө холобур көстүүтэ. Тааттыныскай нэһилиэк баһылыга Егор Иннокентьевич Павловтыын үлэ-хамнас туһунан кэпсэтэбин.
— Егор Иннокентьевич, быйыл дойду үрдүнэн Үтүөнү оҥоруу сыла биллэриллибитэ. Бу сылга нэһилиэккэ туох үлэни ыытарга былааннаан, торумнаан олороҕутуй?
— Быйыл дойдубут Президенэ В.В.Путин дьон көҕүн үтүө өттүнэн өйөөһүн, көҕүлээһин сылынан биллэрбитэ. Онон нэһилиэк олохтоохторо бэйэлэрин баҕа өттүнэн олорор түөлбэлэрин тупсарыыга, ыраастааһыҥҥа тух эмэ саҥа хардыыны оҥоруохтара диэн эрэнэбин. Биһиги олорор түөлбэбитигэр, уулуссабытыгар ким да атын сиртэн кэлэн орооспот, көҕөрдүбэт, ыраастаабат. Олорор сирбитигэр бэйэбит чыычаах да тумсун саҕа буоллар саҥаны, сонуну киллэрдэхпитинэ сэргэхтик олоруохпут турдаҕа.
Оттон чопчу олохтоох дьаһалта үлэтиттэн сырдаттахха, быйыл нэһилиэги тупсаран оҥорорго араас Граҥҥа кытынныбыт. Ол курдук, бу сылга үс Граны ыллыбыт. Маныаха быһааран эттэххэ, биир тыһыынчаттан тахса нэһилиэнньэлээх пууҥҥа 1,5 мөл. солк, онтон улахан улуус кииннэригэр үс Граҥҥа тэҥинэн киирсиэххэ сөп этэ. Биһиги нэһилиэк үс куонкуруска кыттан, көмүскээн уопсайа 4,5 мөл. солк. суумалаах Граны ылары ситистибит. Эрдэлээн быһаардахпына, билигин хас биирдии Грант бииргэ үбүлээһин суотугар оҥоһуллар. Ол аата нэһилиэк олохтоохторо, тэрилтэлэр, спонсордар — бары утары үп уктахпытына эрэ бюджеттан үбүлээһин ыытыллар. Бу ылбыт Граннарбытын маннык үллэрдибит: «Сарыал» сынньалаҥ киинигэр өрөмүөн үлэтин ыытарга нэһилиэнньэттэн 150 тыһ. солк., нэһилиэк дьаһалтатыттан 200 тыһ. солк., спонсордартан 200 тыһ. солк. ирдэнэр. Итинник кыттыгас үбүнэн уу ситимин сүрүн трассатыттан туора сытар Бояров, П.Слепцов, Кокшарскай, Ипподром, Андросова-Ионова уо.д.а. уулуссаларыгар уу ситимэ тардыллыаҕа. Уулууссаны сырдатыыга ылбыт Граммытыгар нэһилиэнньэ 150 тыһ.солк., нэһилиэк дьаһалтата уонна спонсордар кыттыһыахтара. Сырдатыы үлэтэ Улахан Сайылык микрооройуонугар, Афанасьев, Мончурин уулуссаларыгар барыаҕа.
Уопсайынан, хас биирдии Грант аайы нэһилиэнньэ, тэрилтэлэр, спонсордар үбүнэн кыттыһыахтаахтар диэн ирдэнэр, оччоҕуна эрэ бюджеттан үп-харчы утары угуллар. Бу кыһын нэһилиэнньэ уопсай мунньаҕар бу туһунан эмиэ кэпсэппиппит, онон олохтоохтор сөптөөхтүк өйдүөхтэрэ дии саныыбын.
Маны таһынан ОДьКХ министерствота ыыппыт «Куораттыы тупсаҕай тулалыыр эйгэ» («Городская комфортабельная среда») куонкуруһугр кыайан 4,5 мөл. солк ыллыбыт. Билигин үлэни ыытыыга аукцион биллэрилиннэ. Онон бу үп-харчы амбулатория кэннинээҕи Кулаковскай уулуссатыгар баар уопсай дьиэлэр подъезтарын өрөмүөнүгэр, тротуарга билииткэ тэлгэтиигэ, уотунан-күөһүнэн сырдатыыга, оҕо оонньуур балаһааккатын, ыскамыайкалары оҥорууга туһаныллыаҕа.
— Нэһилиэк уулуссатын асфальтааһын салгыы ыытыллыа дуо?
— Асфальтааһын үбэ-харчыта быһаарылла, кыалла илик. Бу үбү СӨ Транспорка министерствота көрүөхтээх. Манна даҕатан бэлиэтээтэххэ, былырыын инфраструктураны сайыннарыыга куонкуруска кыттан кыайбыппыт. Аукцион ыытыллан, Улахан Сайылык, Мойуона микроройуоннарыгар, Ф.Чашкин, Амгинская уулуссалар суоллара оҥоһуллан баран, көрүллүбүт үп-харчы быһыыга-отууга түбэһэн (секвистирование) аҥаара төлөммөккө турар. Бу ыйга төлөнөрө былааннанар. Ааспыт сылга кыаммат ыаллар хаһаайыстыба тэринэллэригэр көрүлллэр Граннарга кыттан ылбыт 1 мөл. солк. үппүт эмиэ кыайан кэлбэтэ. Быйыл бу куонкуруска эмиэ кыайдыбыт. Бу үп кыаллыбат дьоҥҥо сүөһү, сылгы булуналларыгар, оҕуруот аһын олордууларыгар туһуланар. Уопсайынан, үп-харчы урукку сыллар курдук буолбатах, кырыымчык. Билигин хамнаска эрэ бэриллэр буолла. Ол эрээри нэһилиэги тупсаран оҥорууга кыра харчы көрүллэр. Онон бу сайын суол оҥоһуутугар, хаарбах дьиэлэри көтүрүүгэ, кылабыыһаҕа өрөмүөн үлэлэрэ барыаҕа.
— Егор Иннокентьевич, олоххо-дьаһахха уларыйыы-тэлэрийии үгүстүк киирэр. Ханнык салааҕа сонун үлэ барыан сөбүй?
— Биллэн турар үлэҕэ, производствоҕа даҕаны саҥа, сонун саҕалааһыннар киирэллэр. Сонун бырайыак, үлэ быһыытынан быйыл СӨ ОДьКХ министерствотын ГУБУ «РАЭР» диэн тэрилтэтэ республика улуустарыгар ыыппыт энергияны көдьүүстээхтик тэрийии куонкуруһугар кыттан кыайбыппыт буолуон сөп. Манна 15 муниципальнай оройуонтан биһиги улууспут кыайда. Онон сылааһы тиэрдиини кэмчилиир, сылаас тиийииитин сүрүннээн биэрэр оборудованиелар туруоруллуохтаахтар. Үлэ барыта оҥоһуллан бүттэҕинэ хочуолунайтан саҕалаан биирдиилээн ыал ититии иһин төлөбүрдэрэ аччыахтаах.
— Аны олохтоохтор күннээҕи кыһалҕаларыгар төҥүннэххэ, киин ититэр ситимҥэ кэтэх дьиэни холбооһун үлэтэ салгыы ыытыллар дуо?
— Бу салааҕа үлэ төһө кыалларынан ыытыллар. Ол курдук, Улахан Сайылык уулуссатыгар былыырын киирбэтэх кэтэх дьиэлэр ититэр ситимҥэ холбонуохтара. 1-кы №-дээх хочуолунайтан Пушкин уулуссатын 15 ыала ОДьКх ГУП олохтоох филиалын күүһүнэн холбонуоҕа. Маны таһынан балыыһа, РПСЭО хочуолунайдара убаҕас оттуктан чоххо көһөрүллүөхтээхтэр. Бу хочуоллар тутуллан үлэҕэ киирдэхтэринэ кэтэх дьиэлээх ыаллар эбии холбоноллоро былааннанар. Ол курдук РПСЭО хочуолуттан үс түһүмэҕинэн 129 ыал ититии ситимигэр холбонуоҕа. Быйыл Кочкин, А.Неустроев, Пушкин сорох өттө хабыллыаҕа. Манна дьон үбүнэн кыттыһыан наада. Иккис, үһүс түһүмэххэ Пушкин, Д.Петров, Н.Неустроев уулуссалара толору холбонуохтара. Бу улахан кыамталаах хочуол. Үбүн-харчытын дьаһалта уонна нэһилиэк олохтоохторо кыттыһан быһаарыныахтара.
— Егор Иннокентьевич, сандал сааспыт тигинээн кэллэ. Маны сэргэ уубут-хаарбыт боппуруостара күөрэйэн тахсыахтара. Халаан уутугар төһө бэлэмнээх олоробутуй?
— Сааскы халаан үлэтэ болҕомто киинигэр турар. Уопсайа 980 тыһ. солк суумаҕа быһыт өрөмүөнүгэр, турбалары ыраастааһыҥҥа, уларытыыга, кумах бэлэмнээһинигэр аукцион ыытыллан кыайыылаах быһаарыллыбыта. Сыл аайы Ытык Күөлгэ аһыллар, сабыллар быһыт тутуутун туруорсабыт даҕаны үптэн-харчыттан тутулуктанан кыаллыбат. Быйыл СӨ Айылҕа харыстабылын министерствотын сүнньүнэн автомат быһыт оҥорторорго туруорса сылдьабыт. Билигин үп кырыымчыгыттан Тыараһа да быһыта ситэ-хото оҥоһулла илик дии. Ууну аһарыыга үлэ барар. Хадаайы үрэҕин үөһээнэн хастаран, Тааттаҕа быһа түһэрэр үлэлэр ыытыллыбыттара. Таатта үрэххэ 2017 сыллаахха сэлиэнньэ хоту өттүгэр эбии көннөрүү, дириҥэтии үлэтэ ыытыллыбыта.
— Кэпсэтиибит түмүгэр эбии тугу этиэҥ этэй?
— Биир улахан үлэбитинэн дьону хаарбах дьиэттэн көһүрүү буолар. Программа салҕанар. Онон куонкуруска кыттаары сылдьабыт. Бүгүҥҥү күн туругунан 42 хаарбах дьиэҕэ докумуон оҥоһуллан турар. Ол эрээри хаарбах дьиэттэн саҥа дьиэни ылыыга саҥа ирдэбиллэр киирэллэр. Сокуон усулуобуйата оҥоһуллар, уларыйар.
Төрөөбүт нэһилиэгин ыччата үөрэхтээх, билиилээх-көрүүлээх буоларыгар бүтүн олоҕун анаабыт Мандаров Василий Захарович улахан дьиэ кэргэнигэр учуутал, иитээччи идэтин талбыт, олохторун ис хоһооно оҥостубут оҕолоро, аймахтара элбэхтэр. Мандаровтар учуутал династияларын кыргыттара СР үтүөлээх учуутала, нуучча тылын уонна литературатын уһуйааччы Любовь Васильевна Андросова, СР үөрэҕириитин туйгуннара, химия, биология учуутала Валерия Васильевна Дедюкина, иитээччи Вера Васильевна Попова, сиэннэрэ Туйаара Николаевна Андросова, Ньургустаана Николаевна Слепцова, Любовь Николаевна Захарова, Мария Прокопьевна Данилова, Василина Прокопьевна Игнатьева салгыыллар.
Нэһилиэккэ ытыктанар ыал аҕата Василий Захарович омос көрдөххө, кытаанах, дьиппиэн курдук эрээри, олус оҕомсох, аһыныгас санаалаах, көмөлөһөр баҕалаах киһи этэ. Кыргыттарын, соҕотох уолун Анатолийы кэргэнинээн Мария Ивановналыын бүөбэйдээн, улаатыннаран, тыа олоҕун, үлэтин таптыырга, үлэ киһитин ытыктыырга, сыаналыырга, үтүөнү оҥорорго, кэрэни кэрэхсииргэ үөрэппиттэрэ. Ол таах хаалбата. Оҕолор бары ытыктанар, бочуоттанар ыал дьон буоллулар.
Валерия Васильевна кыра сааһыттан кинигэ, кумааҕы кыбыныылаах буолара. Чөкө сири булан, оонньуурдарын кэккэлэтэн, оскуолалаах буола оонньуура, ийэтин курдук туттан олорон, кинилэргэ кинигэ ааҕара. Ол курдук оскуолаҕа киирэр кэм тиийэн кэлбитэ. Валерия оскуолаҕа үөрэнэр сылларыттан билиигэ-көрүүгэ тардыһан, бибилэтиэкэ кылааһыгар күннэтэ сылдьан, кинигэ уларсан, күнтэн күн, сылтан сыл билиитэ эбиллэн, хаҥаан испитэ. Оскуолаҕа ыҥырар ыллык суолунан күннэтэ үөрэ-көтө айанныыра.
Туйгун үөрэҕэ, сэмэй бэрээдэгэ, көхтөөх сыһыана «Бэлэм буол» хаһыакка «Володя Ульянов дневнигэр» тахсарыгар олук уурбута. Бары биридимиэттэргэ чаҕылхайдык үөрэммитэ, учуутала Александр Александрович Слепцов химия уруогар оҥорор опыттара, кэпсээннэрэ Валерияны билбэт, ол эрээри билэр эйгэтигэр умсугуппуттара. Дьэ итинтэн ыла химия биридимиэтигэр таптала саҕаламмыта. Саха государственнай университетын биолого-географическай факультетыгар химияны ымпыктаан-чымпыктаан туран, дууһатынан ылынан, сүрэҕинэн сөбүлээн, дьаныһан үөрэппитэ. Химияны үөрэтэр учуутал дипломнаах үрдүк үөрэх кыһатын бүтэрбитэ. Учуутал быһыытынан Горнай Мытааҕар, Ленскэй Орто Наахаратыгар, Тааттаҕа – Уус Таатта, Харбалаах, Дьохсоҕон, Чөркөөх, Баайаҕа оскуолаларыгар айымньылаахтык үлэлээн, үгүс үөрэнээччи махталын, тапталын ылар. Төрөппүттэрэ Василий Захарович, Мария Ивановна сахпыт кыымнарын, сүрэххэ саһыарбыт тапталларын, кукка-сүргэ иҥэрбит үтүө санааларын Валерия Васильевна үөрэнээччилэригэр иҥэрэр, дьонун суолун салгыыр.
Учуутал буолуу айылҕаттан бэриллибит талаан, дьоҕур, сатабыл, үөрүйэх буолар. Ону сатаан сайыннарыахха, мүччү тутумуохха наада эбит. «Ийэҥ Мария Ивановна сайаҕас, сымнаҕас майгыта, тугу барытын ааҕан, бэрийэн, билэн, тиһэн иһэр үөрүйэҕэ эйиэхэ бэриллибит. Эн үгүс матырыйааллаах улахан педагогическай копилкаҥ – ол туоһута. Бу муспутуҥ, ааҕарыҥ, чинчийэриҥ – барыта үлэҥ араас хайысханан сайдан иһэригэр тирэх буолар», — диэн бастакы учуутала Марина Николаевна Тимофеева бэлиэтээн турар.
Педагогическай копилкатын туһанан, эдэр учууталларга баай ис хоһоонноох быыстапкалары тэрийэр, опытыттан үллэстэр. «Типы и формы интегрированных уроков», «Использование педагогических технологий на уроках естественного цикла», «Развитие интеллектуальных способностей», «Использование технологии АСО на уроках и во внеурочное время как фактор развития индивидуальных способностей учащихся» научнай-чинчийэр дакылааттара улуус, республика таһымынан биһирэммиттэрэ.
Кылааһын салайааччыта Татьяна Михайловна Ильина учуутал туһунан бу курдук этэр: «Өскөтүн оҕолор учууталларыгар эрэммэт буоллахтарына, учуутал хаһан да профессионал буолбат. Эһиги бары кыратык да, бэйэ-бэйэҕитигэр маарыннаспат этигит, ол эбит этэ – үлэҕэ улахан интэриэс, күн аайы хас биирдиигитигэр саҥаттан саҥаны арыйыы үөрүүтэ».
Валерия Васильевна хас биирдии оҕотун ситиһиититтэн үөрэр, ийэлии истиҥ сыһыаннаах, хас биирдии оҕо дууһатын кылын таарыйар күлүүс тылы булар, киниэхэ саҥаны, солуну арыйар. Туора киһи көрдөҕүнэ, баҕар уруога кыратык суугуннаах да буолуо, ким эрэ кимиэхэ эрэ тиийэн сүбэлиэ, бэйэтэ ыйытыа, мөккүһэн да туруо. Бу Валерия Васильевна биир таптыыр ньымата – «адаптивная система обучения», түмүгэр үөрэнээччи барбыт тиэмэтин лоп билбит буолааччы. Кэккэ сылларга бииргэ үлэлээн биллэхпинэ, Валерия Васильевна букатын эрдэттэн «кууһан олорон үөрэтии» ньыматын күүскэ баһылаабыт эбит, ол түмүгэр үлэлээбит оскуолаларыгар быраас, биолог, химик, технолог, ветврач, генетик, охотовед курдук идэлэри баһылаабыттар үгүстэр, махтал тылларын төрөппүттэр, оҕолор аныыллар.
«Кыра оҕобут Володя Луковцев 9-11 кылаастарга Валерия Васильевнаҕа химияҕа үөрэммитэ уонна бу уустук биридимиэти сөбүлээбитэ. Валерия Васильевна наһаа кыһамньылаах, сүрэхтээх, ирдэбиллээх. Химияны интэриэһиргиир оҕолорго эбии дьарыктары ыытара, опыттары оҥоттороро. 1995 сыллаахха уолбут химия олимпиадатыгар улууска иккис миэстэни ылбыта, республикаҕа кыттыбыта. Оскуола кэнниттэн Санкт-Петербург куоракка лесотехническай академия химико-технологическай факультетыгар киирбитэ», — диэн кэпсииллэр төрөппүттэр Зоя, Егор Луковцевтар.
«Мин оҕом Данилова Айта 1984, 1985 сылларга Валерия Васильевнаҕа химия биридимиэтигэр үөрэммитэ. Химия олимпиадатыгар кыттыбыта, оскуоланы үрүҥ көмүс мэтээлинэн бүтэрбитэ. Хабаровскайдааҕы медицинскэй институту, кэлин ординатураны бүтэрбитэ. Москваҕа үөрэнэн, генетик-врач идэтин ылбыта. Химия курдук уустук биридимиэти Валерия Васильевна үчүгэйдик үөрэтэн, идэтин таларыгар көмөлөспүтэ», — этэр төрөппүт В.Данилова.
«Мин 11 кылааска Валерия Васильевна сүбэтинэн, көмөтүнэн химияҕа БКЭ бэлэмнэммитим. Оскуолаҕа уруоктар быыстарыгар, уруок кэнниттэн дьарыктанарбыт. Олус элбэх литератураны уларсыбыта, бириэмэни харыстыыр инниттэн, үөрэтиэхтээх матырыйаалым кылгас схемаларын оҥорбута. Үлэбит түмүктээх. Оскуолабын үрүҥ көмүс мэтээлинэн бүтэрэн, медицинскэй институкка үөрэнэбин», — диир үөрэнээччитэ Нюргустана Васильева.
Валерия Васильевна олоххо олус көхтөөх киһи. Тыа ыалын сиэринэн кэргэнинээн Григорий Трофимовичтыын сүөһү-ас туталлар, оҕуруот олордоллор, оҕолорун улаатыннардылар, сиэннэрин бүөбэйдииллэр. Дьиэ-уот түбүгүттэн быыс-соло булан, хаартыскаҕа түһэрэр, литературнай викториналарга кыттан миэстэлэһэр, скандинавскай хаамыынан дьарыктанар, бэтэрээннэр спортивнай хамаандаларыгар теннискэ, хаамыскаҕа, хабылыкка оонньуур. Билигин бочуоттаах сынньалаҥҥа да олордор, ким кыһалҕалаах кэлэн көмөлөс диэбиккэ, химияҕа, биологияҕа консультация биэрэр, сүбэлиир-амалыыр.
Игидэй нэһилиэгин кадровай булчуттарын үрдүк ааттарын үйэтитэр сыаллаах «Сорсуннаах булчут» улуустааҕы булчуттар күрэхтэһиилэрэ үрдүк таһымнаахтык ыытылынна.
Игидэй нэһилиэгэр олорон ааспыт сорсуннаах булчуттар Л.А.Никифоров, П.П.Ермолаев, И.К.Аргунов, Н.М.Варламов, А.П.Никифоров I, Алексей Андреевич Аргунов, В.А.Аргунов, Алексей Алексеевич Аргунов, Роман Иванович Захаров, Иван Романович Захаров, П.Л.Иовлев, В.Г.Варламов, Никита Трифонович Быгынанов сырдык ааттарыгар бу тэрээһин ыытылынна. Чугас, хаан-уруу дьоннорун ааттарын кэриэстээн хас биирдии булчут оҕолоро, аймахтара, сиэннэрэ, кэргэттэрэ 3-түү тыһ.солк. бириис фондатыгар уганнар, күүс-көмө буоллулар.
Күрэхтэһии туһунан Игидэй нэһилиэгин КСК директора, республикаҕа спорт эйгэтигэр биллэр комментатор Петр Петрович Ермолаев бу курдук кэпсээтэ: «Күрэхтэһии хас да түһүмэҕинэн ыытылынна. Барыта сэттэ команда кэлэн кытынна. Сарсыарда 10 ч. саҕалаан Дэбдиргэбит күөлүн үрдүгэр илин-кэлин түсүһүүлээх булчуттар, балыксыттар күөн көрсүһүүлэригэр 42 булчут иэмэх мастыы эрийистилэр. Сүрдээх тыҥааһыннаах киирсии буолла. Көрөргүт курдук, ити үлүгэрдээх үрдүк Дэбдиргэ былларын үрдүгэр сүүрэн тахсааһыннаах буолла. Булчут кутаатын уматыыттан саҕалаан, араас мэһэйдэри туоруур көрүҥнэргэ тиийэ түһүмэхтээх ыытылынна. Уопсай түмүккэ Ытык Күөлтэн «Көҥүл Боотурдар» Мичил Романович Харитонов салайааччылаах хамаанда 1-кы миэстэҕэ тахсан 5-тии тыһ. солк уу харчынан наҕараадаланнылар. 2-с миэстэҕэ Ытык Күөл-Туора Күөл холбоһуктаах «Сорсуннаах булчут» Евгений Прокопьевич Ефимов салайааччылаах хамаандата буолла. 3-с миэстэ Игидэйтэн «Түөрэй» Анатолий Анатольевич Борисов салайааччылаах хамаанда. Маны таһынан хас да көрүҥҥэ анал ааттары олохтообуппут. Онно МЦ автомат сааны ыһыыга уонна хомуйууга «Көҥүл Боотурдар» хамаанда хапытаана Мичил Романович Харитонов тэҥнээҕин булбата. Онтон ойбон алларыытыгар Петр Романович Чупров «Сорсуннаах булчуттар» хамаандаттан түргэн күүстээх туттунуулааҕын көрдөрдө. «Бастыҥ быһый булчут» аатын Егор Нестеров сүктэ. Кини улуус казначействотын салайааччы Роман Иванович Аргунов анал бирииһин тутта. Саамай «Бастыҥ түмсүүлээх хамаанда» аатын «Көҥүл Боотурдар» Мичил Романович Харитонов ылла. Элбэх балыгы куйуурга ылбыт хамаанда «Түөрэйдэр» буоллулар. Ити курдук, бэрт элбэх анал ааттар олохтоннулар. Мин эскииспинэн Максимов Николай Степанович былаһаакка оҥоһуутугар үлэлээтэ. Маннык күрэхтэһиилэр араас сиргэ ыытыллаллар да, маннык былаһааккалаах күрэхтэһии буолбутун өйдөөбөппүн. Кэлбит ыалдьыттар, көрөөччүлэр бары хайҕаатылар. Онон киниэхэ махталым муҥура суох».
Онтон Игидэй нэһилиэгин МТ баһылыга Руслан Алексеевич Захаров бу курдук кэпсээтэ: «Бу тэрээһини сорсуннаах булчуттарбыт сырдык кэриэстэригэр анаан Байанай күнүгэр ыыттыбыт. Күрэхтэһиини тэрийистилэр улууспут аҕа баһылыга М.М.Соров, хамыыһыйа бэрэссэдээтэлэ И.И.Потапов, любитель-булчуттарга Н.Н.Слепцов, уо.д.а. Тэрээһиҥҥэ күүскэ сүүрбүт-көппүт Петр Петрович Ермолаевка, КСК үлэһиттэрэ Толя Борисов, Саша Габышев, Ньургун Олесов, трактористар Н.С.Максимов уо .д.а. Нэһилиэк олохтоохторо, тэрилтэлэр өйөбүллэрэ наһаа улахан. Кинилэргэ барыларыгар дириҥ махталбын тиэрдэбин. Күрэхтэһиигэ КСК уолаттарыгар, хамаанда тэринэн кииирэн кыттыбыт, миэстэлэспит бары уолаттарбытыгар, эр дьоммутугар туспа истиҥ эҕэрдэ, барҕа махтал буоллун. Куруутун да, бу курдук, түмсүүлээхтик, барытыгар биир санаанан салайтаран, иннибит диэки баран иһиэҕин. Норуот күүһэ — көмүөл күүһэ. Тапталлаах дойдубут Дэбдиргэбит өрүү үүнэ-сайда, чэчирии турдун. Биир дойдулаахтарбыт Романовтар дьиэ кэргэҥҥэ, тапталлаах оҕолоро Леня Соҕуруу Кореяҕа үһүс төгүлүн операцияҕа барарыгар аһымал-акция бу тэрээһиҥҥэ сыһыарыллан ыытылынна. Барыта 61 850 солкуобай киирдэ».
Киэһэтин улахан сүүйүүлээх, дьону тардар, кэрэхсэбиллээх лотерея буолла. Ытык Күөл 1 № оскуолатын учууталлара Захаров А.А. уонна кини табаарыһа бу лотереяны оонньоттулар. Үс МР-155 автомат саа, 1 квадроцикл. Саалар Чычымахха, Баайаҕаҕа, Ытык Күөлгэ хааллылар. Онтон супер-бириис 128 тыһ. солк. суумалаах квадроцикл Михаил Никифоровка тиксэн, үөрүү өрөгөйө буолла.
РФ эбии үөрэхтээһинэ төрүттэммитэ 100 сылынан уонна «Моя школа» бырайыак үөрэх тэрилтэлэригэр Оҕо сааска үлэ төрөппүттэргэ уонна уопсасыбаннаска анаан тэриллибитэ уон сыла туолбутунан араас өрүттээх үлэлэр ыытылыннылар.
Алампа аатынан Ытык Күөл 1-кы нүөмэрдээх орто оскуолатыгар «Создаем, творим, развиваем» диэн ис хоһоонноох Аһаҕас Аан күнэ ыытыллыбыта. Бу күн «ЮНЕСКО ассоциированнай оскуолата» уопсастыбаннай хамсааһын сүнньүнэн кулууптар, студиялар, секциялар, «Таатта-квантум» технопарка үлэлэрэ көрдөрүлүннүлэр. Бу күн Д.А. Петров аатынан Ытык Күөл 2 №-дээх орто оскуолатыгар РФ-ҕа Үтүө дьулуур сылын аһыллар тэрээһинэ ыытылынна.
Улуус атын оскуолаларыгар ойуулуур-дьүһүннүүр искусство прикладной көрүҥнэригэр быыстапкалар, П.А.Ойуунускай төрөөбүтэ 125 сылынан «Олоҥхо уонна Ойуунускай» бырайыагынан тэрээһиннэр, үөрэнээччилэр сайыҥҥы сынньалаҥнарын, үлэнэн иитиллэр, чэбдигирэр лааҕырдарыгар сурутуулар, Бартыһаан Дьөгүөрэп аатынан Хара Алдан орто оскуолатыгар гимнастикаҕа, йоганан дьарыкка уонна скандинавскай хаамыыга маастар-кылаастар ыытыллан киэҥ сэҥээриини ыллылар.
Эллэй аатынан Чычымах орто оскуолатыгар маҥнайгы кылааска киириэхтээх оҕолор төрөппүттэригэр сүбэ мунньах, оскуола учууталларын уруок таһынааҕы үөрэтиигэ отчуоттар, о.д.а. сэргэх тэрээһиннэр ыытылыннылар.
И.М.Хатылаев аатынан Баайаҕа орто оскуолатыгар үөрэнээччилэр уонна нэһилиэнньэ бу күн үтүө санаанан салайтаран ыарахан ыарыыга ылларбыт учууталларыгар Е.Р.Хатылаевка көмө буолаары, Аһымал акциятын тэрийбиттэрэ. Тэрээһиннэргэ 707 төрөппүт, 680 үөрэнээччи кытынна.
Ванда Никифорова – улууспут биир биллэр үлэлээх предпринимателэ. Кини улууспут киинигэр «Уйгу» атыы-эргиэн киинин салайарын таһынан, билигин өҥө ырыынагын тэрийиигэ ылыста. Улууспутугар дьону-сэргэни үлэнэн хааччыйааччыларыттан биирдэстэрэ буолар. Биир киһи бэйэтин эрэ көрүммэккэ, бюджеттан көмө үп эрэйбэккэ эбиитин атын дьоҥҥо үлэ миэстэтин тэрийэрэ улахан махталлаах дьыала. Олохпут сүнньэ уларыйан билигин төһөнөн кыахтаах предприниматель элбиир даҕаны, соччонон үлэ саҥа миэстэтэ тахсар, социальнай балаһыанньа туруктаах буолар.
— Ванда, эн улууспутугар биир биллэр үлэлээх предприниматель буолаҕын. Билигин атыы-эргиэн үлэтинэн эрэ муҥурдаммакка, өҥө рыногар ылыстын. Үлэҥ сүнньэ оннун булан, арыый да соло көстөн атын хайысхаларга, общественнай үлэлэргэ ылсаҕын.
— 1999 сыллаахха Дьокуускай куоракка тэрилтэҕэ үлэлии сылдьан уурайан, төрөөбүт нэһилиэкпэр Игидэйгэ баул суумканан таһан атыыбын саҕалаабытым. Сыыйа-баайа атыыбын кэҥэтэн, Ытык Күөлгэ көһөн киирбиппит. Онон бу 20 сыл устата биир да өрөбүлэ, уоппуската суох предприниматель бурҕалдьытын кэтэн үлэ үөһүгэр сырыттым.
Бэйэҥ бас билэр үлэҕин сайыннараргар, сүһүөҕэр туруорарга күүстээх үлэ ирдэнэр. Бу сылларга тэрилтэбин салгыы хайдах сайыннарабын диэн, этэргэ дылы түүннэри-күннэри толкуйдаан кэллим. Урут суол-иис куһаҕан, интернет суох буолан, ый аайы табаар аҕала ыраах айанныыр этибит. Ол сыллары кытта тэҥнээтэххэ, билигин үйэбит сайдан, сакааспытын интернет нөҥүө оҥоруохпутун сөп, аны электроннай илии баттаһына олохтонно. Суолбут-ииспит, транспортнай тиһик тубуста, этэргэ дылы табаарбыт бэйэтэ кэлэр, атыы-эргиэн барыта биир ситим буолла. Маҕаһыыммытыгар 1С программа киирдэ. Урукку сылларга саҥа үлэһит кэллэ да кырата биир нэдиэлэ табаары тутуһуу унньуктаах учуота ыытыллара. Билигин электроннай буолан табаар дьэнкэтик көстө олорор. Бу сылларга бииргэ үлэлиир партнердарбытын, поставщиктарбытын буллубут, өр сылларга үлэлээн итэҕэли ыллыбыт. Билигин улууспут нэһилиэктэрэ, үөрэх тэрилтэлэрэ, культура эйгэтэ сакаастарын төһө кыалларынан толоробут.
Киһи аҥардас тус үлэтинэн эрэ муҥурдаммат. Кэнники төрөөбүт түөлбэм дьоно-сэргэтэ улууска депутатынан буол диэн ыҥыраллара элбээбитэ. Бэйэм оскуола эрдэхпиттэн актыыбынай, общественнай үлэҕэ көхтөөх этим. Ол да иһин буолуо, тус үлэм сүнньүн булуута, общественнай үлэнэн дьарыктаныахпын баҕаран кэлбитим. Төһө даҕаны бэйэн үлэҕэр баттаттаргын, төрөөбүт нэһилиэгин сайдарыгар кыттыһаары, күүс көмө буолаары 5-с №-дээх учаастактан улуус депутатынан талыллыбытым. Биһиги игидэйбитигэр өр кэмҥэ саҥа тутуу ыытыллыбатаҕа. Нэһилиэгим дьоно-сэргэтэ, салалтата өр сыллаах туруорсууларын кэнниттэн саҥа кулууп дьиэтэ дьэндэйдэ, ыра санаа оҥостубут таас оскуола кыһата, суол тутуута саҕаланна. Манна депутат быһыытынан кыра кыттыгастаахпыттан үөрэбин. Ийэм, бииргэ төрөөбүттэрим үгүстэрэ төрөөбүт нэһилиэктэригэр олороллор, дьон сиэринэн айа-тута, үлэлии-хамсыы сылдьаллар.
Улуус дьахталларын сэбиэтин, «Айаана» автокулууп чилиэнэбин. Быйыл фитнес аэробика федерациятын салайааччытынан таллылар. Соторутааҕыта Дьокуускай куоракка фитнес аэробика республикатааҕы күрэхтэһиитэ ыытыллыбыта. Манна таатталар ситиһиилээхтик кытыннылар. Оҕолорбут финалга, улахан дьон 12 иһигэр киирдилэр. Финалга киирэн бу сайын Аммаҕа Саха сирин норуоттарын спартакиадатыгар кыттарга путевка ыллылар.
— Быйыл сыл саҕаланыыта ыраах айаҥҥа, хоту эргимтэни массыынанан быһа түһэн экспедицияҕа кытыннын. Сахабыт сирин киэҥ-куоҥ сирин-уотун, саҥа дьону-сэргэни кытта көрсөн-билсэн кэллэҕин?
— Быйыл олохпор биир умнуллубат түгэн тосхойдо. Ол курдук, республикатааҕы суоппар дьахталлар түмсүүлэрэ Дьокуускай – Күһүүр туһаайыынан «Дьахталлар – чэгиэн, чэбдик олох иһин» программанан экспедицияҕа кыттыыны ыллыбыт. Бу экспедицияны тэрийиигэ дойду Президенин Гранын ылан айаммыт төлөбүрэ, массыына уматыга босхо этэ. Биһиги айаммыт суола Ытык Күөлтэн саҕаламмыта. Онон Күһүүргэ дылы 3,5 тыһ.км айаннаатыбыт. Бастаан экспедицияҕа 6 массыына кыттар диэн этэ, онтон саамай түмүгэр икки массыына хаалбыта. Хас биирдии массыынаҕа үс киһи олордубут. Таатталар үһүө буолан Туора Күөл олохтооҕо Клавдия Аянитова Уаз-хантерынан сырыттыбыт. Үһүс киһибитинэн Ытык Күөлтэн Жанна Попова сырытта. Эрдэттэн аспытын-үөлбүтүн хааччынан, массыына бүрүйэр, утуйар мөһөөччүк ылан тэринэн барбыппыт. Экспедиция 10 күн устата: 5 күн Күһүүргэ диэри, 5 күн төттөрү айаннаан кэлии этэ. Эдьигээҥҥэ Бүлүү Хампатынан өрүскэ киирэн, аара балыксыттары көрсөн онон ыйдаран барбыппыт. Маршруппут эрдэттэн оҥоһуллан, онон бачча чыыһылаҕа бу нэһилиэнньэлээх пууҥҥа тиийиэхтээхпит диэн биллэр этэ. Эдьигээн Бэстээҕэр хойутаан, графикпытыттан хаалан тиийбиппит. Суолу-ииһи оччолорго СӨ Правительствотын отчуота саҕаламмытынан оҥоһуллан турара. Эдьигээнтэн өрүһүнэн айанныырга 60-ча км оҥорбут этилэр. Онтон салгыы суол олох куһаҕан этэ. Эдьигээнтэн бастакы тиийбит Джаржан диэн «Анаабыр алмаастара» бириискэлэрэ этэ. Манна тиийэн аһаан, сынньанан баран массыынабытын көрүнэн, заправкаламмыппыт. Бу учаастакка биир дойдулаахпытын Петр Эляковы көрсөн үөрбүппүт. Массыынабытын көрөн-истэн, чиҥэтэн биэрбитэ. Салгыы түүннэри «Анаабыр алмаастара» «Молодо» учаастагар тиийбиппит. Манна таатталар күтүөппүт, Томпо Кириэс Халдьаайытыттан төрүттээх Евгений Афанасьевич Васильев бириискэ салайааччыта эбит. Биһиги программанан айанныыр буолан тиийиэхтээх сирбитигэр эрдэттэн иһитиннэрбиттэр этэ. Онон сабыылаах учаастакка киирбиппит. Манна 600 киһи олорор дьоҕус бөһүөлэк, вахта ньыматынан үлэ барар. Остолобуой. кулууп, балыыһа, аэропорт баарын көрөн соһуйдубут. Манна үлэһиттэр 80%-ра сахалар, сүрүннээн эдэр дьон эбит. «Молодо»-ҕа таатталар элбэхтэр этэ, кэлэн кэпсэппиттэрэ. Билиҥҥи эдэр дьон үчүгэйдик үлэлииллэр, куорат оҕолорун курдук буолбатахтар диэн начальник хайҕыыр. Тулуурдаахтар, үлэһиттэр дииллэр. Манна үлэҕэ киирэргэ судургутук Дьокуускай куоракка баар офиска кэлэн сайабылыанньа суруйаллар, үлэ син-биир тахсар, идэтэ да суох буоллахтарына бэйэбит үөрэттэрэбит диир. Манна ХИФУ-ну бүтэрбит үрдүк үөрэхтээх горняктар элбэхтэр. Түөрт ый үлэлии-үлэлии уоппускаҕа дойдуларыгар бараллар эбит. Төһөнөн вахтаҕа кэлэн үлэлииллэр даҕаны, ыстаастарыттан хамнастара үрдээн иһэр эбит. «Молодо»-ҕа массыынабытын өрөмүөннээн, оҥорон ыыттылар. Аны мантан салгыы «Приленскэйгэ» тиийиэхтээх этибит. Маныаха суолбутун тибэн, ханан да суол суох этэ. Инньэ гынан бириискэ вахта массыынатын уларсан 9 чаас айаннаан «Приленскэйгэ» тиийбиппит. Приленскэйтэн Күһүүргэ диэри 80 км сири үс буранынан тиийбиппит. Суол-иис суох, олохтоохтор биһигини кэлбэттэр диэн олордохторуна тиийбиппит. Онон олохпор бу айаным биир улахан өйдөбүл буолар. Биһиги дойдубут наһаа да улахан, киэҥ-куон эбит диэн сөҕө-махтайа айаннаатыбыт. Элбэх интэриэһинэй олохтоох-дьаһахтаах дьону-сэргэни көрсөн, атын айылҕалаах сиргэ сырыттыбыт.
— Күһүүрдэр хайдах олороллор эбитий? Ордук тугу интириэһиргээн ыйыталларый?
— Күһүүргэ 1,5 тыһ. киһи олорор. Урукку сылларга 4 тыһ. тиийэ киһи олорбут. Ыччаттара оскуола кэнниттэн төттөрү кэлбэттэр эбит. Олохтоохтор сайын теплоход кэлэрин эрэ күүтэбит дэһэллэр. Олус ыарахан усулуобуйаҕа олороллорун көрдүбүт. Манна киилэ хортуоска 350 солк. тэҥнэһэр. Үлэтэ суох дьон наһаа элбэх эбит. Мин чааһынай тэрилтэлээхпин истэн хайдах бэйэ дьыалатын аһан үлэлиэххэ сөбүн ыйыттылар. Ыйга биирдэ бөртөлүөт почта уонна атын наадалаах малы-салы, бородууктаны аҕалар эбит. Аллараанан суол суох буолан, бэйэлэрин истэригэр буһа-хата олороллор. Балыыһата да суох олорбут кэмнэрдээхтэр эбит. Арай соторутааҕыта балыыһа хаттаан сөргүтүллэн земскэй быраас программанан таатталар кийииппит Татьяна Мурунова кылаабынай бырааһынан үлэлии олорор. Таас оскуоланы А.М.Ханин тэрилтэтэ тута сылдьар, ол эрээри салгыы үбэ-харчыта көстүбэккэ тохтоон турар. Саҥа тутуу уонна суоҕун курдук. Уу суола аһылыннаҕына чааһынай дьон мас аҕалан дьиэ туттар буолбуттар. Онон хас сылдьыбыт учаастакпытыттан саҕалаан биһиги улууспут дьонун-сэргэтин көрсүөххэ сөп. Биһиги тиийбиппитигэр ытыс үрдүгэр түһэрэн, оскуоланан, тэрилтэнэн көрсүһүү тэрийдилэр. Онон программабытын толордубут диэн астынныбыт. Бу ыраах экспедицияҕа баран кыттарбытыгар күүс көмө, өйөбүл буолбут улууспут баһылыгар М.М.Соровка, улуус депутаттарын сэбиэтин председателигэр В.А.Охотиҥҥа, «Тааттаавтодор» салайааччытыгар И.И.Бочониҥҥа барҕа махталбын тиэрдэбин.
Манна даҕатан эттэхпинэ, биһиги улууспутуттан «Айаана» автокулууп чилиэннэрэ Бүлүүгэ «Тааттавтоледи» общественнай түмсүүттэн кыттыбыттара. Оттон биһиги Уус Алдаҥҥа, Майаҕа сылдьыбыппыт. Манна биһиги мээнэ кэрийэн көрбөккө чопчу сыаллаах-соруктаах, программалаах тиийэбит. Күһүүргэ «Чэгиэн чэбдик олох иһин» программанан сырыттыбыт. Билигин Өймөкөөн диэки барарга толкуйдуубут. Маны таһынан улуус коллекционердарын түмсүүлэригэр баарбын.
— Ванда, быйыл республикабытыгар Дьарыктаах буолуу сыла биллэрилиннэ. Онон ордук эдэр дьон үлэ, дьарык булалларыгар үтүө сыл буоллун диэн күүтэбит.
— Бу сыл Дьарыктаах буолуу сылынан биллэриллибитэ үтүө өрүттээх буоларыгар баҕарабын. Күһүүрү, атын ыраах улуустары кытта тэҥнээтэххэ биһиги табыгастаах сиргэ, суол-иис, айан аартыгар олоробут. Эдэр дьон интернеттэн хасыһан сөбүлүүр дьарыктарыгар Грант суруйан көмүскүөхтэрин сөп. Инники сайдалларыгар толору кыах баар дии саныыбын, баҕа эрэ наада. Билигин үп-харчы Грант нөҥүө көрүллэр буолла, манна киирсиэххэ сөп. Баайаҕалар үлэтэ суох ыччаттара түмсэн, харчы бырахсан тимир атыылаһан уһана сылдьаллар. Кинилэри куоракка олорор «Баайаҕа түмсүү» өйөөн эмиэ матырыйаал ылалларыгар харчынан көмөлөһөр. Онон эдэр киһи олорон хаалбакка сөптөөх дьарыгы булуон наада.
— Кэнники сылларга өҥө рыногар үлэлээн эбии үлэҕэ дьону ыллыгыт дии?
— Биһиги тэрилтэбит түөрт сүрүн хайысханан үлэлиир. 2016 сыллаахха «Айталыына» ательены аспыппыт. Манна үлэтэ суох кыргыттары иистэнэргэ үөрэтэбит. Билигин ательеҕа үлэлээбит икки кыыс Чөркөөххө мастарыскыай аһан үлэлэтэн эрэллэр. Ательеҕа үлэлиир иистэнньэҥнэр бэйэлэрэ төһөнү оҥорон, тигэн таһаарбыттарынан хамнас аахсаллар. Иискэ сакаас элбэх киирэр, ол эрээри барытын кыайан ылар кыахпыт суох. Билигин кризис буолан дьон-сэргэ саҥа сон, саҕынньах атыыласпакка эргэлэрин хаттаан, саҥардан биэрэллэр. Инники өттүгэр оскуоланы кытта биир ситимнээх үлэни тэрийэн иискэ кыргыттары үөрэппит киһи дии саныыбын. Тугу да сатаабат кыргыттар дьаныардаахтык кэлэн үөрэниэхтэрин наада. Көрөн, тутан-хабан, көнө сииги таһааран үөрэнэллэр. Сайыҥҥы өттүгэр оҕолору ылан үөрэтэр санаа баар, этэргэ дылы толкуй элбэх. Ательебытыгар атах таҥаһын улларааччы туспа хоско олорон үлэлиир. Кыһыҥҥы өттүгэр этэрбэс улларда, билигин сапожка абырахтааһына, замогун, тилэҕин уларытааһыныгар өҥө оҥорор, сакаас киирэ турар. Аны сахалыы этэрбэһи анаан-минээн уллартарар буоллулар. Онон атах таһаҥан өҥөтүн оҥорооччу хамнаһа үчүгэй. Ким төһөнү оҥорон таһаарбытынан буоллаҕа. Сайыҥҥы өттүгэр кафетерийбытын салгыы үлэлэтиэхпит. Маны таһынан уһун сайыҥҥы сынньылаҥҥа оҕолору ылан үлэлэтэбит. Быйыл 10 оҕоҕо сайаапка оҥорбуппут, сорохтор номнуо дуогабардастылар. Онон атыыттан саҕалаабыт үлэбит сыыйа өҥөнү оҥоруу эйгэтигэр көһөн эрэр.
— Ванда, иллэҥ кэмҥэр дьахтар киһи быһыытынан тугу ордук сэҥээрэн дьарыктанаҕыный?
— Бэйэм идэбинэн агроном үөрэхтээхпин. Кыра эмэ иллэҥ бириэмэлэннэхпинэ сөбүлүүр дьарыкпын үүнээйини көрөн-харайан, бүөбэйдээһин буолар. Сайын оҕуруот, саас рассада үүннэрэбин. Дьиэбэр былырыыҥҥыттан сылаас теплица оҥорторбутум. Кулун тутар ыйтан саҕалаан уотунан сылытыннаран рассадабын олордубутум, сорохторун атыыга таһаардым. Дьиэбэр лимон, виноград үүннэрэн туруорабын. Винограды дьиэҕэ киһи төһө баҕарар үүннэриэн сөп эбит. Маны таһынан сибэккилэнэр үүнээйилэри сөбүлээн арааһыттан олордобун.
— Кэпсэтиибитин түмүктээн, хаһыаппыт ааҕааччыларыгар эбии тугу этиэҥ этэй?
— Дьон-сэргэ общественнай үлэҕэ көҕө улаатта. Араас тэрээһиннэр ыытыллар буоллулар. Манна олорон хаалбакка сөбүлүүр дьарыкка тоҕуоруһа түмсүөххэ. Холобура, биһиги улууспутугар «Айаана» суоппар дьахталлар кулууп тэрийэн билигин тус туһунан дьарыктаах дьон түмсэн бэйэ бэйэбитин кытта билсэбит, хардарыта көмөлөһөбүт. Элбэх оҕолоох ийэлэргэ акция тэрийэн саҥа дьылга бэлэх оҥорбуппут. Онон күндү улууһум олохтоохторугар түөрт истиэнэҕэ олорон халбакка, төрөөбүт түөлбэбит сайдарын туһугар үлэлиэххэ, айыахха-тутуохха.
Таатта улууһун үөрэҕириигэ салалтатын начаалынньыга А.Н.Миронова улуус үөрэхтээһинигэр ыытыллар үлэни Ньурбаттан уонна Сунтаартан кэллиэгэлэригэр билиһиннэрдэ. Начаалынньыгы методическай үлэҕэ солбуйааччы М.Н.Луковцева «Таатта сайдар эйгэтэ» диэн кластерынан үлэ туһунан, методическай үлэҕэ салаа сэбиэдиссэйэ В.И.Колодезникова иитиигэ-үөрэтиигэ анал программаларынан ыытыллар үлэни кэпсээтилэр.
Таатта үөрэҕириигэ салалтатыгар Сунтаар, Ньурба улуустарын үөрэҕириигэ салалталарын үлэһиттэрин, оскуолалар директордарын, начаалынай кылаастар учууталларын, оҕо саадтарын үлэһиттэрин, физическэй культураҕа инструктордарын кытта көрсүһүү, үлэ уопутун атастаһыы буолан ааста.
Оскуола иннинээҕи үөрэхтээһин педагогтара «Үөрэҕирии биэс тирэҕэ» бырайыагынан араас маастар-кылаастары көрдөрдүлэр. А.А.Кириллин «Воспитатель года» бырайыагынан үлэҕэ, «Туллукчаана» уһуйаан педагогтара «Техническое образование», «Арылы Кустук» методхолбоһук үлэтин иһинэн Чөркөөхтөөҕү «Аленушка» оҕо уһуйаанын үлэһиттэрэ «Олоҥхо тосхоло» диэн маастар-кылаастары көрдөрбүттэрэ киэҥ сэҥээриини ылла. «Музыка барыбытыгар» бырайыак үлэтин Ытык Күөллээҕи «Туйаара» оҕо уһуйаанын музыкальнай иитиигэ салайааччыта Е.Е.Лиханова уонна «Сулусчаан» оҕону сайыннарар киин музыкальнай иитиигэ салайааччыта Г.Н.Дуюкова кэпсээбиттэрин интэриэһиргээн көрдүлэр-иһиттилэр. «Сөпкө саҥарыах» диэн маастар-кылааһы Таатта улууһун «Тылчаан» методхолбоһук логопед-учууталлара, Дьохсоҕон нэһилиэгин «Мичил» оҕо уһуйаанын үлэһиттэрэ «Сүрэхпит сылааһын – оҕолорго» акциянан көрсүһүүнэн түмүктээтилэр.
Бу кэннэ ыалдьыттарбыт Ытык Күөл 1-кы №-дээх орто оскуолатыгар, Тааттатааҕы гимназияҕа сылдьан ФГОС-ка аһаҕас уруоктары, бырайыактарынан үлэлэри көрөн бэркэ сэҥээрэн, интэриэһиргээн бардылар.
Кулун тутарга ытык Таатта сиригэр, чуолаан Чөркөөхтөөҕү уонна Хадаайы «Таатта» түмэллэригэр Хотугулуу-Илиҥҥи Федеральнай университет профессора, Оксфорд университетын философия доктора Сотери Эндрю Мусалимас үөрэтэр студеннарын кытта ыалдьыттаан бардылар. Профессор Мусалимас Чөркөөххө бу үһүс кэлиитэ буолар.
Бастакы күн Чөркөөх түмэлигэр сэбиэдиссэй Николай Ефимович Попов, Чөркөөх орто оскуолатын директора Роман Владиславович Обоюкин, тумэл үлэһиттэрэ научнай сотрудник Изабелла Яковлевна Жерготова, Оксана Владимировна Жерготова көрсөннөр, истиҥ билсиһии, кэпсэтиһии буолла.
Араас омук студеннара кэлэн биһиги Сахабыт сиригэр үрдүк үөрэх кыһатыгар үөрэнэ сылдьалларын эттилэр: Вьетнамтан, Кытайтан, Таджикистантан, Намибияттан (Африка) уо.д.а. Ол курдук сыаллара-соруктара биир дойдулаахтарбыт сырдык кэриэстэригэр, уһулуччулаах государственнай деятель, суруйааччы, учуонай, бөлүһүөк Платон Алексеевич Ойуунускай уонна Саха Республикатын норуодунай суруйаччыта, Социалистическай Үлэ Геройа, биллэр общественнай деятель Дмитрий Кононович Сивцев — Суорун Омоллоон төрөөбүт-үөскээбит сирдэригэр сылдьыы, эдэр ыччат билиитэ-көрүүтэ хаҥыырыгар, үөрэхтэригэр матырыйаал быһыытынан эбии саҥа көрүү, көрдөөһүн буолар. Бу күн Н.Е.Попов ыалдьыттары Суорун Омоллоон сайылыгынан, көмүс уҥуоҕар «Чочуобунаҕа», Былатыан Ойуунускай төрөөбүт алааһыгар сырытыннаран, эдэр дьоҥҥо умнуллубат түгэн, история биир хатыламмат күнүнэн буолла. Чөркөөххө түмэлгэ уонна оскуоланан хонон сынньанан туран, иккис күн сарсыарда 9 чаастан О.В.Жерготова көрсөн Чөркөөх «Саха сиринээҕи политссылкатын» түмэлигэр экскурсияҕа сырытыннарда. Сонурҕаан, тымныыны тымныы диэбэккэ үөрэн-көтөн көрдүлэр-иһиттилэр. Онтон Ытык Күөл Хадаайы «Таатта» түмэлигэр айаннаатылар. Манна Н.Е.Попов, В.Д.Таппыров «Таатта» түмэл дириэктэрэ, старшай научнай үлэһит М.Н.Туласынова о.д.а. көрсөн умнуллубат түгэни бэлэхтээтилэр.
Түмүккэ И.Я.Жерготова ыалдьыттарга түмэл аатыттан өйдөбүнньүк кинигэ бэлэх уунна, түмэл сэбиэдиссэйэ Н.Е.Попов «Чудо-Музей» брошюра-кинигэни тылбаастыырга көрдөһөн профессор Мусалимаска туттарда.
Маннык инникилээх хайысханан үлэлэһэр профессорга Сотери Эндрю Мусалимаска үлэтигэр ситиһиини, эдэр дьоҥҥо ситиһиилээх үөрэҕи, таһаарыылаах үлэни баҕара хааллыбыт. Инникитин да үөрэх кыһаларын кытары ситим быстыбатын.
Соглашение о дальнейшем сотрудничестве двух муниципальных образований подписали 26 марта глава Якутска Айсен Николаев и глава Таттинского улуса Михаил Соров. Подписание соглашения состоялось в рамках Дней Таттинского улуса в Якутске.
Комментируя подписание документа, глава столицы Айсен Николаев подчеркнул, что для Якутска развитие и укрепление межмуниципальных отношений с улусами и районами республики является одним из приоритетов.
«Я уверен, что в рамках совместной работы будут продолжены крепкие хозяйственные отношения между нашими муниципальными образованиями, которые принесут конкретный экономический и социальный эффект», — сказал он.
В ответной речи Михаил Соров также отметил тесные связи Якутска и Таттинского улуса, выразив взаимный интерес в будущем сотрудничестве: «Это соглашение имеет для нас особое значение. Оно затрагивает тесное сотрудничество в области образования, культуры, спорта, и конечно, сельского хозяйства. Реализация совместных проектов придаст нам новый импульс для дальнейшего развития».
В рамках соглашения запланированы совместные мероприятия в области культуры, образования, молодежной политики, физической культуры и спорта, экономики, социальной сферы. Есть договоренность, что в июне делегация Таттинского улуса примет самое активное участие в национальном празднике «Ысыах Туймаады-2018», который, как сказал Айсен Николаев, будет связан с юбилейной датой – 125-летием выдающегося государственного и политического деятеля Якутии Платона Ойунского.
Дьокуускайга өрөспүүбүлүкэтээҕи медиа-кииҥҥэ Былатыан Ойуунускай “Сүүс сыллаах улуу былаан” айымньытын дьүүллэстилэр. “Төгүрүк остуол” улуу бөлүһүөк 125 сылыгар ананна. Төрөөбүт дойдутугар Таатта улууһугар үөрүүлээх тэрээһиннэр буолуохтара.
“Суруйааччы таас дьиэ хаһан тутулларын, сөмөлүөт көтөрүн уонна киһи төһө уһун үйэлэниэн туһунан сөпкө күнүн-дьылын ыйбыт. Бу өрөспүүбүлүкэбит сайдыытын “суоллааҕы каартата”, — диэн Таатта улууһун баһылыгын солбуйааччы Изабелла Сивцева бэлиэтээтэ.
Тэрээһиҥҥэ СӨ Ыччат дьыалаларыгар уонна дьиэ кэргэн бэлиитикэтигэр министиэристибэтэ, СӨ Култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга министиэристибэтэ, суруйааччылар, учуонайдар кытыннылар.
Суруйааччы төрөөбүт дойдутугар Таатта улууһун күннэрэ буола тураллар уонна суруйааччы үбүлүөйүгэр ананнылар.
Илиинэн айар дьоҕурдаах Дария Андросова Арктикатааҕы судаарыстыбаннай культура уонна искусство институтун 2017 сыллаахха бүтэрбитэ. Кини муоска уус-уран кыһыы идэтин кыһыл дипломнаах бүтэрбитэ. Кэрэ аҥардар ортолоругар сэдэх идэлээх кыыс Тааттаҕа айар-тутар.
Дария Андросова уус-ураннык кыһар эрэ буолбакка, элбэҕи сатыырын тохсунньу саҥатыгар Тааттатааҕы киин библиотекаҕа туруорбут быыстапкатыгар элбэх киһи сөҕө-махтайа көрбүтэ. Ити тэрээһиҥҥэ сыһыары тутан олохтоохтор «бохо» ньыматынан «Ловец снов» диэн харысхалга кини маастар-кылаастарыгар дьарыктаммыттара.
Быыстапкаҕа сылдьан көрдөххө, Дария чахчы ураты көрүүлээх, тулатыгар көрөрүн туох баарынан сүһэн ылааччы буолбакка, айылҕа, от-мас, араас көстүүлэр ураты тыыннарын хамсатан көрдөрөр дьоҕурдаах эбит дии санаабытым. Онно көрдөххө, бөрө хараҕын олоруута, төбөтүн быһыыта уонна бөтүүк туттан турар быһыыта-таһаата олус чуолкайдык, киһи болҕомтотун бэйэлэригэр тардаллар.
Маны сэргэ Дария быысапканан ойуулара, куукулалара, онтон да атын араас бытархай оҕуруонан, туоһунан оҥоһуктара, быысапкалара, «бохо» ньыматынан «Ловец снов» диэн харысхала киһини ордук кэрэхсэтэллэр.
Дария Васильевна дипломнай үлэтигэр Арктика тиэмэтигэр тайах муоһугар 3 чаастаах паннону оҥорбутун киэн тутта көрдөрөр. Оҥоһук истиэнэҕэ ыйанар аналлаах. Панно сюжета «Сказки народов Севера» диэн кинигэттэн ылыллан «Гордый олень» диэн остуоруйаҕа чугаһатан, онно ханыылата ойууламмыт. Панноҕа барельеф уонна гравировка техниката туһаныллыбыт. Оҥоһуктарга, ойууларга да көрдөххө Дария хаптаҕай да көстүүнү тастан көрүүгэ быһыытын-таһаатын табан, нууччалыы эттэххэ «объёмугар» сөп түбэһиннэрэн ойуулуур ураты дьоҕурдаах эбит.
Дария Тааттатааҕы гимназияҕа «Кыыс Куо» предмеккэ Рида Дмитриевна Степановаҕа үөрэммит. Оҕо сааһыгар айар куттаах педагогка үөрэммитин махталынан ахтар. Быысапкаҕа бастаан киниттэн уһуйуллубут. Онтон ыла билиҥҥэ диэри утумнаахтык дьарыктанарын этэр. Быысапкаҕа сүүрбэттэн тахса бэртээхэй үлэлэрдээҕиттэн сороҕун көрбүтүм. Чахчы уурбут-туппут курдук, ис дууһаттан кыһаллан, иэйиилээхтик таҥыллыбыт сииктээх. Ону таһынан Ф.С.Аргунов аатынан Тааттатааҕы оҕо искусствотын оскуолатыгар үҥкүү куруһуогар сылдьыбыта эмиэ кини тус олоҕор туһалааҕын, учууталыгар М.С. Андросоваҕа махтанан туран астына ахтар.
Гимназияны ситиһиилээхтик бүтэрэн баран СГУ инженернэй-техническэй факультетын гаас идэтигэр үөрэнэ сылдьан, Арктикатааҕы культура уонна искусство государственнай институтугар дизайн уонна декоративнай-прикладной искусство салаатыгар үөрэммит. Кини бу үөрэҕин сөбүлээн, косторез, РФ үтүөлээх худуоһунньуга, худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ, СӨ искусстволарын үтүөлээх үлэһитэ Константин Меркурьевич Мамонтовка үөрэммит. Өссө живописька учуутала РФ үтүөлээх худуоһунньуга, Саха АССР искусстволарын үтүөлээх деятелэ, СӨ народнай худуоһунньуга Эдуард Иосифович Васильевка үөрэммит дьоллоох. Живописька кини акварельга үлэлэрдээҕин көрдөххө өҥү-дьүһүнү, быһыыны-тутууну табан туттара харахха тута быраҕыллар.
2013 сылтан, Арктика институтугар үөрэнэр сылларыттан араас таһымнаах быыстапкаларга кыттар буолбут. Сыл аайы муостан үлэлэринэн «Якутия мастеровая» диэн өрөспүүбүлүкэ норуотун маастардарын быыстапкаларыгар кыттарын кэпсиир. Онтон саҕалаан аан дойду таһымнаах быыстапкаларга кыттан, 2015 сыллаахха икки төгүл дипломнарынан бэлиэтэммит. Ол курдук, «Ворота в Азию» диэн быыстапкаҕа Монголия Улан-Батор куоратыгар, Дьокуускайга «Бизнес-ЭКСПО-2015» быыстапкаҕа, 2017 с. Благовещенскай куоракка ыытыллыбыт декоративнай-прикладной уонна монументальнай искусство аан дойдутааҕы куонкурустарыгар иккис истиэпэннээх дипломунан наҕараадаламмыт. Бу эдэр киһиэхэ улахан ситиһии быһыытынан сыаналанар дии саныыбын.
Айар куттаах, тарбаҕар талааннаах, уус харахтаах кыыһы бары ойууһут, уус дьоҕурдаах дьон тулалыыллар. Эһэтэ Василий Харлампьевич, аҕата Василий Андросовтар, ийэтэ Феврония Тарасовна, кэргэнэ Туян Иванович Стручков ураты айылҕалаах Эбээн Бытантай Саккырыырыттан төрүттээх тутааччы-архитектор идэлээх, урбаанньыт-уус. Туян миэбэли, о.д.а. дьиэҕэ-уокка наадалааҕы оҥорор. Онон, илиилэригэр, тарбахтарыгар талааннаах, кыраҕы уус харахтаах икки эдэр дьон бэйэ-бэйэлэрин ситэрсэн инникитин элбэх кэрэни, үйэлээҕи оҥоруохтара.
Дария Васильевна ылбыт идэтин, сатабылын, билиитин-көрүүтүн айымньылаахтык үлэлээн, үүнэр көлүөнэҕэ тиэрдэригэр оҕону эбии үөрэхтээһин тэрилтэлэрэ, улахан дьоҥҥо олохторун ис хоһоонун, материальнай да өттүнэн байыталларыгар урбаан хайысхатын салалтата болҕомтоҕо ылан үлэлээх буоларыгар өйөбүл-тирэх буолуохтара диэн эрэнэбит.
Бу сааскы күннэргэ кырдьаҕас Баайаҕа Томторугар аат ааттаан, суол суоллаан кэлии-барыы үксээтэ. Икки хонук иһигэр Уһук Илин Федеральнай уокурукка Саха сириттэн боломуочуйалааҕа Георгий Дмитрьевич Никонов, республика доруобуйатын харыстабылын миниистирэ Михаил Егорович Охлопков, улуус баһылыга Михаил Михайлович Соров, «Үтүө дьыала 21-с үйэҕэ» хамсааһын салайааччыта Алексей Дмитриевич Петров, «Анаабыр алмаастара» АО салайааччыта Павел Алексеевич Маринычев ыалдьыттаан, дьону-сэргэни көрсөн, кэпсэтэн-ипсэтэн бардылар.
Мин бу бэлиэтээһиммэр Георгий Дмитрьевич Никоновы кытта көрсүһүү туһунан сырдатыам. Бары билэрбит курдук, 80-с сыллар ортолоруттан инженер-механик идэлээх Георгий Дмитрьевич биһиги Баайаҕабытыгар отделение управляющайынан анаммыта соторутааҕыта курдук. Кини дойдутун унаарыйар Уолба уутун иһэн, талба Таатта салгынынан тыынан, нуучча кырдьаҕас куоратыгар Омскайга билиини-көрүүнү сомсон, олоххо, үлэҕэ букатын атын көрүүлээх эдэр салайааччы буола уһаарыллан тахсыбыта.
Баайаҕалар Георгий Дмитрьевич үлэлээбит кэмин умнубаттар, сопхуос улахан отделениетын үлэтин аттаран, сааһылаан, биир тыынынан үлэлиир хаһаайыстыба таһымыгар таһаарбыта, үлэ киһитин үлэлиир, сынньанар усулуобуйатын тэрийиигэ хамсааһыннаах тэрээһиннэри ыыппыта. 100-түү ынах киирэр толору механизациялаах хотоннор, кормоцех, механизатордар, сүөсүһүттэр дьиэлэрэ салайааччы да, нэһилиэк да киэн тутта кэпсиир тутуулара этилэрэ. Оччолортон эппитин толорор, ирдиир, биир тыллаах салайааччы, сайдыыны урутаан көрөр, ааҕан-суоттаан үлэлиир управляющай быһыытынан сыанабылы ылбыта.
Онон, Георгий Дмитрьевич бу сырыытын «Улуу сырыылар суолларын» сорҕотун да курдук ылыныахха сөп. Бэйэтин этиитин саҕалыырыгар: «Олорбут, үлэлээбит дойдубар, Баайаҕаҕа, ахтан баран кэлэр олус күндү эбит, дьону-сэргэни барыларын билэр курдукпун, миигин эмиэ билэр курдуктар. Сэһэргэһииттэн, кэпсэтииттэн умна быһыытыйан эрэр түгэннэрим хат тиллэн кэллилэр»,- диэтэ.
Георгий Дмитрьевич быйылгы сыллаахха тохсунньу ый 15-27 күннэригэр Хабаровскай кыраайга Тугуро-Чумиканскай оройуоҥҥа ыытыллыбыт «Улуу сырыылар суолларынан. (Пути Великих Свершений)» историко-этнографическай экспедиция туһунан кэпсээтэ.
Бу баараҕай бырайыак 2010 сыллаахтан саҕаламмыт, 6 томнаах «Пути Великих Свершений» кинигэ бэчээттэммит. Кинигэ биир уратытынан мультимедийнэй барыйааннаах. Бырайыак сыалынан Саха сирэ Уһук Илин региоҥҥа Чуумпу акыйаан кытылын Арассыыйа судаарыстыбатата баһылааһыныгар, бөҕөргүүрүгэр, сайдыытыгар оруолун, суолтатын көрдөрүү буолар. Ону таһынан сахалар историябытынан киэн туттуубутун, патриотизм тыынын көрдөрөр.
Салгыы Георгий Дмитрьевич биһиги кинигэнэн эрэ муҥурдаммаппыт, историко-документальнай киинэлэри, музейга экспозицияны бэлэмниир былааннаахпыт. Бырайыак иһинэн биэс экспедицияны тэрийдибит.
Экспедиция кыттыылаахтара Семен Никонович Ермолаев-Сиэн Өкөр, Гаврил Андросов илэ харахтарынан көрбүт, илиилэринэн туппут, сахалыы тылынан кэпсэппит Үт сахаларын олохторун-дьаһахтарын туһунан презентациянан көрдөрө-көрдөрө кэпсээбиттэрэ интэриэһи тарта. Онно дьылҕа хаан ыйааҕынан быралыйан тиийбит биир дойдулаахтарбыт «мин сахабын» диэн чиккэ санааларын ыһыктыбакка, үлэлии-хамсыы олороллоруттан үөрдүбүт.
Үт сирин историятын быыһын сэгэтэн кэпсээбиттэриттэн иһиттэххэ, 1744 сыллаахха 2-с Камчатскай экспедиция кыттыылааҕа Якоб Линденау, академик Александр Миддендорф, митрополит Иннокентий Вениаминов, «Ахтыылары» суруйбут Афанасий Уваровскай сылдьан ааспыттар, бэлиэтээһини оҥорбуттар эбит.
Дьэ, ити курдук сэһэн-сэппэн ортотугар бириэмэ биллибэккэ хаалла.
Саха дэриэбинэтиттэн куорсун үүннэринэн, тирэх ылан, Георгий Дмитрьевич республика тас дойдулары кытта сыһыаннаһыыларга миниистиринэн үлэлээбитэ. Уһук Илин федеральнай уокурукка бастайааннай бэрэстэбиитэл быһыытынан киэҥ далааһыннаах үлэни ыытар.
Бу бырайыактар, кинигэлэр республикабыт историятын, кини үлэһит дьонун албан ааттыыллар, суон сурахтыыллар. «Улуу сырыылар суоллара» эдэр ыччакка, кэнчээри көлүөнэҕэ аартыгы арыйдын!
Таатта улууһун 2016 сылга бастыҥ мецената, «Уран» дизайн-студия салайааччыта, РФ Худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ Вячеслав Васильевич Яроев «Айар кутум абылаҥа» быыстапкатын көрөр, истэр дьоллоох, көмүс түгэн таатталарга тосхойдо.
И.Д.Христофоров аатынан оҕо искусствотын оскуолатын киэҥ көрүдүөрүгэр худуоһунньук, биир дойдулаахпыт Вячеслав Яроев хартыыналара ыйаммыттар. Ойуулуур-дьүһүннүүр искусствоны сэҥээрээччилэр аргыый аҕай хартыынаттан хартыынаҕа тохтоон, ырытыһан, ыраатан-чугаһаан көрөллөр.
Бу дьикти абылаҥ эйгэтигэр ыллараммын, Вячеслав Яроев хартыыналарын кытта тыыннаах ситимҥэ киирэн туран: «Бу талаан, бу дьоҕур хантан ситимнээҕий? Утумун уһуга ханна сытарый?», — диэн санаа үүйэ-хаайа тутта.
Баайаҕа үрэҕэ Алдан өрүскэ быһаччы холбоһор туймуутугар, саас, күһүн от үрэхтэртэн ардах-хаар уутун тардыһан, икки хара тыатынан бидилийэр-будулуйар Байымаайы үрэҕэ туора түһэн сытар. Үрэх ыһыытыыр төрдүн ылар үрдүк сиригэр, сискэ, Уһук Күөлүгэр саас ахсын кытархайдыҥы, толбоннурар өҥнөөх тээкэ диэн тэлээрэн көтөр, уһун тумустаах тыыраахылар кэлэн сымыыттыыллара.
Ыйытыыттан ыйытыы, санааттан санаа төрөөн тахсан иһэр. Худуоһунньук буолар баҕа кытыы нэһилиэк музыкальнай оскуолатын кыракый кылааһыттан, боростуой оҥоһуулаах мольбертан, уһуйааччы Анна Васильевна Мандарова дьаныардаах үлэтиттэн кыым саҕыллыбыта буолаарай?
Итинник санаанан хартыыналары көрө сылдьар дьоҥҥо чугаһаан ыйытабын.
— Ольга Николаевна, хартыыналарга өбүгэ утумун философията хайдах бэриллибитий?
— Бу хартыыналары элбэхтэ төхтүрүйэн көрүөххэ наада, оччоҕо ис дьиҥин быһаарыахха сөп. Вячеслав Васильевич айымньылаах айар быыстапкатын төрөөбүт улууһугар, нэһилиэгэр туруоруута гражданин быһыытынан биһигин ыйаабыт түөлбэтигэр бэриниилээҕин, киһи быһыытынан истиҥин, иһирэҕин, үрдүк ис култууралааҕын көрдөрөр. Худуоһунньук иэйиитин биэбэйдиир биһигэ төрөөбүт ийэ айылҕата, өйүн-санаатын кынаттыыр ымыыта төрөөбүт түөлбэтин бөлүһүөктүү өйүн сүмэтэ диэн саныыбын. Өтөх төҥүргэстээх, сурт кэриэстээх диэн өбүгэбит бөлүһүөктүү көрүүлэрэ үгүс хартыыналары курдаттыы кууспут. Холобур, «Ампаар» диэн хартыынаҕа тохтоон аастахпына, арҕаалаан эрэр күҥҥэ баҕаната ыыстыйа саһарбыт хатыйа күрүө күүлэлээх ампаар бэрт элбэҕи иҥэринэн турар. Хатыйа күрүө аннынан үүнэн тахсыбыт күөх үүнээйи бу кырдьаҕас ампаар абыраллаах күлүгэ илгэлээҕин көрдөрөр. Кырдьаҕас көлүөнэ көмүскэстээх өйө үүнэр көлүөнэҕэ модун тирэх буолуутун туоһута. Соҕотох бу хартыына өбүгэ утумун философиятын туоһута буолар. Үгүс хартыына дьоруойдарынан оҕолор буолаллар, худуоһунньук көлүөнэлэр быстыспат ситимнэрин үрдүктүк тутарын уонна туруулаһарын көрдөрөр.
Салгыы түмсэн турар дьоҥҥо чугаһыыбын. Галина Иннокентьевна дьүөгэлэригэр быһаарарын сэҥээрэн истэбин.
— Вячеслав бу хартыынатыгар күн бытархайдара, күн сүүмэхтэрэ сиҥнэн эрэр дьиэ үрдүн быһыынан истиэнэттэн тэйэн, сылааһынан илгийэллэр. Айылҕаны ойуулаабыт хартыыналара бары күннээхтэр, күн уотун сырдыга барыта баар. Сырдыгы наһаа табан туттар. Вячеслав ийэ айылҕатыттан күүс-сэниэ ылар уонна көрөөччү кутун-сүрүн тутар күүстээх.
Саха киһитин айылгыта тыа сиригэр араскыта түһэр, тыллар, ситэр. Бу санаа Вячеслав хартыыналарыгар хайдаҕый, Ньукулай Иванович манна туох толкуйдааххын?
— Арассыыйа Ийэ Хотун билиниитин ылан, РФ Худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ буолбут Вячеслав Яроев быыстапкатын көрдөҕүм аайы саҥаттан саҥа санаалар, толкуйдар саҕыллан иһэллэр. Живопись – тыыннаах уруһуй, ойуулуур-дьүһүннүүр искусство чыпчаалын ситиспит уолбутунан киэн туттабыт, өссө ити кыра, кини айар үлэтин кэлиҥҥи көлүөнэ өйдүөҕэ, улахан сыанабылы оҥоруоҕа. Эдэр, орто, кырдьаҕас Дьоруойаптары барыларын түмпүт ырааҕы одуулуу олорор уол хартыыната баар. Бу хартыынаҕа мин аҕалара Баһылай Капитонович сэрии иннинээҕи тулаайах оҕо сааһын, эдэр көлүөнэ билиҥҥи кэмин көрдөрөр уникальнай хартыына диибин. Харандааһынан уруһуй баар, күүстээх символ өйдөбүлүнэн уруһуйдаммыт. Дьоруойаптар тэлгэһэлэрин аана. Төрөөбүт тэлгэһэтиттэн, дьиэтиттэн-уотуттан тэйээри, ыраах айаннаары туран, мин силиһим-мутугум, төрдүм-ууһум манна баар, мин мантан тыыллан-хабыллан таҕыстым, кынат үүннэринним диэн өйдөбүлү тэлгэһэ аана көрдөрөр. Вячеслав хартыыналара биһиэхэ олус чугастар, тыыннаахтар, күндүлэр – ити биһиги олорон ааспыт олохпут, биһиги бэйэбит ээ.
Хас көрөөччү баарый да, оччо сыһыан, оччо сыанабыл баар.
Бэйэм боппуруостарбар эппиэттэри хас биирдии хартыынаттан булан ыларга дылыбын.
Айыыһыт Вячеславка худуоһунньук буоларга Ытык Аналы хото анаабыт. Ийэ эмиийин үүтүн кытта этигэр-сиинигэр иҥэриммит ийэ тыла толкуйдуур, ырытар, анаарар толкуйа, өйө-санаата хартыына буолан дьүһүйүллэн тахсыбыт. Төрөөбүт айылҕаҕа, буорга таптала балаҕантан, холумтантан, тиэргэнтэн, алаастан саҕаламмыт.
Аҕалара Василий Капитонович Яроев уолаттарын эр киһилии дьоһуннук ииппит. Үлэни кыайа-хото тутарга, аар тайҕаҕа бултуурга-алтыырга, дьиэ кэргэни үрдүктүк тутарга, кырдьаҕастары ытыктыырга, кэрэни кэрэхсииргэ үөрэппитэ, такайбыта суолга хаалбатах. Вячеслав эдэр киһи диэтэххэ, билиитэ-көрүүтэ киэҥэ, толкуйа ырааҕынан эҥсэрэ, дэбигис киһи тэҥнэспэт киһитэ.
Вячеслав Васильевич Яроев айар кутун абылаҥа үрдүктэн үрдүккэ дабайдын диэн испэр алҕаан баран, таһырдьа тахсыбытым – арҕаалаабыт сааскы күн мин санаабын таайбыттыы мичилийэ күлбүт. Аныгы көрсүөххэ дылы!
Ытык Күөлгэ техниканы өрөмүөннүүр биэс мастарыскыай баар. Телевизордары, спутниковай ресивердэри, сварочнай аппараттары, бенизининэн уонна электрическэй уотунан үлэлиир инструменнары, музыкальнай аппаратураны өрөмүөннүүр предприниматель Станислав Скрябин диэн дэгиттэр маастар баар.
Станислав Иванович 2011 сыллаахтан предприниматель буолбут. Үлэтин бастаан Дьокуускай куоракка саҕалаабыта. 2012 сыллаахха Ытык Күөлгэ көһөн кэлбит. Бастаан бу хайысханан хобби курдук дьарыктанара. Саҕалыырыгар оборудование, инструмент уонна аренда сыаната үрдүгэ ыарахаттары үөскэппит.
Бу хайысхаҕа анал үөрэхтээх үлэһиттэр тиийбэттэрэ уустуктардаах эбит. Ытык Күөлгэ холодильнигы, ноутбуктары, сотовай телефоннары өрөмүөннээччилэр бааллара биллэр.
Бытовой, компьютернай техниканы өрөмүөннээһин үксүгэр бэйэттэн тутулуктаах, хайа эрэ өттүнэн син барыстаах курдук. Нэһилиэнньэттэн үгүс өттүгэр телевизор араас көрүҥэ, спутниковай ресивердэр туттарыллаллар. Манны таһынан сварочнай аппараттары, музыкальнай аппаратураны, араас электроннай техниканы, стиральнай массыыналары, бензо-электроинструменнары эмиэ өрөмүөннэтэллэр.
Станислав Иванович урукку уонна билиҥҥи да көлүөнэ техникаҕа саппаас чаастары Россия киин регионнарыттан, кыраныысса таһынааҕы чугас эргин дойдулартан сакаастаһан ылар.
Олоххо ситиһиилээх буоларга киһиэхэ «Движение — жизнь» диэн хайысханы тутуһар буолан, кини биир сиргэ тэпсэҥнээбэккэ төһө кыалларынан саҥаттан саҥа хамсааһыннары киллэрэн иһэр. Инникитин үлэ маннык көрүҥэр, араас өҥөлөрү оҥорууга сервиснэй киини аһар баҕалаах.
«Нэһилиэнньэ кыаммат араҥатыгар уонна пенсионердарга чэпчэтиилээхпит«, — диир маастар.
Саҥа саҕалааччылар хара бастакыттан үлэни хаачыстыбалаахтык, барытын тиһэҕэр тиэрдэн оҥордохторуна инникитин сакаастар тиһигин быспакка киирэ туралларын бэлиэтиир.
Өрөспүүбүлүкэҕэ «Методическай турнир» диэн киэҥ сэҥээриини ылбыт учууталлар хамаандаларын күрэһэ СӨ үөрэхтээһиҥҥэ уонна наукаҕа министиэристибэтэ уонна С.Н.Донской-II аатынан үөрэҕириини сайыннарыы уонна идэни үрдэтии института тэрийиилэринэн быйыл үһүс төгүлүн олунньу 27-кулун тутар 2 күннэригэр Дьокуускай куоракка ыытылынна.
2016 сыллаахха өрөспүүбүлүкэҕэ аан бастаан ыытыллыбыт түһүлгэҕэ Иван Пудович Жегусов аатынан Таатта гимназиятын учууталлара кэтэхтэн ыытыллыбыт түһүмэххэ 23 хамаандаттан 10 бастыҥ иһигэр киирэн, түмүк киирсиигэ иккис миэстэни ылары ситиспиттэрэ. Ону сэргэ «Үөрэхтээһин бырайыагынан бастыҥ маастар-кылаас» номинацияҕа кыайыылааҕынан уонна «Аныгы технологиянан ыытыллыбыт уруок» түһүмэххэ үһүс миэстэҕэ тахсан Таатта улууһун педагогическай маастарыстыбата өрөспүүбүлүкэҕэ инники күөҥҥэ сылдьарын дакаастаабыттара. 2017 сылга буолбут 2-с күрэскэ Таатта улууһун историяҕа учууталларын сүүмэрдэммит хамаандата кыттан эмиэ иккис миэстэҕэ тиксэн үрдүк сыанабылы ылан кэлбиттэрэ.
Быйылгы үөрэх дьылыгар «Метотур» улуустааҕы түһүмэҕэр олунньу 14-15 күннэригэр 17 оскуола хамаандалара кыттан тыҥааһыннаах, ураты тыыннаах уонна таһымнаах киирсии буолбута. «Аныгы уруок» түһүмэххэ 1 миэстэни Туора Күөл оскуолатын математикаҕа, 2 миэстэни Чөркөөх оскуолатын историяҕа, 3 миэстэни Уус Таатта математикаҕа уруоктара ылбыттара. «Уруогу ырытыы» түһүмэххэ кыайыылааҕынан И.П.Жегусов аатынан Таатта гимназиятын хамаандата, «Оскуола уратытык үөрэтэр эйгэтинэн маастар-кылаас» түһүмэххэ А.Е.Мординов аатынан Таатта лицейин кооперативнай технология ньымаларын көрдөрөр маастар-кылааһа кыайыылаахтарынан буолбуттара. Уопсай түмүккэ гимназия учууталлара иккис төгүлүн абсолютнай чемпион үрдүк аатын сүгэн, чахчы даҕаны, улууска методическай үлэни сүрүннүүр тирэх оскуола буолалларын бигэргэттилэр.
Өрөспүүбүлүкэтээҕи турнирга улуустааҕы түһүмэх бастыҥ кыттааччыларыттан, Таатта гимназиятыттан нуучча тылын учуутала Е.И.Неустроева, обществознание учуутала Н.И.Макаров, Таатта лицейин омук тылын учуутала А.Д.Винокурова, нуучча тылын учуутала Л.Г.Колодезникова, Ытык Күөл 1№дээх орто оскуолатыттан математика учуутала М.С.Постникова, Игидэйтэн директор В.В.Лопатин уонна нуучча тылын учуутала М.П.Ермолаева, Тыараһа оскуолатын директора П.В.Полускин састааптаах эдэр педагогтар хамаандалара тэриллэн кыттыыны ыллылар. Сүүмэрдэммит хамаанданы Таатта гимназиятын директоры үөрэх үлэтигэр солбуйааччыта О.М.Слепцова салайааччылаах тренердэр сүбэлэрин бөлөҕө инновационнай педагогикаҕа ураты суоллаах методист-учууталлар Г.И.Федорова, А.А.Федорова (гимназия) уонна О.В. Корякина (лицей) бэлэмнээтилэр.
Кэтэхтэн ыытыллыбыт «Интернет-ситимҥэ үөрэх ресурсата» түһүмэххэ хамаанда методическай, технологическай уратытын көрдөрөр сайт оҥоһуллан бастыҥынан ааттанна. Онон, сирэй ыытыллар 4 күннээх күрэскэ Таатта, Чурапчы, Нам, Уус Алдан, Томпо, Үөһээ Бүлүү, Ньурба, Өлүөхүмэ, Амма, ХИФУ естественнэй наукалар институттарын магистраннарын уонна студеннарын хамаандалара күөн көрүстүлэр.
Күрэһи СӨ үөрэхтээһиҥҥэ уонна наукаҕа миниистирэ В.А.Егоров салайааччылаах дьүүллүүр сүбэ, үөрэҕириини сайыннарыы уонна идэни үрдэтии институтун бастакы проректора Н.И.Бугаев салайар экспертэрин бөлөҕө уонна хамаандалар бэйэлэрэ сыаналаатылар.
«Педагогическай хамаанда уратытын көрдөрүү» түһүмэххэ Таатта эдэр учууталлара аан дойдуга үөрэх сайдыытын концепциятын тутуһан өрөспүүбүлүкэҕэ орто уоннна үрдүк үөрэх төрүттэниитин уонна улууска үөрэх-иитии ситимнээх үлэтин Б.Ф.Неустроев-Мандар Уус философскай көрүүтүгэр сыһыаран, кимиэхэ да майгыннаабат ураты педагогическай хайысханы арыйдылар.
«Аныгы технологиянан үөрэх дьарыга» түһүмэххэ А.Д.Винокурова Дьокуускай куорат классическай гимназиятын 8-с кылааһыгар оҕо тустаан сыһыан хайысханан бэлэмнээн литератураҕа рефлексивнэй импровизация уруогун нуучча уонна английскай тылларынан ыытта. Үрдүк динамикалаах, оҕо үлэлиир, толкуйдуур, ырытар дьоҕурун араас ньыманан сайыннарар, бэриллибит педагогическай технология бары кэрчигин сонуннук туһанар маннык хабааннаах уруоктары практикаҕа киллэрэр кыахтаах буоллахпытына Таатта учууталлара методическай көрүү, таһым өттүнэн үрдүкү кэрдиискэ туралларын бигэргэттибит.
Күрэс иккис күнүн ордук эппиэттээх түһүмэҕинэн регион педагогикаҕа саҥа булумньутун көрдөрөр маастар-кылаастары ыытыы буолла. Манна биһиги хамаандабыт «Эдэр учууталлар профессиональнай таһымнарын үрдэтиини кэтээн көрөр технологическай карталара» улахан сэҥээриини ылла уонна отчуот, докумуон үлэтигэр «батыллан» олорор аныгы кэм оскуолатыгар учуутал үлэтин түмүгэ тиһиллэр альтернативнай докумуон эрэ буолбакка, лидер-педагогтары иитэн таһаарар, наставник-учууталлар хамсааһыннарын саҥалыы тыынныыр судургу инструментарий быһыытынан бэлиэтэннэ.
Үһүс күн ыытыллыбыт «Үөрэх ситимин бырайыага» түһүмэх методическай турнир ис хоһоонун кэҥэтиигэ, тупсарыыга ананна. Сэрэбиэй быһыытынан биһиги хамаандабытыгар «Үөрэх бырайыактарын экспертизалыыр саҥа суоллар» диэн тиэмэ түбэһэн, хамаанда сүбэлэһэн баран, өрөспүүбүлүкэ экспертэрин түмэр, кинилэри рейтининэн арааран үлэлэтэр, кыттааччылары кытта хардары сибээстээх сайт бырайыагын оҥорон презентациялаата. Уопсайынан, экспертиза, сыаналааһын түһүмэҕэ ханнык баҕарар күрэххэ саамай «ыарыылаах» боппуруос буоларын быһыытынан Таатта бырайыага үгүс мөккүөрү таһаарда, улахан сэҥээриини ылла, толкуйга да түһэрдэ.
Күрэһи түмүктүүр күммүтүгэр эмиэ сэрэбиэй быһыытынан педагогическай сэбиэт, төрөппүт уонна общественность мунньахтарыгар санаа атастаһыытын, тыл этиитин түһүмэҕэ буолла. Биһиги хамаандабыт аатыттан В.В.Лопатин «Билигин үтүө санаалаах буолуохтааҕар, талааннаах буолар быдан сүүйүүлээх үйэтэ кэллэ» диэн тиэмэни арыйда.
Уопсай түмүккэ Нам улууһа бастакы, Таатта иккис, Өлүөхүмэ үһүс миэстэлэргэ таҕыстылар. Биһиги улууспут педагогическай хамаандата өрөспүүбүлүкэҕэ тренерскэй сообщество үлэтин сөптөөхтүк саҕалаабыта бэлиэтэннэ, О.М.Слепцова «Бастыҥ тренер» анал аатынан наҕараадаланна.
Учуутал идэтин талбыт, бу идэни олоҕун суола оҥостубут киһи маннык аһаҕас түһүлгэлэргэ сырыттаҕына, кытыннаҕына, ыыра кэҥээтэҕинэ сайдар, саҥа көрүүлэнэр, үлэтин хайысхатын тупсарар, атыннык тобулар, саҥа үрдэллэри дабайарга кынаттанар.
Биһиги улууспут 2000 сыллар саҥаларыттан Россияҕа биир бастакынан инновационнай педагогика суолун сөпкө туппута, бэйэтин ураты хайысхатын көрдөммүтэ. Маннык үлэ үтүө түмүгүн быһыытынан быйылгы өрөспүүбүлүкэтээҕи метотуртан үһүс төгүлүн үрүҥ көмүс мэтээли улууспутугар аҕаллыбыт уонна Таатта улууһа методическай бэлэм, профессиональнай таһым өттүнэн куруук инники сылдьарбытын чиэстээхтик көрдөрдүбүт диэн сыаналыыбын. Хамаанданы хомуйарга, түмэргэ улахан көмөнү оҥорбут, куруук саҥаны, үйэлээҕи көрдүүргэ, олоххо киллэрэргэ дьулуһар үөрэҕирии улуустааҕы салалтатын начальнигар А.Н.Мироноваҕа, солбуйааччытыгар М.Н.Луковцеваҕа барҕа махталбытын биллэрэбит.
Кулун тутар 4 күнүгэр улуу биир дойдулаахпыт, саха литературатын төрүттээбит А.Е.Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй төрөөбүтэ 141 сылын туолла. Бу күн кини биир дойдулаахтара, хаан уруу аймахтара, общественность түмсэн Ытык Күөл эбэ үрдүгэр дьэндэйэн турар Өксөкүлээх Өлөксөй мэҥэ өйдөбүнньүгэр тыыннаах сибэккини ууруу сиэрэ-туома ыытылынна.
Өксөкүлээх Өлөксөй уһулуччулаах олоҕун, саха уус уран литературатыгар өлбөөдүйбэт суолтатын, ааспыт сыл республикаҕа Өксөкүлээх Өлөксөй бэлиэ сылынан үйэтитии үлэтигэр үгүс тэрээһиннэр ыытыллыбыттарын бэлиэтээн улуус баһылыга М.М.Соров мустубут дьоҥҥо тыл эттэ.
Баһылык улуус дьаһалтатын специалиһа Виктор Другинныын «Байанай алгыһа» хоһоонуттан быһа тардыыны аахтылар. Салгыы Өксөкүлээх сиэнэ, Таатта улууһун бочуоттаах гражданина, педагогическай үлэ бэтэрээнэ Рива Реасовна Дарбасова дьонун-сэргэтин туһунан ахтан санаан ааста. Ол курдук, Рива Реасовна аҕатынаан Реас Алексеевичтыын кэпсэтиитигэр кини аҕатын туһунан: «Кини норуот киһитэ, кэлин норуот бэйэтэ таһаарыа эбэтэр таһаарбатаҕына букатыннаахтык тимириэ», — диэн эппитин аҕынна.
Бу курдук норуот бэйэтэ таһаарбыт уолун, саха тыллаах барыта ытыктыыр улуу Өксөкүлээх Өлөксөй төрөөбүт күнүн таатталар кэриэстээн аастыбыт.
В Международный день гражданской обороны в с. Ытык-Кюель Таттинского района состоялось торжественное открытие нового отделения всероссийской общественной организации «РОССОЮЗСПАС». Ядром нового отделения спасателей-добровольцев стало местное казачество. Руководителем Таттинского отделения выбран заместитель начальника ОГПС РС(Я) №32 , атаман Таттинского казачьего общества, директор ДПК Таттинского улуса Иван Рахлеев.
Создание нового отделения позволит подготовить и оснастить силы для немедленного реагирования на ЧС, учитывая относительную удаленность от столицы Якутии, помощь профессиональных спасателей может прийти только через несколько часов, которые жизненно важны. И именно спасатели РОССОЮЗСПАСа Таттинского отделения станут теми, кто первыми придет на помощь. Посильную помощь в обучении и организации добровольцев окажет Служба спасения Якутии, на торжественное открытие отделения приехала группа профессиональных спасателей, они провели в сёлах района мастер-классы и практические занятия по оказанию первой помощи, выживанию в таёжной местности, продемонстрировали деблокирование пострадавших при ДТП. С интересом прошли встречи со школьниками в районном центре с. Ытык-Кюель, Харбалахской СОШ, Чимнайской СОШ, мастер классы посетило больше 100 детей.
Как отметил председатель Якутского регионального отделения РОССОЮЗСПАСа, координатор проекта ЯРО «Единая Россия» «Безопасная жизнь в экстремальном климате», начальник Службы спасения Николай Находкин: «Президент Российской Федерации Владимир Путин объявил 2018 год Годом добровольца. Взаимовыручка и желание помочь в беде является одной из основополагающих черт жителей Якутии и организация обучение добровольцев поможет не только помочь жителям республики в случае беды, но и в первую предотвратить чрезвычайные ситуации. Мало того, многие добровольные формирования в районах Якутии доказав свою востребованность и выучку в дальнейшем вырастали до профессиональных спасательных отрядов».
П.А.Ойуунускай төрөөбүтэ 125 сылыгар анаммыт «Үс күннээх олоҥхо» түһүлгэтэ олунньу 28 күнүгэр Былатыан Ойуунускай аатынан Таатта народнай тыйаатырыгар саҕаланна. Бу күннэргэ «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхо тоҕус ырыатын барытын улуус нэһилиэктэрин олоҥхоһуттарын бөлөхтөрө толороллор.
Уруһуйдьут оҕолор уонна улахан дьон олоҥхону истэ олорон уруһуйдуохтара, нэһилиэктэргэ олоҥхо эйгэлэринэн ыытыллыбыт үлэлэринэн, Чөркөөх, Хадаайы музейдарын, Таатта тыйаатырын, араас кэмнэргэ бэчээттэнэн тахсыбыт кинигэлэр, дьон бэйэлэрэ оҥорбут кинигэлэрин быыстапкалара, «Таатта оҕото Дьаралыктыйа Былатыан тойуга» уруһуйдарга түмүк быыстапка, «Олоҥхо дойдутун уһун туску уйгута» төрүт ас быыстапката, биллиилээх асчыт Иннокентий Тарбаахап идэтийиигэ таһымы үрдэтии үөрэҕэ, маастар-кылаастара, оскуолаларга, оҕо саадтарыгар куукулаларынан көрдөрүү тыйаатыра, «Дьулуруйар Ньургун Боотур» сахалыы мульткиинэни көрдөрүү, музыка уонна фольклор өрөспүүбүлүкэтээҕи «Кэрэҕэ айан» бырайыагынан үлэ, Тыараһа орто оскуолатын олоҥхонон үлэтин уопутунан олоҥхону үөрэх биридимиэттэригэр киллэриигэ аһаҕас уруоктар, улуустааҕы «Арылы кустук» олоҥхонон иитиигэ-үөрэтиигэ дьарыктанар оҕо саадтарын ситимин бөлөҕүн толоруутугар «Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо» олоҥхону толоруулара, кулун тутар 2 күнүгэр «Олоҥхо дойдутун Далбар Хотуна» күрэс ыытыллыахтара.
Тэрээһиннэргэ «Таатта улууһа» МО баһылыга Михаил Соров, Дьокуускайдааҕы культура уонна искусство коллеһын фольклорга салаатын уһуйааччыта, СӨ культуратын үтүөлээх үлэһитэ Мария Гаврильевна Боппоёнова, СӨ гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар проблемаларын институтун фольклорга уонна литератураҕа салаатын алын научнай үлэһитэ, Таатта олоҥхоһуттарын ураты толорууларын чинчийбит, билигин да үлэлэһэр филологическай наука кандидата, Дьүлэй нэһилиэгиттэн төрүттээх биир дойдулаахпыт Надежда Анатольевна Оросина, Ийэ олоҥхоһут Петр Егорович Решетников-Сомоҕо Бүөтүр кыыһа, олоҥхоһут, тойуксут, улуус Киин балыыһатын сиэстэрэтэ Розалия Петровна Докторова, улуус нэһилиэктэриттэн мустубут олоҥхоһуттар, сэҥээрээччилэр, тэрийсээччилэр, культура үлэһиттэрэ кыттыыны ылаллалар.
Олоҥхону бөлөҕүнэн толорууну Тааттыныскай нэһилиэк «Удьурҕай» олоҥхоһуттар бөлөхтөрө бастакы ырыаны толорууттан саҕалаатылар. Уруһуй күрэһин кыттыылаахтарыгар Дьохсоҕон нэһилиэгин олоҥхоһуттара бэйэлэрин түөлбэ олоҥхолорун толордулар.
Таатта улууһун «Амма нэһилиэгэ» МТ Чычымах сэлиэнньэтигэр 70 саастарын ааспыт, сүһүөхтэрин үрдүгэр сылдьар, «Вальс Победы» өрөспүүбүлүкэтээҕи бальнай үҥкүү куонкурсун кыайыылаахтара Татьяна Васильевна уонна Петр Павлович Ефимовтар бириистэригэр үҥкүү бырааһынньыга үрдүк тэрээһиннээхтик ыытылынна.
Ефимовтар бириистэригэр үҥкүүгэ күрэххэ оҕолуун-улаханныын, эдэрдиин-эмэнниин 15 паара кытынна.
Дэбдиргэттэн кэлбит үҥкүү куттаах Анастасия Захарова уонна Виктор Марков бастыахтарын бастаатылар. Кинилэр маны сэргэ 5 паара үҥкүүһүт оҕолорун аҕаланнар, куонкурсу олус киэргэттилэр. Онон, Чычымах олохтоохторо бу күн үҥкүү кэрэ эйгэтин үөскэппит бары кыттыылаахтарга барҕа махталларын тиэрдэллэр.
Ефимовтар мэтээллэрин, кубоктарын барытын бэйэлэрэ үбүлээтилэр. Дэбдиргэ уонна Чычымах «Дьэргэлгэн» бөлөхтөрүгэр анал бириистэрин туттартаатылар. Тэрээһиҥҥэ Чычымах орто оскуолатын, норуот айымньытын дьиэтин коллективтара, Амма нэһилиэгин дьаһалтата, о.д.а. бириистэри туруордулар.
