Метка: село

В селе Липпе-Атах Верхневилюйского улуса национальный праздник Ысыах отметят в обновленном парке

Этим летом в селе Липпе-Атах Онхойского наслега Верхневилюйского улуса будет реконструирован парк, где местные жители отмечают национальный праздник Ысыах. Это стало возможным благодаря участию в республиканской программе поддержки местных инициатив.

«На общем собрании жители выступили с предложением провести благоустройство парка. Ежегодно на этом месте мы отмечаем ысыах. Ранее построенные объекты уже устарели, требуется их обновить», — сообщил ЯСИА глава местной администрации Руслан Иванов.

Отметим, что в этом году Онхойский наслег отмечает 100-летие своего образования. К этой дате будет приурочен юбилейный ысыах, который селяне отметят в обновленном парке.

По проекту на площади в 1,5 га планируется построить новую урасу, стадион, сценическую площадку.Территория парка будет огорожена.

На эти цели из республиканского бюджета будет направлена субсидия в размере 1 млн рублей. 150 тысяч предусмотрено в местном бюджете. 80 тысяч соберут сами жители и 20 тысяч рублей предоставят спонсоры.

Всего в республике в рамках программы поддержки местных инициатив в 2018 году на реализацию 451 проекта по обустройству территорий из бюджета республики будет направлено 500 млн рублей. Общая стоимость проектов составила 694,2 млн рублей.
Необходимо отметить, что помимо бюджетных субсидий предусматриваются средства из других источников на условиях софинансирования. В том числе из местных бюджетов (105,9 млн руб.), денежный вклад населения (более 51,7 млн руб) и спонсоров (36,6 млн руб). По оценке экспертов, такие показатели софинансирования — одни из лучших в стране среди аналогичных проектов.

Мэҥэ Хаҥалас улууһугар мустан чөл олох туһунан кэпсэттилэр

«Чөл сэлиэнньэттэн ‒ чөл өрөспүүбүлүкэҕэ» диэн дэбиистээх өрөспүүбүлүкэтээҕи чөл олох пуорума Д.Ф.Ходулов аатынан норуот айымньытын дьиэтигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр чөл олох хамсааһын тэриллибитэ 45 уонна РФ үтүөлээх учуутала, Дьабыыл сэлиэнньэтээҕи сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ, чөл олох хамсааһынын бастакынан тарҕатааччы Иннокентий Сергучев төрөөбүтэ 85 сылларыгар ананан ыытылынна.

Мэҥэ Хаҥалас улууһун дьаһалтата, улуустааҕы үөрэх управлениета уонна «Кэскил» доруобуйаларынан хааччахтаах оҕолору сайыннарар киин көҕүлээн тэрийбит пуорумнарыгар араас улуустартан Ньурбаттан, Сунтаартан, Тааттаттан, Горнайтан, Амматтан, Булунтан, Эбээн Бытантайтан, Кэбээйиттэн, Хаҥаластан, Сахалин уобалаһыттан, Нижний Новгород куораттан 370-чэ киһи кытынна.

Кэлбит ыалдьыттары аал уоту оттон алгыстаан арчылаатылар. Тэрээһин үөрүүлээх чааһыгар СӨ аһыы утаҕы атыылааһыны хонтуруоллуур судаарыстыбаннай управление салайааччыта Матвей Лыткин, норуоттар икки ардыларынааҕы чөл буолуу академиятын вице ‒ бэрэсидьиэнэ, академик Карл Башарин, М.К.Аммосов аатынан саха филологиятын бэрэпиэссэрэ Зоя Башарина, СӨ Ыччат бэлиитикэтигэр уонна дьиэ кэргэн дьыалаларыгар министиэристибэ миниистирин солбуйааччы Савва Михайлов, өрөспүүбүлүкэтээҕи наркологическай диспансер поликлиникатын сэбиэдиссэйэ Серафима Васильева, Иннокентий Егорович төрөппүт кыыһа, РФ уопсай үөрэхтээһинин Бочуоттаах үлэһитэ Анна Сергучева уонна Сахалин уобалаһын успуорка, туризмҥа уонна ыччат бэлиитикэтигэр министиэристибэ референэ Евгения Карленкова ыалдьыттаатылар.

Улуус баһылыга Николай Старостин улуус 31 нэһилиэгиттэн 16-тыгар арыгыны атыылыыртан аккаастанан, чөл туруктаах нэһилиэктэр ахсааннарын хаҥаттыбыт диэтэ.

Өрөспүүбүлүкэҕэ арыгыны атыылыырга хааччахтааһын дьаһала тахсыаҕыттан сыллата биирдии миллиард солкуобайынан арыгыны атыылаһыы аччаабытын, 1500 арыгынан эргинэр маҕаһыыннар баар эбит буоллахтарына, билигин 799 маҕаһыын хаалбытын, арыгылааһынтан киһи өлүүтэ аччаабытын, Мэҥэ Хаҥаласка, Үөһээ Бүлүүгэ, Намҥа, Анаабырга, Эбээн-Бытантайга, Абыйга уонна Кэбээйи сорох нэһилиэктэригэр арыгыны атыылыыр бобуллубутун туһунан арыгы атыылааһынын хонтуруруоллуур өрөспүүбүлүкэ управлениетын салайааччы Матвей Лыткин кэпсээтэ. Чөл олоҕу тутуһуу, успуордунан дьарыктаныы кэнники сылларга күүскэ тэнийбитин эттэ. Академик Карл Башарин хас биирдии киһиэхэ «арыгы диэн дьаат» диэн этиини өйдөтөргө кыһаллыаҕыҥ, оҕо тэрилтэлэригэр үлэлээччилэр, быраастар, салайар үлэҕэ сылдьааччылар бука бары арыгыны испэт буоллахтарына эрэ атыттар арыгыга чугаһыахтара суоҕа диэтэ кини.

Миниистири солбуйааччы Савва Михайлов атын эрэгийиэннэр Саха өрөспүүбүлүкэтэ чөл олоҕу тутуһууга инники хардыылаан иһэрбитигэр олуһун ымсыыраллар, сүбэлэтэллэр, уопуппутун үллэстиигэ көрдөһөллөр диэн иһитиннэрдэ. Билигин өрөспүүбүлүкэҕэ 400-тэн тахса нэһилиэк баар буоллаҕына, 171 нэһилиэгэ арыгыттан олоччу аккаастанна. Ити үтүө түмүктэрин көдьүүһэ биир уонча сылынан арылхайдык көстүөҕэ диэн түмүктээтэ. Өрөспүүбүлүкэтээҕи наркологическай диспансер сэбиэдиссэйэ учуокка 22 тыһыынча 319 ыарыһах ылыллыбытын эттэ. Мэҥэ Хаҥалас элбэх нэһилиэнньэлээх улуус буоларынан, учуокка турааччытын ахсаана атыттары кытта тэҥнээтэххэ, элбэх. Ити кэнники үс сылга оройуон балыыһатыгар нарколог-быраас суоҕа мэһэйдээтэ диэтэ кини. Арыгылааһын туһунан иһитиннэриилэри, бэйэлэрин санааларын улуустааҕы Гигийэнэ уонна эпидемиология киинин салайааччыта Илья Птицын, Ил Түмэн сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Юрий Баишев, СӨ арыгыны атыылааһын хонтуруолун управлениетын салайааччытын солбуйааччы Алексей Ефимов, Ил Түмэн Судаарыстыбаннай мунньах быыбарыгар хандьыдаат, РФ Бэрэсидьиэнигэр өрөспүүбүлүкэ бастайааннай бэрэстэбиитэлэ Юрий Куприянов о.д.а. эттилэр.

Бу күн тыйаатыр киирии саалатыгар улууска чөл олоҕу көҕүлүүр хамсааһын устуоруйатын кэпсиир, РФ үтүөлээх учуутала, «Үлэ Кыһыл Знамя» уордьан кавалера, Баатара, Дьабыыл нэһилиэктэрин Бочуоттаах гражданина, Дьабыыл нэһилиэгин сельсоветын бэрэссэдээтэлэ, Н.В.Петров аатынан Дьабыыл орто оскуолатын дириэктэрэ, чөл олох хамсааһыны өрөспүүбүлүкэҕэ саҕалааччы Иннокентий Сергучев туһунан матырыйааллар быыстапкалара туруорулунна. Ону сэргэ Р.Г.Васильев аатынан улуустааҕы кыраайы үөрэтэр мусуойга «Ыччаттар чөл олоҕу талаллар» диэн ыччаттар пуорумнара эмиэ ыытылынна. Эдэрдэр биир хамаандаҕа сөптөөхтүк үлэлииргэ трениннэргэ кытыннылар, уопсастыбаннай түмсүүнү хайдах тэрийиэххэ, граннарга хайдах кыттыахха, социальнай бырайыактары хайдах оҥоруохха сөбүй диэн аһаҕастык кэпсэттилэр, бырайыактары көмүскээтилэр.

Тэрээһин иккис чааһыгар «аһаҕас микрофон» үлэлээтэ. Улуустартан кэлбит бэрэстэбиитэллэр уопуттарын атастастылар, кыһалҕалаах боппуруостарга тохтоотулар. Ол курдук, горнайдар уруулары, малааһыннары арыгыта суох оҥорор буолбуппут балай да буолла, ыччаттар арыгыга сыстабаттар, үлэлии-хамсыы сатыыллар диэн иһитинннэрдилэр. Кинилэр чөл олохтоох нэһилиэктэргэ СӨ Бырабыыталыстыбатын өртүттэн социальнай эбийиэктэри тутттарыыга туох эмэ көмөнү оҥоруохтарын сөп этэ диэн санааларын үллэһиннилэр. Ол эрээри Томтор нэһилиэгин баһылыга Мирон Свинобоев: «Биһиги нэһилиэкпитигэр арыгы эмиэ атыыламмат, чөл туруктаах нэһилиэктэр ахсааннарыгар киирсэбит, ол гынан баран социальнай эбийиэктэри тутууга үөһэттэн көмө көрдөөн олорбоппут, бөһүөлэк сайдарын туһугар бэйэбит түмсүүлээхтик үлэлиибит, тэрилтэлэрбит дьиэлэрэ барыта саҥалар, суол-иис баар, икки хотонноохпут, ититиигэ 100 бырыһыан холбоннубут», ‒ диэн санаатын үллэһиннэ. Ороссолуода нэһилиэгин баһылыга Илья Макаров: «Арыгы атыылааһыны бобууга киин сиртэн чугас олорооччу нэһилиэктэргэ иһиэн баҕалааччыларга арыгы хайдах баҕарар тиийиэн сөп. Ити боппуруоска улахан бөһүөлэктэри, киин сирдэри кытта күүскэ үлэлэһии барыахтаах», ‒ диэтэ.

«Туочукалары» кытта үлэлэһиигэ ыстараап физическэй сирэйдэргэ, уруккута 500 солкуобай эбит буоллаҕына, билигин 30‒50 тыһыынча солкуобай буолбутун туһунан иһитиннэрдилэр. Ону тэҥэ иккистээн тутулуннахтарына, холуобунай дьыалаҕа эриллиэхтэрин сөп. Улуус кылаабынай бырааһа Алексей Павлов сүрэх, тымыр ыарыылара арыгылааһынтан, куһаҕан арыгыны иһииттэн быһаччы тутулуктаахтарын эттэ, учуокка туруоруу полицияҕа тутулуннахтарын биирдэ эрэ оҥоһуллар, иһээччи дьон бэйэлэрин баҕаларынан кэлэн көрдөрбөттөр диэтэ. Кини арыгыны түүннэри-күнүстэри таһар таксистары кытта күүстээх үлэ ыытыллыаҕын туһунан санаатын эттэ.
Мэҥэ нэһилиэгин баһылыга Александр Куприянов: «Иһэр дьон хаһан баҕарар арыгыны булан иһэллэр, онон киин сирдэргэ арыгы маҕаһыынын лаппа аҕыйатарга, чөл олоҕу тутуһар өрөспүүбүлүкэҕэ «Фапк Якутия» курдук арыгыны оҥорон таһаарар тэрилтэни суох оҥорорго. «Туочукалары» бэрэбиэркэлииргэ тустаах үлэһиттэр боломуочуйаларын хайдах эмэ улаатыннаран, дьиэлэринэн сылдьан бэрэбиэркэлиир үлэлэри ыытыахха», ‒ диэн этиилэри киллэрдэ. Аллараа Бэстээх ыстаарсай учаскуобайа Ирма Дьяконова кэнники уонча сылга, ордук ыччаттар ортолоругар, арыгылааһын аҕыйаата диэтэ. Аллараа Бэстээххэ ааспыт сылга арыгылааһынтан буруйу оҥорууга 87 түбэлтэттэн 27-тин эрэ олохтоох дьон оҥорбутун, 60 буруйу оҥоруу кэлии дьонтон тахсыбытын иһитиннэрдэ. Кини эмиэ такси сулууспаларын хонтуруолга ылан, үлэлэһэргэ ыҥырда. Дьокуускайтан сылдьар психотерапевт быраас Валентина Кузьмина Шичко ньыматынан арыгылааһынтан эмтэниини туһаныахха диэтэ уонна бу ньымаҕа куурустарга сылдьан үөрэнэри сүбэлээтэ.

Өктөмнөр «туочукалары» утары үлэлииргэ «бу чахчы кинилэр дьарыктаналлар диэн дакаастыыр мэхэниисими толкуйдуохха», ‒ диэн санааларын эттилэр. Кэбээйи Сэбээн Күөлүгэр арыгылааһын биир сүрүн кыһалҕа буолбутун кэпсээтилэр уонна нэһилиэккэ анаан-минээн кэлэн чөл олоҕу тарҕатыыга үлэлэһэргит буоллар олус туһалаах буолуох этэ диэтилэр. Майа олохтооҕо Валентина Шадрина аҕыйах ахсааннаах «туочукалары» мунньахтаан туран суох оҥоруохха, уулуссаҕа хаамарга испит-аһаабыт дьонтон куттанан олорор букатын сыыһа диэтэ уонна Сэбиэскэй сойуус саҕынааҕы курдук күүс өртүнэн тутан, хомуйан ылан эмтээһини сөргүтүөххэ диэн тыл эттэ. Норуот эмчитэ, 28 сыл арыгылааһынтан эмтиир Александра Егорова кэнники кэмҥэ дьахтар иһиитэ элбээбитинэн ордук болҕомтону итиннэ ууруохха, арыгы буолуохтааҕар наркомания курдук куһаҕан дьаллык тарҕанан эрэриттэн ыччаттарбытын харыстыаҕыҥ диэн ыҥырда.

Бу күн элбэх киһи санаатын аһаҕастык этэн инникитин хайдах үлэлиэххэ сөбүй диэн СӨ Бырабыыталастыбатыгар туһаайыллыбыт резолюцияны ылыннылар.

Аммаҕа доруобуйа харыстабылын үлэһиттэрэ үтүө дьаһаллары бэлиэтээтилэр

Амма улууһугар хирургическай сулууспа 70, хирургическай отделение тэриллибитэ 55, самодеятельнай композитор, СӨ доруобуйатын уонна култууратын туйгуна, үрдүк категориялаах хирург-быраас И.А. Сивцев төрөөбүтэ 60 сылыгар аналлаах үтүө тэрээһиннэр буоллулар.

Быраастар диэн биһиги үрүҥ тыыммытын өрүһүйэр, олохпутун уһатар үрүҥ аанньалларбыт буолаллар. Дэлэҕэ кинилэри аанньаллар диэн ааттыахтара дуо. Биһиги бу орто дойдуга олус кылгас кэмҥэ кэлэн барабыт. Ол олохпут бэриллибитин курдук болдьохтоноругар бэйэбит толору эппиэттиибит эрээри, ыксаллаах түгэннэргэ аанньал буолан быраастарбыт кэлэллэр. Кинилэртэн биир саамай эппиэттээхтэринэн, суһаллык быһаарыныыны ылынан олоҕу өрүһүйэр дьоннорунан хирурдар буолаллар.

Николай Любавинтан саҕаламмыта

Хирургическай сулууспа доруобуйа харыстабылын эйгэтигэр ураты миэстэни ылар. Улууспутугар бу сулууспа баар буолуута 1948 сылтан саҕаланар диэн суруллар. Дьэ бу туһунан үбүлүөйү үөрүүлээхтик бэлиэтээһин бастакы түһүмэҕэр кылаабынай быраас, м.б.к. С.Л. Александрова уонна хирургическай отделение билиҥҥи үлэтин-хамнаһын отделение сэбиэдиссэйэ И.К. Чириков кэпсээтилэр. Дакылааттар иккиэн даҕаны бэрт интэриэһинэйдэр, слайданан барыта көстөн, оччотооҕу кэмнэри көрөн кэлбит бэтэрээннэр, ыалдьыттар астыннылар, сэргээтилэр. Оҥоһуллубут дакылааттартан кылгастык ылан историяны сэгэтэн көрүөҕүҥ. Хирургическай ыарыһахтары эппэрээссийэлээһин, ол эбэтэр хирургическай сулууспа Аммабыт улууһугар соҕурууттан Николай Петрович уонна Лариса Васильевна Любавиннар диэн кэргэнниилэр кэлиилэриттэн саҕаламмыт эбит. Бу үтүөкэннээх быраастар Аммаҕа 1947 сыл алтынньытыгар кэлбиттэр уонна 16 сыл устата үгүс дьон махталын ылан 1963 сыллаахха диэри үлэлээбиттэр. Оччотооҕу кэмҥэ талааннаах хируру кытта алтыһан үлэлээбиттэр: Т.Д. Тимофеева, А.Д. Гуринова, Г.Г. Корнилова, И.И. Дик, Т.Е. Сосин, Е.С. Петрова, Г.Н. Батурина, Ольга Маслова (Раменская). Бу — улууска хирургическай эппэрээссийэлэр оҥоһуллууларыгар билиилэрин-көрүүлэрин, туох бары сатабылларын биэрэн түүннэри-күнүстэри, араас ыарахан балаһыанньаларга үлэлээбит дьоммут буолаллар, ааттара үйэлэр тухары ахтылла туруо. 1961 сыллаахха 8 койкалаах хирургическай отделение тэриллибитэ. Оччолорго Николай Петрович отчуотугар бу курдук суруйбут: „В больнице работает один хирург по совместительству на 0,5 ставки. Умерших в хирургическом не было. Оперировано в стационаре 97 больных, в т.ч. полостных операций — 64. Качественные показатели: (больница работала 10 мес.) летальность -0 процентов, хирургическая активность 71,3 процента, процент полостных операций 66“. Бу аҕыйах сыыппаралартан оччотооҕу кэм быраастар хайдах курдук ыарахан балаһыанньалаахха таһаарыылаахтык үлэлээбиттэрин көрөбүт.

Үлэ дьонун чиэстээһин — үбүлүөй биир тэрээһинэ

Ханнык да үбүлүөй буоллун хайаан даҕаны үлэһит дьону чиэстээһин — бу ыытыллар үбүлүөй биир саамай сүрүн тэрээһинэ буолар. Ол курдук бу күн урут үлэлээн ааспыт бэтэрээннэри сэргэ, билигин үлэлии сылдьар дьон үлэтэ сыаналаммытын истэ олоруохха үчүгэйэ! Эчи, бу үөрэн-көтөн сэгэйэн сыанаҕа тахсалларын, хайдах курдук кинилэр сиэрдээхтик наҕарааданы ылбыттарын туоһулаан дохсун ытыс тыаһа саалаҕа иһиллэрий! Ол онтон бырааһынньык өссө ордук сэргэхсийбиккэ дылы буолар. Кылаабынай быраас С.Л. Александрова киһи үлэлии сылдьан сыаналаныахтаах, оччотугар кини өссө күүрэн туран үлэлиэ, өйөбүл баарын билиэ диэн саамай сөпкө бэлиэтээтэ. Ол да сиэринэн күннэтэ хирургическай отделение курдук уустук отделениеҕа түбүгүрэ, үйэ чиэппэриттэн ордук кэмҥэ үлэлээбит сиэстэрэлэр, санитаркалар үрдүк сыанаттан эҕэрдэ бастыҥын ыллылар. „СӨ доруобуйатын харыстабылын туйгуна“ знагы хирургическай кабинет сиэстэрэтэ Е.Е. Бессонова, хирургическай отделение сиэстэрэлэрэ А.Л. Кириллина, Л.Н. Федорова, операционнай сиэстэрэ Е.М. Трифонова, санитарка С.Н. Леонтьева туттулар. Ону сэргэ доруобуйа харыстабылын бэтэрээннэрэ хирург-быраас, 1976-82 с.с. хирургическай отделение сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит Е.Ф. Егоров уонна үлэ, тыыл бэтэрээнэ, өр сылларга медицинскэй сиэстэрэнэн үлэлээбит, Коммунистическай ¬лэ ударнига, Россия бочуоттаах донора М.В. Мухаметова эмиэ республикабыт доруобуйатын харыстабылын туйгуннара знагы түөстэригэр кэттилэр. Ол курдук СӨ Доруобуйатын харыстыбылын министиэристибэтин Бочуотунай грамотатынан санитарка У.С. Сивцева, медсиэстэрэ Л.А. Симонова, „Амма киэн туттуута“ знагынан өр кэмҥэ амбулаторияҕа хирурунан үлэлээбит, СӨ Доруобуйатын харыстыбылын туйгуна О.Л. Лоринец, улуус дьаһалтатын Бочуотунай грамотатынан 36 сыл устата хирургия сиэстэрэтинэн эҥкилэ суох түбүгүрэ сылдьар, СӨ Доруобуйатын харыстыбылын туйгуна С.П. Петрова наҕараадаланнылар. Хирургия сулууспатын бары үлэһиттэрин улуус баһылыгын социальнай боппуруостарга солбуйааччыта П.И. Емельянова, Ил Түмэн дьокутааттара А.И. Корякин, А.А. Филиппов истиҥник эҕэрдэлээтилэр, махтал тылларын эттилэр. Бу үбүлүөйгэ анаан улуус киин балыыһата бэйэтин үрдүкү наҕараадатын балаһыанньатын оҥорон бигэргэтэн анал бирикээс таһаарбыт. Ол курдук „Амма улууһун доруобуйатын харыстабылын сайдыытыгар кылаатын иһин“ диэн түөскэ анньыллар знагынан 25 сылтан итэҕэһэ суох доруобуйа эйгэтигэр үлэлээбит үлэһиттэр наҕараадаланыахтара. Онон бу күн кылаабынай быраас С.Л. Александрова бары бэтэрээннэргэ бу килбиэннээх үлэлэрин туоһулуур знактарын дохсун ытыс тыаһын ортотугар туттартаата. Бэтэрээннэр барахсаттар төһө да тайахтарынан нэһиилэ хаамталлар бу күн урукку сылларын ахтыһа кэлэннэр, наҕараадалары тутаннар долгуйан, үөрэн, астынан тарҕастылар.

Көрбөтөхпүт өр да буолла

Хирургическай отделениены олох эдэркээн эрдэҕинэ кэлэн салайбыт, үтүөкэннээх быраас, сымнаҕас илиилээх хирург И.А. Сивцев билигин баара эбитэ буоллар 60 сааһын томточчу туолуохтаах этэ. Этэ эрэ диирбитигэр тиийэбит. Дьылҕата киниэхэ баара эрэ 51 сылы анаан бу күн сириттэн күрэтэн илдьэ бардаҕа. Ол да буоллар кини бу кылгас олоҕор дьон-сэргэ өйдөөн хаалар гына олоҕу олорон ааспыта. Ол туоһутунан улууска хирургическай сулууспа үбүлүөйдэрин бэлиэтээһиҥҥэ оруобуна сөп түбэһиннэрэн, кини үбүлүөйдээх сааһын бэлиэтээн, олоҕун санаан-ахтан аастылар. Бу тэрээһин үбүлүөй биир сүрүн тэрээһининэн буолла. Ол курдук историяны ырытар конференцияҕа улуус кылаабынай бырааһынан 1984-2007 с.с.үлэлээбит Е.П. Аргунов истиҥ ахтыыны оҥордо. Ол кэнниттэн бары иһийэн олорон Иннокентий Афанасьевич уола, „Сахафильм“ звукорежисссера Иннокентий Сивцев устубут документальнай киинэтин көрдүбүт. Киинэ 1 чаас 10 мүнүүтэлээх. Бу кэмнэрбит олох биллибэккэ, биир тыынынан көрдүбүт. Киинэ Иннокентий Афанасьевич бэйэтэ видеокамерынан устубут сюжеттэринэн саҕаланна. Онно кини куоскатыттан саҕалаан кэргэнин Вера Николаевнаны, оҕолорун Кешаны, Афоняны, кырачаан кыыһын Ленаны хайдах курдук истиҥник устубутун көрөн, Иннокентий Афанасьевич аҥардас бастыҥ хирург, талааннаах мелодист эрэ буолбакка, улахан ыал эйэҕэс аҕата буоларын, дьиэ кэргэнин олус да күүскэ таптыырын көрдүбүт. Мин биир бэйэм кинини олох атын харахпынан көрөн атын өртүттэн арыйдым. Киинэни устубут уола Кеша хайдах эрэ боростуойдук, истиҥник аҕатын туһунан кэпсиирин киһи иһиттэр истэ олоруох курдуккун. Манна урукку кэмҥэ хирурдар хайдах үлэлээн ааспыттарын, эргэ стационары көрдөрөр историческай кадрдар киирбиттэрэ киинэни кэҥэтэн, дириҥэтэн биэрэр.

— Мин бэйэм киинэни кытта ыкса сибээстээх буоламмын аҕам туһунан киинэ устуохха сөп этэ диэн быһаарыммытым ыраатта. Матырыйаалларбын биэс сыл кэриҥэ мустум диэххэ сөп. Дьиҥинэн эрдэ бүтэриэххэ сөп этэ гынан баран, араас биричиинэлэринэн тардыллан, бу 60 сааһыгар хайаан да бүтэриэххэ наада диэн киинэ көстүбүтүттэн үөрэбин. Киинэбит документальнай. Бэйэм тыл үөрэҕим суох буоллаҕа дии. Онон тексин аҕам табаарыһа, суруналыыс Анатолий Иванович Гоголев редактордаан биэрдэ. Матырыйааллары хомуйууга аймахтарбыт күүс-көмө буоллулар. Ону сэргэ аҕам бэйэтэ видеокамеранан устан хаалларбыта олус көмөлөөх буолла. Бу киинэни уста сылдьан аҕам барахсан элбэх да табаарыстардаах эбит, кини туһунан наһаа да истиҥник саныыллар эбит диэн билэммин долгуйдум,— диэн уола, тахсан эрэр звукорежиссер И.А. Сивцев санаатын үллэһиннэ. Дьэ чахчы да ис дууһаттан оҥоһуллубут, хаачыстыбалаах киинэни көрөн бары да долгуйдубут. Сорохтор харахтарын уута сүүрэ олордо. Иннокентий Афанасьевич баара буоллар төһөлөөх үтүөнү дьоҥҥо оҥоруо, истиҥ ырыаны айан хаалларыа этэй.

— Биһиги Кешаны кытта олох бииргэ үөрэнэн, гастроллаан устудьуоннуур сылларбыт ааспыттара. Манна алта буолан кэллибит. Ыытыллыбыт тэрээһиннэртэн олус астынныбыт. Киинэни устубут Иннокентий Иннокентьевич наһаа талааннаах эбит. Барыта орун оннугар, бииртэн биир сибээстэнэн тахсан иһэр. Ити киинэҕэ миигин эмиэ икки сыллааҕыта уһулан барбыта. Оон истэр этим киинэ оҥоһулла сылдьарын. Бүгүн көрөн, ол ааспыт устудьуон, эдэр сааспыт сылларыгар тиийэ сырыттыбыт. Бу киинэҕэ олох салҕанарын көрдүбүт. Ол курдук биһиги Кешабыт улахан уола Афанасий өрөспүүбүлүкэ балыыһатыгар эппэрээссийэлии турар, — диэн 2№-дээх өрөспүүбүлүкэ балыыһатын ортопедическай отделениетын сэбиэдиссэйэ, м.б. к., СӨ Доруобуйатын харыстыбалын министиэристибэтин штаты таһынан травмотолога А.А. Комиссаров.

Бу күн Амма киин балыыһатын хирургическай отделениетыгар үрдүк катергориялаах хирург, 25 сыл устата бу отделениены салайбыт И.А. Сивцев аата иҥэрилиннэ уонна ону туоһулаан мемориальнай дуоска турда. Онон аны отделениеҕа киирэн иһэн дьон үйэ чиэппэрэ олоҕун дьону быыһааһыҥҥа, эмтээһиҥҥэ анаабыт Иннокентий Афанасьевич холку хараҕынан эмтии көрсүөҕэ.

— Кэргэним Иннокентий Афанасьевич хирургияны кытта ыкса сибээстээх, кинилэри хайдах да араарбаккын. Онон бу үбүлүөйнэй даталары кытта кини 60 сааһа оруобуна сөп түбэһэн хаалбытынан холбуу ыытарга быһаарбыппыт. Онон үчүгэй баҕайы тэрээһиннэр буоллулар, аҕабыт туһунан дьон истиҥ санаатын истэммит долгуйдубут. Билигин кини улахан уола Афанасий аҕатын туйаҕын хатаран хирург-уролог быһыытынан 2№-дээх балыыһаҕа үлэлии сылдьар. Олох 8-с кылаастан ыла быраас буоларга эрэллээх этэ. Кыра уол Иннокентий ити тыас-уус өртүнэн баран, ону сэргээн „Сахафильм“ звукорежиссера, хас да киинэлэрэ фестивалларга кытыннылар. Онтон кыра оҕобут, соҕотох кыыспыт Лена Амматааҕы музыкальнай оскуолаҕа хореограбынан үлэлиир. Биэс сиэннээхпин,— диэн Иннокентий Афанасьевич тапталлаах кэргэнэ, эмиэ медик идэлээх В.Н. Сивцева санаатын этэр. Чахчы да талааннаах киһи талаана оҕолоругар бэриллэн, кини ситэрбэтэҕин ситэрэ, бу сиргэ аналын толоро сылдьаллара, бэйэтэ эмиэ дьикти бэлиэ эбээт.

Үбүлүөйдээх тэрээһиннэр эмчит идэлээх дьоммут туох да бэртээхэй кэнсиэрдэринэн түмүктэннэ. Дууһаны чэпчэтэр, ыллам ырыалаах, кэрэ куоластаах, Иннокентий Сивцев тэрийбит „Медик“ ансаамбыл ырыалара, хирургическай сулууспа үлэһиттэрин үҥкүүлэрин бөлөҕө, көрдөөх сценка көрдөрүлүннэ. Барыта истин, барыта сылаас. Быһатын, үтүө тэрээһиннэр.

Ытык Күөл баһылыга Егор Павлов: «Ыраас, чэбдик туруктаах түөлбэҕэ олоруоҕуҥ»

Быйыл дойду үрдүнэн Үтүө дьулуур сылынан биллэриллиитэ дьон-сэргэ олорор түөлбэтин, тулалыыр эйгэтин, уопсастыба, нэһилиэгин, улууһун, өрөспүүбүлүкэтин сайдыытыгар баҕа өттүнэн араас хамсааһыннары, тэрээһиннэри ыытарыгар кыах биэрэр. Кэлин бу үтүө сылы көҕүлүүр саҕалааһыннар тирэх буолан, хас биирдии киһи тулалыыр эйгэтэ тупсарыгар, болҕомто уурарыгар далаһа буолуохтара. 

Биһиги улууспут киинигэр Ытык Күөлгэ «Таатта Дальнобой» түмсүү бэйэтин баҕа санаатынан туппут скверэ нэһилиэкпит киинигэр турара үтүө саҕалааһын быһыытынан олохтоохтор кэрэҕэ, ырааска тардыһыыларын күүһүрдэр үтүө холобур көстүүтэ. Тааттыныскай нэһилиэк баһылыга Егор Иннокентьевич Павловтыын үлэ-хамнас туһунан кэпсэтэбин.

— Егор Иннокентьевич, быйыл дойду үрдүнэн Үтүөнү оҥоруу сыла биллэриллибитэ. Бу сылга нэһилиэккэ туох үлэни ыытарга былааннаан, торумнаан олороҕутуй?
— Быйыл дойдубут Президенэ В.В.Путин дьон көҕүн үтүө өттүнэн өйөөһүн, көҕүлээһин сылынан биллэрбитэ. Онон нэһилиэк олохтоохторо бэйэлэрин баҕа өттүнэн олорор түөлбэлэрин тупсарыыга, ыраастааһыҥҥа тух эмэ саҥа хардыыны оҥоруохтара диэн эрэнэбин. Биһиги олорор түөлбэбитигэр, уулуссабытыгар ким да атын сиртэн кэлэн орооспот, көҕөрдүбэт, ыраастаабат. Олорор сирбитигэр бэйэбит чыычаах да тумсун саҕа буоллар саҥаны, сонуну киллэрдэхпитинэ сэргэхтик олоруохпут турдаҕа.
Оттон чопчу олохтоох дьаһалта үлэтиттэн сырдаттахха, быйыл нэһилиэги тупсаран оҥорорго араас Граҥҥа кытынныбыт. Ол курдук, бу сылга үс Граны ыллыбыт. Маныаха быһааран эттэххэ, биир тыһыынчаттан тахса нэһилиэнньэлээх пууҥҥа 1,5 мөл. солк, онтон улахан улуус кииннэригэр үс Граҥҥа тэҥинэн киирсиэххэ сөп этэ. Биһиги нэһилиэк үс куонкуруска кыттан, көмүскээн уопсайа 4,5 мөл. солк. суумалаах Граны ылары ситистибит. Эрдэлээн быһаардахпына, билигин хас биирдии Грант бииргэ үбүлээһин суотугар оҥоһуллар. Ол аата нэһилиэк олохтоохторо, тэрилтэлэр, спонсордар — бары утары үп уктахпытына эрэ бюджеттан үбүлээһин ыытыллар. Бу ылбыт Граннарбытын маннык үллэрдибит: «Сарыал» сынньалаҥ киинигэр өрөмүөн үлэтин ыытарга нэһилиэнньэттэн 150 тыһ. солк., нэһилиэк дьаһалтатыттан 200 тыһ. солк., спонсордартан 200 тыһ. солк. ирдэнэр. Итинник кыттыгас үбүнэн уу ситимин сүрүн трассатыттан туора сытар Бояров, П.Слепцов, Кокшарскай, Ипподром, Андросова-Ионова уо.д.а. уулуссаларыгар уу ситимэ тардыллыаҕа. Уулууссаны сырдатыыга ылбыт Граммытыгар нэһилиэнньэ 150 тыһ.солк., нэһилиэк дьаһалтата уонна спонсордар кыттыһыахтара. Сырдатыы үлэтэ Улахан Сайылык микрооройуонугар, Афанасьев, Мончурин уулуссаларыгар барыаҕа.
Уопсайынан, хас биирдии Грант аайы нэһилиэнньэ, тэрилтэлэр, спонсордар үбүнэн кыттыһыахтаахтар диэн ирдэнэр, оччоҕуна эрэ бюджеттан үп-харчы утары угуллар. Бу кыһын нэһилиэнньэ уопсай мунньаҕар бу туһунан эмиэ кэпсэппиппит, онон олохтоохтор сөптөөхтүк өйдүөхтэрэ дии саныыбын.
Маны таһынан ОДьКХ министерствота ыыппыт «Куораттыы тупсаҕай тулалыыр эйгэ» («Городская комфортабельная среда») куонкуруһугр кыайан 4,5 мөл. солк ыллыбыт. Билигин үлэни ыытыыга аукцион биллэрилиннэ. Онон бу үп-харчы амбулатория кэннинээҕи Кулаковскай уулуссатыгар баар уопсай дьиэлэр подъезтарын өрөмүөнүгэр, тротуарга билииткэ тэлгэтиигэ, уотунан-күөһүнэн сырдатыыга, оҕо оонньуур балаһааккатын, ыскамыайкалары оҥорууга туһаныллыаҕа.

— Нэһилиэк уулуссатын асфальтааһын салгыы ыытыллыа дуо?
— Асфальтааһын үбэ-харчыта быһаарылла, кыалла илик. Бу үбү СӨ Транспорка министерствота көрүөхтээх. Манна даҕатан бэлиэтээтэххэ, былырыын инфраструктураны сайыннарыыга куонкуруска кыттан кыайбыппыт. Аукцион ыытыллан, Улахан Сайылык, Мойуона микроройуоннарыгар, Ф.Чашкин, Амгинская уулуссалар суоллара оҥоһуллан баран, көрүллүбүт үп-харчы быһыыга-отууга түбэһэн (секвистирование) аҥаара төлөммөккө турар. Бу ыйга төлөнөрө былааннанар. Ааспыт сылга кыаммат ыаллар хаһаайыстыба тэринэллэригэр көрүлллэр Граннарга кыттан ылбыт 1 мөл. солк. үппүт эмиэ кыайан кэлбэтэ. Быйыл бу куонкуруска эмиэ кыайдыбыт. Бу үп кыаллыбат дьоҥҥо сүөһү, сылгы булуналларыгар, оҕуруот аһын олордууларыгар туһуланар. Уопсайынан, үп-харчы урукку сыллар курдук буолбатах, кырыымчык. Билигин хамнаска эрэ бэриллэр буолла. Ол эрээри нэһилиэги тупсаран оҥорууга кыра харчы көрүллэр. Онон бу сайын суол оҥоһуутугар, хаарбах дьиэлэри көтүрүүгэ, кылабыыһаҕа өрөмүөн үлэлэрэ барыаҕа.

— Егор Иннокентьевич, олоххо-дьаһахха уларыйыы-тэлэрийии үгүстүк киирэр. Ханнык салааҕа сонун үлэ барыан сөбүй?
— Биллэн турар үлэҕэ, производствоҕа даҕаны саҥа, сонун саҕалааһыннар киирэллэр. Сонун бырайыак, үлэ быһыытынан быйыл СӨ ОДьКХ министерствотын ГУБУ «РАЭР» диэн тэрилтэтэ республика улуустарыгар ыыппыт энергияны көдьүүстээхтик тэрийии куонкуруһугар кыттан кыайбыппыт буолуон сөп. Манна 15 муниципальнай оройуонтан биһиги улууспут кыайда. Онон сылааһы тиэрдиини кэмчилиир, сылаас тиийииитин сүрүннээн биэрэр оборудованиелар туруоруллуохтаахтар. Үлэ барыта оҥоһуллан бүттэҕинэ хочуолунайтан саҕалаан биирдиилээн ыал ититии иһин төлөбүрдэрэ аччыахтаах.

— Аны олохтоохтор күннээҕи кыһалҕаларыгар төҥүннэххэ, киин ититэр ситимҥэ кэтэх дьиэни холбооһун үлэтэ салгыы ыытыллар дуо?
— Бу салааҕа үлэ төһө кыалларынан ыытыллар. Ол курдук, Улахан Сайылык уулуссатыгар былыырын киирбэтэх кэтэх дьиэлэр ититэр ситимҥэ холбонуохтара. 1-кы №-дээх хочуолунайтан Пушкин уулуссатын 15 ыала ОДьКх ГУП олохтоох филиалын күүһүнэн холбонуоҕа. Маны таһынан балыыһа, РПСЭО хочуолунайдара убаҕас оттуктан чоххо көһөрүллүөхтээхтэр. Бу хочуоллар тутуллан үлэҕэ киирдэхтэринэ кэтэх дьиэлээх ыаллар эбии холбоноллоро былааннанар. Ол курдук РПСЭО хочуолуттан үс түһүмэҕинэн 129 ыал ититии ситимигэр холбонуоҕа. Быйыл Кочкин, А.Неустроев, Пушкин сорох өттө хабыллыаҕа. Манна дьон үбүнэн кыттыһыан наада. Иккис, үһүс түһүмэххэ Пушкин, Д.Петров, Н.Неустроев уулуссалара толору холбонуохтара. Бу улахан кыамталаах хочуол. Үбүн-харчытын дьаһалта уонна нэһилиэк олохтоохторо кыттыһан быһаарыныахтара.

— Егор Иннокентьевич, сандал сааспыт тигинээн кэллэ. Маны сэргэ уубут-хаарбыт боппуруостара күөрэйэн тахсыахтара. Халаан уутугар төһө бэлэмнээх олоробутуй?
— Сааскы халаан үлэтэ болҕомто киинигэр турар. Уопсайа 980 тыһ. солк суумаҕа быһыт өрөмүөнүгэр, турбалары ыраастааһыҥҥа, уларытыыга, кумах бэлэмнээһинигэр аукцион ыытыллан кыайыылаах быһаарыллыбыта. Сыл аайы Ытык Күөлгэ аһыллар, сабыллар быһыт тутуутун туруорсабыт даҕаны үптэн-харчыттан тутулуктанан кыаллыбат. Быйыл СӨ Айылҕа харыстабылын министерствотын сүнньүнэн автомат быһыт оҥорторорго туруорса сылдьабыт. Билигин үп кырыымчыгыттан Тыараһа да быһыта ситэ-хото оҥоһулла илик дии. Ууну аһарыыга үлэ барар. Хадаайы үрэҕин үөһээнэн хастаран, Тааттаҕа быһа түһэрэр үлэлэр ыытыллыбыттара. Таатта үрэххэ 2017 сыллаахха сэлиэнньэ хоту өттүгэр эбии көннөрүү, дириҥэтии үлэтэ ыытыллыбыта.

— Кэпсэтиибит түмүгэр эбии тугу этиэҥ этэй?
— Биир улахан үлэбитинэн дьону хаарбах дьиэттэн көһүрүү буолар. Программа салҕанар. Онон куонкуруска кыттаары сылдьабыт. Бүгүҥҥү күн туругунан 42 хаарбах дьиэҕэ докумуон оҥоһуллан турар. Ол эрээри хаарбах дьиэттэн саҥа дьиэни ылыыга саҥа ирдэбиллэр киирэллэр. Сокуон усулуобуйата оҥоһуллар, уларыйар.

Хочоҕо «Аҕа күрэҕин» өрөспүүбүлүкэтээҕи тэрээһинэ ыытылынна

Муус устар 5 ‒ 6 күннэригэр 2-с Наахара нэһилиэгэр өрөспүүбүлүкэтээҕи «Аҕа күрэҕэ» ыытылынна. Былырыын Таатта улууһугар ыытыллыбыт өрөспүүбүлүкэ тэрээһинигэр биһиги улууспутуттан Хочо олохтоохторо Вячеслав уонна Сокол Соколовтар эрэллээхтик кыайыыны ситиһэннэр, быйыл күрэхтэһии кэнники сылларга өтөрүнэн улахан тэрээһиннэр ыытылла илик нэһилиэктэригэр Хочоҕо үрдүк таһымҥа тэрилиннэ.

Константин Захаров салайааччылаах улуустааҕы ыччат бэлиитикэтигэр уонна дьиэ кэргэн дьыалатыгар управление үлэһиттэрэ быһаччы сүүрүүлэринэн-көтүүлэринэн, СӨ Ыччат бэлиитикэтигэр уонна дьиэ кэргэн дьыалаларыгар министиэристибэ, култуура уонна духуобунай сайдыы управлениетын, «Олоҥхо дьиэтин» исписэлиистэрэ, «2-с Наахара нэһилиэгэ» МТ дьаһалтата, Хочо олохтоохторо тэрийиилэринэн бэртээхэй хапсыһыылаах күрэхтэһии, чөл олох, төрүт дьарык, успуорт бырааһыннььыга ыытыллан, 13 улуустан 14 аҕалаах уол кытынна. Кыттааччылар баҕанаҕа ыттыы, маһы суоруу, эрбээһин, хайытааһын уонна саһааннааһын, ойбону алларыы, булчут биатлона курдук түһүмэхтэргэ туох да эриирэ-мускуура суох кэлэн кыттар усулуобуйаларын ымпыгар-чымпыгар диэри бэлэмнээбиттэрин хайҕаатылар. Бу иннинээҕи күннэргэ, тибиилээх халыҥ хаар да түспүтүн үрдүнэн, суолу-ииһи астаран, олохтоохтор үлэ бөҕөтүн көрсүбүттэр, ону сэргэ ыраахтан-чугастан кэлбит ыалдьыттары буор-босхо итии чэйинэн, алаадьынан, миининэн күндүлээбиттэрэ биир сонун көстүү буолла.

Муус устар 5 күнүгэр, маҥнайгы күн ыраах улуустартан айаннаан кэллилэр, соторутааҕыта саҥа аһыллыбыт култуура киинигэр Аҕа оруолун туһунан киэн далааһыннаах «төгүрүк остуол» ыытылынна. «Төгүрүк остуолга» кулун тутар бүтэһик күннэригэр СӨ Ыччат бэлиитикэтигэр уонна дьиэ кэргэн дьыалатыгар миниистир дуоһунаһыгар саҥа талыллыбыт эдэр киһи Иван Луцкан, улуус баһылыгын бастакы солбуйааччы Павел Сазонов, Рио де Жанейро ыытыллыбыт Олимпиада кыттыылааҕа, Азия чөмпүйүөнэ Айаал Лазарев, Дьокуускайдааҕы инновация киини дириэктэрэ Дмитрий Титов уо.д.а. кытыннылар. «Төгүрүк остуол» кыттааччылара санааларын атастаһан, ханнык хайысханы тутуһуохха сөптөөҕүн ырыттылар, эр киһи, аҕа оруолун үрдэтиигэ туох үлэлэр ыытыллыахтарыгар сүбэлэстилэр. Иван Луцкан миниистир дуоһунаһыгар саҥа киирэн, бастакы тэрээһинин Мэҥэ Хаҥалас улууһуттан саҕалаабытынан улуус баһылыгын бастакы солбуйааччы Павел Сазонов эҕэрдэлээтэ, «СӨ дьиэ кэргэн бэлиитикэтин сайдыытыгар кылаатын иһин» анал бэлиэлэринэн Аҕа күрэҕин тэрийсээччи, настаабынньык, Холгума нэһилиэгин олохтооҕо Василий Никитин уонна элбэх оҕолоох аҕа, Таатта улууһун актыбыыһа Федор Чупров наҕараадаланнылар. Араас улуустартан кэлбит кыттааччыларга Мэҥэ Хаҥалас туһунан өйдөбүнньүк бэлэхтэр туттарылыннылар. Үөрүүлээх тэрээһини Тиэлигиттэн Давид Трофимов, Быраматтан «Эрчим» үҥкүү бөлөҕө, хочолор киэргэттилэр.

«Аҕа күрэҕэ ‒ 2018» бастакы, иккис түһүмэхтэрэ бу киэһэ ыытылыннылар. Бэйэни билиһиннэриигэ кыттааччылар талааннарын көрдөрдүлэр, ыллаатылар, инструменнарга оонньоотулар, бэриллибит ыйытыыларга бэйэлэрин санааларын аһаҕастык эттилэр. Чурапчыттан Александр, Миша Борисовтар, Амматтан Николай, Алик Новиковтар, Майаттан Афанасий, Алеша Максимовтар, Тиэлигиттэн Егор, Ваня Федоровтар, Намтан Николай, Артем Эверстовтар, Орто Халыматтан Иван, Эльдар Бандеровтар, Дьокуускайтан Константин, Саша Птицыннар, Хаҥаластан Дмитрий, Игорь Лукиннар, Ленскэйтэн Петр, Яков Парниковтар, Үөһээ Дьааҥыттан Александр, Саша Слепцовтар, Ньурбаттан Максим, Арсенитий Ивановтар, Өймөкөөнтөн Семен, Вениамин Босиковтар, Тааттаттан Федор, Арсен Чупровтар уонна Бүлүүттэн Гаврил, Слава Михайловтар кытыннылар. Кыттааччылар ортолоругар элбэх оҕолоох аҕалар бааллар эбит. Биир оннук бэрэстэбиитэлинэн Тиэлигиттэн сылдьар сэттэ оҕолоох Федоровтар буолаллар. Кинилэр дьиэ кэргэннэринэн бука бары сахалыы таҥастаах тахсан туойбуттара, ыллаабыттара көрөөччүлэри сөхтөрдө. Оттон Өймөкөөнтөн сылдьар Босиковтар бэйэлэрэ алта оҕолорун таһынан 9 оҕону иитэллэр эбит.

Кыттааччылар оскуолаҕа хоннулар, сарсыҥҥы күнүгэр төрүт дьарык көрүҥнэригэр ыһыылаах-хаһыылаах тыҥааһыннаах күрэхтэһиигэ бастыҥнар ааттаннылар. Бэйэни билиһиннэрии уонна ыйытыыларга хоруйдааһын түмүгүнэн бастакы миэстэни Өймөкөөн, иккис Дьокуускай уонна үһүс Ньурба хамаандалара буоллулар. Анаммыт болдьоххо үстүү миэтэрэлээх маһы суоруу түһүмэҕэр сымсанан-сылбырҕанан хаҥаластар, Тиэлигиттэн Федоровтар уонна намнар буоллулар. Суоруллубут маһы эрбээн, хайытан, саһааннаан бэлэмнээһиҥҥэ аҕа уолунаан биир сутурук курдук хамаандаҕа үчүгэйдик үлэлииллэринэн намнар, таатталар, Мэҥэ Хаҥаластан Федоровтар иннилэрин биэрбэтилэр. Ойбону алларыы түһүмэҕэр намнар, дьокуускайдар уонна чурапчылар таҕыстылар. Баҕанаҕа ыттыыга аҕа уонна уол күүстээхтэрин-кыахтаахтарын көрдөрөннөр, ленскэйдэр, чурапчылар, аммалар тэҥнээхтэрин булбатылар. Саамай быһаарыылаах, тыҥааһыннаах көрүҥҥэ биатлоҥҥа чурапчылар, бүлүүлэр, тиэлигилэр түргэннэрин, бэргэнник ыталларын дакаастаатылар. Уопсай түмүккэ 27,5 очукуолаах Чурапчыттан Борисовтар тахсан кэлэн кыайыылаах үрдүк аатын сүктүлэр. Мэҥэ Хаҥаластан Федоровтар улуус чиэһин чаҕылхайдык көмүскээн, баара-суоҕа балтараа очкуонан хотторон (29 очкуо) иккис буоллулар уонна 32 очкуолааах Төҥүлүттэн төрүттээх Дьокуускай олохтоохторо Птицыннар үһүс миэстэни ыллылар. Миэстэлэспит хамаандаларга барыларыгар СӨ Ыччат бэлиитикэтигэр уонна дьиэ кэргэн дьыалаларыгар министиэристибэ аатыттан сыаналаах бултка-алка, дьиэҕэ-уокка туттуллар сыаналаах бириистэр туттарылыннылар. Атын кыттааччылары этэр буоллахха, төрдүс миэстэ Нам, бэһис Ленскэй, алтыс Майаттан Максимовтар, сэттис Хаҥалас, ахсыс Таатта, тохсус Амма, онус Өймөкөөн, уон биирис Ньурба, уон иккис Үөһээ Дьааҥы, уон үһүс Орто Халыма уонна уон төрдүс Бүлүү буоллулар.

Тэрээһини үөрүүлээхтик сабыыга СӨ Ыччат бэлиитикэтигэр уонна дьиэ кэргэн дьыалаларыгар миниистири солбуйааччы Савва Михайлов ыалдьыттаата. Кини сылтан сыл «Аҕа күрэҕэр» кыттааччы ахсаана элбээн, географията кэҥээн иһэрэ сэҥээриллэр диэтэ, улууспут дьаһалтатыгар, управление исписэлиистэригэр, 2-с Наахара нэһилиэгин олохтоохторугар күрэҕи үчүгэйдик тэрийбиттэригэр махтанна. «Мэҥэ Хаҥаластар өрөспүүбүлүкэтээҕи тэрээһиннэри ыытыыга өрүү инники күөҥҥэ сылдьаллар, атын улуустар холобур оҥосутохтарын наада», ‒ диэтэ. Бу күн 2-с Наахара нэһилиэгин үөрүүлээх-көтүүлээх кыһыны атаарыы бырааһынньыга оройуттан тутулунна, сынньалаҥ кэмигэр көрдөөх-нардаах оонньуулар тэрилиннилэр.

Константин, Саша ПТИЦЫННАР, Дьокуускай куорат: Биһиги өрөспүүбүлүкэтээҕи «Аҕа күрэҕэр» иккис төгүлүн кыттабыт, былырыын Тааттаҕа алтыс буолбуппут. Быйылгы күрэхтэһиигэ син уопуттаах буоламмыт, кыра кыралаан баҕанаҕа ыттыыга, атын да көрүҥнэргэ бэлэмнэмиппит.

Петр, Яков ПАРНИКОВТАР, Ленскэй оройуона: Баҕанаҕа ыттыыга бастыҥ көрдөрүүлээхпит. Уолум да, мин даҕаны үчүгэйдик таҕыстыбыт. Күрэхтэһии тэрээһинэ олус үчүгэй, элбэх киһини кытта билистибит, уопут атастастыбыт.

Гаврил, Слава МИХАЙЛОВТАР, Бүлүү улууһа: Биир ыарахан көрүҥүнэн маһы суоран, эрбээн, хайытан бэлэмнээһин буолла. Биһиги Бүлүүгэ гааска 20-тэн тахса сыл аннараа өртүгэр көспүппүт. Онон маска үлэлээбэтэҕим ырааппыт, оттон уолум олох да бу үлэни төрдүттэн билбэт буолан ыарырҕаттыбыт. Аҕа күрэҕэ оҕону иитиигэ олус улахан суолталаах. Тэрийээччилэргэ махталбытын тиэрдэбит.

Александр, Миша БОРИСОВТАР, Чурапчы улууһа: Былырыыҥҥы «Аҕа күрэҕэр» төрдүс миэстэ буолбуппут. Быйыл кыттааччылар олус күүстээхтэр. Миша ‒ иккис уолум. Күрэхтэһиигэ анаан-минээн бэлэмнэнэ сатаатыбыт. Эһиил этэҥҥэ буолларбын үһүс кыра уолбун кытта киирсибит киһи диэн баҕа санаалаахпын.

Егор, Ваня ФЕДОРОВТАР, 1-кы Наахара нэһилиэгэ: Быйылгы улуустааҕы «Аҕа күрэҕэр» иккис миэстэ буолбуппут. Өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэһии уратыта диэн барыта бэлэмнээх дьон кэлэллэр. Бу кытта сылдьааччылартан мин саамай аҕаларабын, 54 саастаахпын. Күрэхтэһиигэ уолбун өйөөммүн кыттабын. Бэйэм улахан спортсмен буолбатахпын, бултуубун, окко-маска үлэлиибин. Көрүҥнэртэн биатлону ордоробут итиэннэ маска күн ахсын үлэлиир үлэбит буолан, долгуйбатыбыт.

Иван ЧЕРКАШИН, күрэхтэһии кылаабынай судьуйата, «Хорсун быһыы» уордьанын кавалера, Россия спецнаһын бэтэрээнэ, СӨ норуот хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ: Быйылгы «Аҕа күрэҕэр» кыттааччы хамаанда 17 буолуохтаах этэ. Ону кулун тутар бүтүүтэ улахан буурҕа түһэн, суол-иис алдьанан, 14 хамаанда кэллэ. Күрэхтэһии олус тыҥааһыннаахтык барда. Бүтэһик түһүмэххэ диэри Тиэлигиттэн сылдьар Федоровтар бастаан испиттэрэ даҕаны, уопсай ахсаанынан Чурапчыттан сылдьар Борисовтар чорбойон таҕыстылар. Мин тус бэйэм көрүүбэр «Аҕа күрэҕин» култуурнай өртүн икки түһүмэххэ арааран туһунан көрүҥнээх куонкурус оҥоруохха сөп эбит. Тоҕо диэтэр, аҕаларбыт даҕаны, оҕолорбут даҕаны олус талааннаахтар эбит. Күрэхтэһии эһиил Чурапчы улууһугар ыытыллар буолла. Ол эрээри, өскөтүн чурапчылар аккаастыыр түбэлтэлэригэр Уус Алдаҥҥа «Дружба» диэн комплекска ыытыллыан сөп этэ.

Сааскы ыҥырыллыыга 16 ыччат киирэн, ытык иэстэрин төлүү бардылар

Муус устар 12 күнүгэр Р.Г.Васильев аатынан улуустааҕы кыраайы үөрэтэр мусуойга ытык иэстэрин төлүү барааччы 16 эдэр уолу аармыйаҕа атаарыы долгутуулаах түгэнэ буолла. 

Ыччаттары Мэҥэ Хаҥалас уонна Уус Алдан улуустарын байыаннай комиссариатын салайааччыта Аял Петров эҕэрдэлээтэ:

‒ Эһиги, доруобуйаҕытынан, эккитинэн-хааҥҥытынан, өйгүтүнэн-санааҕытынан бэлэм буолаҥҥыт эр киһи буолар ытык иэскитин төлүү бараргытынан киэн туттуохтааххыт. Аармыйа кэккэтигэр тиийэн, бэйэҕитин үчүгэйдик көрдөрөн, норуоккут, улуускут аатын түһэн биэриэ суохтааххыт. Аармыйа диэн тургутуу оскуолата буолар. Онуоха эһиги туох баар дьоҕургутун көрдөрөн, баҕар ыллыыр буоллахытына ыллаан, успуорка дьоҕурдаах буоллаххытына, ону барытын көрдөрөн: «Бу уол биһиэхэ сулууспалаабыта ээ», ‒ дэттэрэр гына уонна Бочуот истиэнэтигэр бэйэҕит тускутунан үтүө өйдөбүл хаалларар гына сылдьахтааххыт. Урут-уруккаттан саха уолаттара бэйэлэрин сирдэрбэт этилэр. Билигин аармыйаҕа сылдьыы урукку курдук буолбатах, үчүгэй өртүгэр олус уларыйда. Эһиги чугас дьоҥҥут баран хайдах усулуобуйаҕа олороргутун көрөн кэлиэхтэрин сөп.

Улуустааҕы бэтэрээннэр сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлэ Маргарита Максимова, улуус ийэлэрин ааттарыттан оҕо Күн сирин көрөр дьиэтин тутаах үлэһитэ Феврония Скрябина аармыйаттан эһиил күүскүтүгэр-күүс эбинэн, эргиллэн кэлэн, үөрэххитин салҕаан, үлэлээн-хамсаан үчүгэй дьон буолуҥ диэн алҕаатылар. Улуустааҕы ыччат бэлиитикэтигэр уонна дьиэ кэргэн дьыалаларыгар управление начаалынньыга Константин Захаров улууспутугар байыаннай бэлэмнэнии «Юнармия» хамсааһына баар буолан, ону сэргэ патриоттуу тыыҥҥа иитэр тэрээһиннэр ыыттыллар буоланнар, улаатан эрэ көлүөнэҕэ аармыйа туһунан өйдөбүл балай эмэ баар диэтэ. Кини ыччаттарга араас ыксаллаах быһыыга-майгыга сөптөөхтүк дьаһанарга сүбэлээтэ. «Доблесть» уопсастыбаннай түмсүү салайааччыта Афганистан, Чечня курдук «итии туочукаларга» сылдьыбыт бэтэрээннэр ааттарыттан Николай Семенов эҕэрдэ тылыгар: «2000 сыллар саҕаланыыларыгар биһиги аармыйаҕа атаарыллыыбытыгар үһүө эрэ буолан барбыппыт. Билигин дойдуга бэриниилээх буолуу тыына күүскэ ыытыллар буолбута арылхайдык көстөр, онуоха төрөппүт өртүттэн сөптөөх үлэ ыытыллар. Аармыйаҕа, биллэн турар, бастаан утаа ыарахаттардаах, ону тулуйуохха наада. Эһиги бирикээс, эппиэтинэс, эт-хаан өртүнэн бэлэм буолуу диэн тугун билиэххит. Байыаннай сорудаҕы толорууга барытыгар бэлэм буолуохтааххыт», ‒ диэн уолаттар ытык иэстэрин чиэстээхтик төлөөн кэлэллэригэр баҕа санаатын эттэ.

Ыҥырыллыбыт уолаттар ааттарыттан харда тылы Иван Зыков тириэртэ уонна Кэскил Баишев «Харысхал» диэн ырыатын бэлэхтээтэ. Ыччаттарга Ф.Г.Охлопков аатынан уонна В.П.Ларионов аатынан «Юнармеец» хамсааһын иитиллээччилэрэ эҕэрдэ нүөмэрдэри толордулар. Бэс ыйыгар Мэҥэ Хаҥалас уонна Уус Алдан улуустарыттан 40-чэ ыччат ыҥырыллан барыаҕа.

Иван Белолюбскай, Тумул ыччата:

— Мин Төҥүлүтээҕи оҕо успуорт оскуолатыгар көҥүл тустууга дьарыктыыр тириэньэринэн үлэлиибин. 25 саастаахпын. Аармыйаҕа бэйэм баҕа өртүнэн «барыахха хайаатар да наада» диэн өйүнэн-санаанан салайтаран баран эрэбин. Ханнык уобаласка, кыраайга барарбын толкуйдаабаппын, саамай сүрүнэ, үчүгэй чааска түбэспит киһи диэн баҕа санаалаахпын. Уһук илин эрэгийиэннэргэ күрэхтэһиилэргэ игин эрдэ сылдьыталаабыт буолан, атын куораттар тустарынан син өйдөбүллэхпин.

Айсен Федоров, Павловскай ыччата:

— Сааһым 19. Биһиги Нөөрүктээйи нэһилиэгиттэн иккиэбит. Күн-бүгүн Павловскайтан икки уолбут аармыйаҕа сулууспалыы сылдьаллар. Мин Хабаровскай кыраай чааһыгар барыахпын баҕарабын. Салгын десанын байыаннай чааһыгар (ВДВ) түбэспит киһи диэн санаалаахпын. Өй-санаа өртүнэн аарымйаҕа сулууспалыырга бэлэммин. Эһиил кэлэн бараммын, үлэлиэҕим дии саныыбын.

Анатолий Ларионов, Төхтүр ыччата:

— Мин 20 саастаахпын. Автодорожнай тиэхиньикуму бүтэрэн, суоппар идэлээхпин. Байыаннай-муора флотугар түбэспит киһи диэн санаалаахпын. Тоҕо диэтэр, сири-дойдуну көрүөхпүн олуһун баҕарабын. Бэйэм убайдарым, биир дойдулаахтарым сылдьан кэлбиттэрэ, аармыйа туһунан үчүгэй өйдөбүллэхтэр. Онон барарбыттан долгуйбаппын.

В новых условиях: Как прошла зимовка и отел на Амгино-Олекминской ферме

Корреспондент газеты «Олекма» побывал на утренней дойке на новой ферме ООО «Кладовая Олекмы» в Белькее под Курандой. Управляющая фермой Мария Янкова охотно показала и рассказала, как идет рабочий процесс.

«На новой ферме стоят 188 дойных коров и 25 нетелей, 150 коров отелились,
сохранность поголовья телят – 100 %. Это результат внимания и заботы телятниц О.
Полозовой, Г. Клюкиной, В. Борисовой, скотников Ю. Голомарева, И. Ощепкова, И и А. Якутовых. Телята, нынешние и прошлогодние, стоят в старых скотопомещениях там тепло и сухо. А здесь удобства как дома, — улыбается Мария Васильевна. — Созданы все условия для хорошей работы, есть кухня и хозяйственная комната, где можно переодеться, постирать, помыться. Комфортно здесь и работникам, и бурёнушкам».

Производственный цикл доения коров, сбора молока и вывозки навоза механизирован и автоматизирован. За слаженной работой всех механизмов и оборудования следят мастера-наладчики Б. Мельчинов и А. Винокуров. Раздают корм скотники Н. Бояркин, А. Павлов и П. Янков. Суточная норма питания коров составляет 8 кг сена, 5 кг силоса, 5 кг сенажа и 3 кг комбикорма. При таком рационе они дают в эти дни по 1520 литров молока в день, в итоге ферма ежедневно поставляет по 1700-1800 кг молока в цех молочной продукции пищекомбината ООО «Кладовая Олекмы».

Основными операторами машинного доения работают чемпионы и рекордсмены республики Л. Бояркина, О. Семенихина, Д. Мамонтов, немногим уступают им Е. Янкова, Н. Павлова и Н. Мельчинова. Подменными доярками трудятся Т. Голомарева, М. Полуэктова, Т. Курганова. У каждой доярки в группе до 38 коров. Большинство из них отелились и вновь покрыто искусственным осеменением на воспроизводство дойного стада. Это происходит в плановом порядке по графику работы лучшего техника-осеменатора республики М. Голомаревой.

С кормами проблем нет. «Сено рулонами возим из Кыллаха, свои запасы мы вывезли на эвакопункт, подготовленный на случай половодья. Комбикорм закупаем у соседа А. Самсонова, в зерновом хозяйстве «Поиск». Также поступает к нам и алтайский
комбикорм», — пояснила управляющая фермой.

Руководители — главный зоотехник С. Слепцова, заместитель гендиректора С. Несмелов и генеральный директор ООО «Кладовая Олекмы» Н. Ефимов-Владимиров — часто бывают здесь, еженедельно оперативно решаются производственные вопросы, ставятся новые цели и задачи.

«Жизнь в районах»: Общественная нагрузка Варвары Ивановой

Варвара Иванова – пенсионерка. Однако ее энергии может позавидовать молодежь. Представить без нее жизнь в Сордоннохе Оймяконского района невозможно. Кажется, ни одно общественное мероприятие в поселке не обходится без ее участия. В этом лично убедились члены команды «Сахамедиа».

С первого класса с будущим супругом

С будущим мужем Евгением Варвара Тимофеевна в 1962 году переступила порог первого класса начальной школы Сордонноха. Соответственно, и диплом о среднем образовании они получили в один день. Тогда даже родители девочки Вари и мальчика Жени и подумать не могли, что через три десятка лет они распишутся законным браком.

Окончив школу, в 1983 году Варвара Тимофеевна поступила в Якутский сельскохозяйственный техникум. Она не успела попасть на вступительные экзамены, но судьба улыбнулась ей, в районном комитете договорились с руководством техникума, чтобы девушку все равно приняли. Иванова оправдала доверие начальства, в 1985 году закончив ссуз с красным дипломом и получив специальность зоотехника-организатора.

Из города невест на родину

Кроме того, с 1976 по 1977 годы в Иваново жительница из якутской глубинки училась на кратковременных курсах бухгалтеров. Знания, полученные в городе невест, пригодились: десять лет она трудилась старшим бухгалтером в родном колхозе. Работы хватало, тогда в Сордоннохе насчитывалось порядка 460 коров, более 3000 оленей и около 1200 лошадей. Всю продукцию, которую получали от домашней скотины, нужно было тщательно подсчитывать. Необходимо было измерять каждый стога сена, для хрупкой девушки это нелегкая работа.

Всего в сельском хозяйстве Варвара Тимофеевна трудилась 43 года. Сравнивая прошлое и настоящее, она подчеркивает, что в наши дни домашних животных значительно меньше. Когда Иванова вспоминает советские годы, ее рассказ звучит как сказка.

25 лет счастья

Хоть наш рассказ о женщине, занимающейся общественной деятельностью, без отдельного упоминания о ее супруге не обойтись. Евгений Иванов уже был женат, но сердцу не прикажешь, со временем ему стала больше нравиться бывшая одноклассница. Они расписались, когда им исполнилось по 38 лет. В июне этого года супруги отметят «серебряную» свадьбу, вместе живут 25 лет. От первой жены у Евгения Петровича есть две дочери и сын. Варвара Тимофеевна всегда относилась к ним как к родным.

Уроки добра

Евгений Петрович окончил в Магадане педагогический институт и стал преподавателем математики. После возвращения в родной поселок работал директором местной школы. Вначале здание учебного заведения было совсем маленьким, Евгений Петрович добился, чтобы добавили четыре учебных класса и спортзал. В 1993 году ему удалось договориться, чтобы школа стала полной. До этого местные ребятишки после четырех классов учились в Томторе, это было неудобно и для них, и для их родных. Помимо директора, Иванов был классным руководителем у старшеклассников. В 2007 году Евгений Петрович стал обладателем гранта главы района. Полученные средства он потратил на покупку рыболовных снастей для осенних и весенних походов на реку со своими учениками. Также традиционными были вылазки на несколько дней в лес. Воспитанники Евгения Иванова учились не только за школьной партой, они прошли настоящую школу жизни. «Показывает, как быстро поставить палатку, а сам рассказывает, как нужно поступить в той или иной жизненной ситуации», – объяснила специфику внеклассной деятельности супруга Варвара Тимофеевна.

По следам белой куропатки и самодельные грамоты

Сама Иванова тогда работала зоотехником, а в свободное время помогала мужу. Например, сделала карту, на которой нарисовала, откуда в Оймяконье прилетает белая куропатка. На другом рисунке показала, как их предки охотились на ту же куропатку. Они делали небольшое углубление в снегу и клали в него несколько зерен. Птица, стараясь достать еду, падала в отверстие и не могла выбраться из снежного плена.

Вместе Ивановы организовывали для ребят различные соревнования и конкурсы. Настоящие грамоты в Сордоннохе не продают, а из Якутска их везти долго. Как-то у Ивановых гостил экстрасенс из Таттинского улуса Вячеслав Кулачиков. Выяснилось, что он прекрасно рисует, и Варвару Тимофеевну осенила мысль: «Будем вручать детям самодельные грамоты». По ее просьбе Кулачиков на обычном листе нарисовал сбоку фигурки зверей. Теперь Ивановы копируют эту бумагу, пишут имя лауреата, ламинируют лист и вручают отличившимся школьникам. Юные сордоннохцы могут гордиться, что нигде в республике таких не производят.

Царство цветов

На втором этаже дома Ивановых настоящая оранжерея. Трудно сказать, откуда у Варвары Тимофеевны такая любовь к цветам. В ее домашнем саду можно увидеть бальзамин, анютины глазки, алоэ, петуньи, астры, ромашки, кактусы, герань. В иные годы у нее доходило до сорока разновидностей растений. Ростки женщина берет у знакомых или покупает в Усть-Нере, куда ездит по делам.

Самый любимый цветок Ивановой – фиалки. Когда-то у нее цвела роза, но потом начались какие-то трудности с землей, и она погибла. «Красивый был цветок, жаль, до конца не прижился», – в голосе Варвары Тимофеевны звучат грустные нотки.

Бывает, что у человека в центре такого царства цветов начинает болеть голова. Это не про Варвару Иванову, она даже спит внутри своей оранжереи и наутро просыпается в отличном настроении.

Якутяне в корейском кино

В январе 2012 года у Ивановых на целую неделю останавливалась съемочная группа из Южной Кореи. Сюжет их фильма был таков: корейский турист отстает от товарищей и несколько месяцев живет в якутской семье. О том, что есть возможность снять сюжеты для кино в нашей глубинке, гостям подсказала старшая дочь Ивановых Любовь.

Главным героем стал Вак Зе Мин. Наши земляки также сыграли в зарубежном фильме. «Одним из главных героев был мой муж, у меня была роль второго плана», – скромно уточняет Варвара Тимофеевна.

Корейцы были родом из мегаполиса и очень интересовались бытом якутских селян. С Евгением Петровичем ходили на охоту, кололи дрова, доставали лед. Смотреть, как гости наносили первые удары по полену, было смешно, но хозяева тщательно скрывали улыбку. Больше всего корейцы удивлялись тому, что якуты мокрое белье развешивали на улице. «Они даже трогали замерзшую простыню и качали головой», – вспоминает хранительница семейного очага.

За неделю Вак Зе Мин настолько сдружился с Ивановыми, что перед отъездом подарил Евгению Петровичу свою куртку и шапку. Прощание получилось очень трогательным, якутские актеры-любители едва сдержали слезы.

Песни из прошлого

У Ивановых есть настоящий раритет – радиола «ARJJA-5303» и масса грампластинок советской фирмы «Мелодия». Летом Варвара Тимофеевна открывает окно, ставит хорошо сохранившийся аппарат на подоконник и включает. На всю улицу звучат старые добрые песни – «Подмосковные вечера», «Алеша», односельчане могут услышать голоса Леонида Утесова, Аллы Пугачевой, Софии Ротару, Валерия Леонтьева. В коллекции есть сборники групп «Самоцветы, «Битлз», «Модерн Токинг».
Такое трепетное отношение к музыке прошлых времен можно объяснить ностальгией по годам молодости Ивановых. Но мне кажется, Варвара Тимофеевна старается сохранить все, что так или иначе касается истории. На многоярусных полках ее дома стоят книги с пожелтевшими от времени страницами. Я бы назвал ее хранителем времени.

Проект «Жизнь в районах» рассказывает о людях, проживающих в улусах нашей республики. Именно они своими победами и проблемами создают жизнь на селе. Смотришь на них и веришь, что Якутия — бескрайняя, и ты сможешь жить, трудиться и развиваться где угодно. Чем так вдохновляют эти люди? Они делают свое дело. Им непросто. Часто — совсем невесело. Но они продолжают жить с любовью к своей малой родине — так, чтобы жизнь вокруг наполнялась смыслом.

Сельхозпроизводители получили помощь от Ленского речного пароходства

Ленское объединенное речное пароходство обеспечило амгинских сельхозпроизводителей нефтепродуктами на разворот посевных работ. 11 апреля из Жатая на Амгу направился первый бензовоз шефской помощи.

10 апреля ОАО «ЛОРП» заключило соглашение о сотрудничестве с руководителями сельхозпредприятий – АО «Амгинский, СХПК «Бетюнг», «Саморсун», «Болугур» и ООО «Абага». Пароходство много лет сотрудничает с Амгинским улусом, доставляя жизнеобеспечивающие грузы и оказывая шефскую помощь школам, детским садам, медучреждениям, многодетным семьям.

Пароходство приняло решение обеспечить амгинских сельхозпроизводителей нефтепродуктами на разворот посевных работ. 11 апреля из Жатая на Амгу направился первый бензовоз шефской помощи.

По словам председателя СХПК «Бетюнг» Дмитрия Левина, это огромная помощь фермерам в самый ответственный период сельхозработ – в посевную кампанию. Засевать бетюнгцам предстоит 1800 гектаров: зерновыми — пшеницей, ячменем и овсом, и кормовыми культурами для производства силоса и подкормки крупного рогатого скота, которого в хозяйстве 240 голов.

«Каждый год у нас стоит проблема с топливом для сельхозтехники, а в этом году мы получаем помощь от речников, с которыми много лет дружим, и надеемся, что сотрудничество будет долгосрочным. В свою очередь, мы готовы поставлять для экипажей судов Ленского пароходства качественную мясо-молочную продукцию собственного производства», — сообщил Левин.

«У сельхозпроизводителей не хватает мобильных паромов, на которых можно перевозить сено для КРС. На Жатайском заводе такие паромы производились, и мы будем рассматривать возможность строительства небольших самоходных паромов для селян», — отметили в пароходстве.

Сыаҥааннаахтар уоппут станцията быйыл күһүн үлэҕэ киирэрин күүтэбит

Абый улууһун Сыаҥааннаах нэһилиэгэр олохтоохтор саҥа модульнай станция тутулларын кэтэспиппит хас да сыл буолла. Улуус үрдүнэн биһиги эрэ эргэ станцияттан уоттанан олоробут. Быйыл күһүн чахчы үлэҕэ киирэрин эрэннэрбиттэрэ. Арай кэтэспит станциябыт ол тухары мэлигир, массыына суола сабыллаары ыксатар. 

Гудзь С. В., Белогорскай РЭС начаалынньыга:

— “Сахаэнерго” тэрилтэ бу үлэни үһүстээн тендергэ оонньотто. Сибилиҥҥи туругунан дизеллэр куоракка да кэлэ иликтэр. Биһиги эмиэ күн аайы ыйыталаһа, билсэ олоробут да бириэмэ ыраатан иһэр. Биһиги усулуобуйабытын билбэт дьон тендергэ кытталлара итинэн куһаҕан.

Ефимов А. К., ДЭС начаалынньыга:

— Саҥа тутуллуохтаах модульнай станция фундамена тутуллан бүттэ. Контейнердара кэлэн тураллар. Уопсайа 9 емкость баар. Ярославскайдааҕы мотуор собуота оҥорон таһаарбыт икки 150квт, икки 80квт, уонна биир 60 квт кыамталаах 5 дизель кэлиэхтээх этэ. Ол суох. Атын монтажтыыр матырыйааллара бүтүннүү кэлэн сыталлар. Уот остуолбалара 80%-тан тахса саҥардыллан турда. Ситимэ тардылынна. Бу үлэни “Мегастрой” ХЭУо тэрилтэттэн бэдэрээччиттэр кэлэн түргэнник уонна хаачыстыбалаахтык оҥорон үлэлэрин түмүктээн барбыттара. Билигин станциябытыгар Хабаровскай дизеллэрэ тураллар. Турукпут олох мөлтөх. Кэбэргэнэ бөһүөлэгэр саҥа модульнай станция тутуллубутугар, эргэ да буоллар 4 дизеллэрин биһиэхэ аҕалбыттара. Ону өрөмүөннээн үлэлэтэ туруорабыт. Биирин сапчаас оҥостубуппут. Коленвалын ылан атын дизелгэ туруорбуппут. Бу дизеллэр кэлиэхтэриттэн ыла 2-тэ хапытаалынай өрөмүөн үлэтэ барда. Чаһылара таҕыста. Моторесурстара 50000 чаас. Балар 68000 чаас кэриҥэ буолан баран тураллар. Сапчаас кэлэр курдук буолан баран, хаачыстыбалара мөлтөх. Хаарбахтар да түбэһэллэр. Өрөмүөн эрэ күүһүнэн олоробут. Тэрилтэбитигэр 9 үлэһиттээхпит. Электрик, слесарь, хонтуруоллааччы уонна начаалынньык таһынан, биэс дизелист баар. Үксүгэр слесарь эрэ сатабылынан тутуллан олорор курдукпут эрээри, кини хамнаһа саамай кыра. Толорор үлэтин таһымын аҥаарын да толуйбат.

Дохунаев С. Б., слесарь:

— Балаһыанньабыт быстар мөлтөх. Эһиил кыһын бу дизеллэринэн хайдах да кыстыыр кыахпыт суох. 1993 сылтан слесэрдиибин. Ол тухары наар бүппэт өрөмүөн. Эргэттэн эргэ сапчаас кыайан да өрөмүөннэммэт турукка киирдэ. Онон саҥа станция быйыл үлэҕэ киирбэтэҕинэ, аны кыһын олох уота суох хаалар кутталга тиийдибит.

Тустаах үлэһиттэр санаалара маннык. Быйыл кыһын уот өр кэмҥэ баран нэһилиэнньэҕэ куттал тахса сылдьыбыта. Олох мэлийдэхпитинэ иэдэйэбит. Онон эрдэ туох эмэ хамсааһын тахсара буоллар, сарсыҥыга эрэллээх олоруохпут этэ. Массыына суола сабыллыар дылы кэлбэтэҕинэ, аны бөртөлүөтү эрэ күүтэрбитигэр тиийэбит. Биллэн турар, өрөспүүбүлүкэ салалтатын өттүттэн куруук буоларын курдук кыһалҕабытыгар көмөлөһүөхтэрэ диэн эрэнэбит.

Строительство культурно-спортивного комплекса в Зырянке: Установлено 150 свай

На строительной площадке культурно-спортивного комплекса в Зырянке, выражаясь молодежным сленгом, снова началась «движуха». Каждый день в 7 утра жители близлежащих домов могут слышать, как заводится бурильная машина, у остальных строителей рабочий день начинается в 8.00 и заканчивается в 20.00. Стройка работает каждый день, не останавливаясь ни в субботу, ни в воскресенье, ни в какой-либо другой день. На сегодняшний день здесь работает бригада из 10 человек. 

Мастер строительно-монтажных работ Максим Алексеев, он же прораб, говорит, что на данный момент завезены все необходимые для каркаса материалы: сэндвич-панели, полностью каркас здания, цемент, арматура, трубы на регистры. Сейчас как раз-таки идет сбор каркаса и установка свай. Как сообщил нам мастер СМР, уже установлено около 150 свай.

В этом году строители должны возвести каркас будущего комплекса, произвести монтаж систем отопления, построить забор на территории КСК.  

Слухи о том, что был изменен проект и зал будет меньше, чем говорилось ранее, Максим Алексеев опроверг и добавил: «В поселке также ходили разговоры о том, что якобы будет сдвинута дата сдачи объекта. Это неправда, КСК сдадим в третьем квартале 2019 года».  

Напомним, 19 апреля 2017 года между Целевым фондом будущих поколений и компанией ООО «Строймонтаж-2002» было подписано соглашение о строительстве культурно-спортивного комплекса в Зырянке. В июле прошлого года началось строительство. Работы идут по намеченному плану.

«Жизнь в районах»: Как на Полюсе холода разводят коров якутской породы

В Оймяконском улусе в очень суровых климатических условиях успешно содержат и разводят коров. Особенно на Полюсе холода ценятся якутские коровы. Евдокия Винокурова, которая держит большое хозяйство, рассказала о специфике аборигенной породы и перспективах ее развития в северном районе. 

– В 2005 году я основала частное хозяйство, в 2011-м «Сахаагроплем» привез нам восемнадцать коров, с этого времени наше хозяйство является подразделение этой организации. Буренок симментальской породы у нас 27, якутской – 37, из них восемнадцать дойные. За несколько дней до вашего приезда у «якутян» родились четыре теленка, — рассказывает Евдокия Винокурова. 

– Как вообще обстоят дела с рождаемостью?

– Раньше телят рождалось больше. Возможно, дело в быке-осеменителе. Прежний прекрасно справлялся со своими обязанности, но решили, что он уже стар и забили его. А его сменщик оказался не так хорош. В любом случае будем анализировать и, может быть, что-то поменяем.

Раньше больше рождались быки. Их не растят, потому что никакого толка от них нет: просто едят сено и все. В последнее время ситуация меняется, в прошлом году родилось восемь коров и три быка.

Поддержка правительства

– Откуда привезли коров якутской породы?

– Из Амгинского улуса, с фермы «Тустах»,у которой в республике одиннадцать филиалов. Тогда директором предприятия работал Дмитрий Карманов. Дмитрий Прокопьевич трепетно относился к якутской породе коров, благодаря таким патриотам она не только сохранилась, но и распространяется.

– Эту породу решили купить сами?

– Прежний глава района Василий Местников принял решение о приобретении этих коров. Я горда и рада, что их содержание и разведение он доверил мне. Хотон также построен на муниципальные средства. Правда, с увеличением голов в нем стало тесновато, так как он рассчитан на 55 мест, а я содержу 67. Чтобы животное забить на мясо, надо расти его два-три года.

В правительстве Якутии понимают ценность якутских коров. Поэтому корм,  содержание хотона и все остальное оплачивается из республиканского бюджета. Зарплату получаем оттуда же.

– Сколько человек работает на ферме?

– На правах ее основателя нанимаю членов своей семьи. В свое время я взяла на воспитание сыновей старшего брата, который умер. Все они работали или работают у меня. Мои сыновья Эльдар и Гаврил еще школьники, но после уроков бегут на ферму. Мой самый главный помощник Дьулустан. После окончания университета три года работал программистом в Мегино-Кангаласском улусе, потом вернулся в родную деревню. Никаких скидок на родственные связи не делаю. Наоборот, ребята делают все, чтобы не подвести меня.

«Симменталок» отделят от «якутянок»

– Не планируете разделить коров двух пород?

– В этом году собираюсь коров симментальской породы перевести в свой хотон. Я не имею права нарушить договор с «Сахаагропромом», согласно которому должны содержаться только якутские коровы. Просто так сложились обстоятельства, что нужно было все время находиться здесь и следить, чтобы хотон не замерз.

– Все хвалят якутскую породу. В чем ее преимущество?

– По сравнению с той же симментальской породой «якутянки» дают меньше молока, но по качеству оно лучше. Если бы передо мной поставили выбор между двумя породами, осталась бы с аборигенной. Во многом потому, что их содержание оплачивается из республиканского бюджета. Моя мечта, чтобы жители республики могли покупать местный полуфабрикат, пить наше молоко, есть свое мясо.

Кредитная проблема

Винокурова рассказала и о трудностях, с которыми ей и ее землякам приходится сталкиваться. Главная проблема в географическом расположении. К примеру, один из банков Евдокии Захаровне не предоставляет кредит, объясняя это тем, что она живет в северном районе, а филиала у финансового учреждения там нет.

«В улусе много людей, особенно молодежи, желающих создать частное хозяйство. Если их поддержать, район развился бы быстрее», – с грустью сказала Евдокия Захаровна.

Сама она готова брать большие кредиты, ее хозяйство достигло такого уровня, что она в силах платить ежемесячные взносы. На заемные средства предприимчивая женщина хочет купить оборудование для изготовления полуфабрикатов, открыть столовую, построить небольшой балаган.

Продукция пользуется таким большим спросом, что молока и мяса даже не хватает. Именно поэтому женщина задумалась об открытии предприятия.

Юбиляр

Если коровы и бык пасутся на улице, то телята находятся в тепле. Стоя на трясущихся тоненьких ножках, они доверчиво смотрят на гостей. Посередине держится теленок по кличке Юбиляр. «Он появился на свет в день рождения моей младшей сестры, поэтому и дали такое звучное имя», – объяснила Евдокия Захаровна. В чувстве юмора ей не откажешь.

«Улуус олоҕо»: Өймөкөөн улууһун хорсун-хоодуот дьонун туһунан киэн тутта кэпсиибит

«Улуус олоҕо» анал бырайыак суруналыыстара Өймөкөөн улууһугар кэккэ суолталаах боппуруостар хайдах быһаарыллалларын билистибит. Суола-ииһэ ыраах, айылҕата тыйыс дойдуга кыахтара-күүстэрэ ханан тиийэринэн, сатанарынан, бэйэлэрин бэйэлэрэ салайынан олорор дьон олоҕо олус да кэскиллээх. Хоту дойду хоодуот дьоно олоххо дьулуурдара кминилэр ыччаттарыгар ананар. Ол туһунан тэттик суруйуулары «Улуус пааспарыгар» ааҕыҥ.

Үрдүк күүрүүлээх уот линияларын тимир остуолбалара туруорулуннулар

Элги өрүһүнэн ааһар 60-c сылларга туруоруллубут электрическэй уот линияларын мас остуолбалара уу таһыма үрдээтэҕинэ сууллан хаалалларыттан, Төрүт нэһилиэгин олохтоохторо сайын аайы уоттара баран эрэйи көрөллөрө.

Ол кыһалҕалара сырдык Пасха күн дьэ быһаарылынна. Муниципалитет баһылыга Михаил Захаров уонна нэһилиэк дьаһалтатын баһылыга Семен Босиков хас да сылы быһа туруорсууларынан, Быйыттаах — Төрүт туһаайыынан ВЛ 6 кВ уонна ВЛ 0,4 кВ уот ситимэ анкернай остуолбаларын үлэҕэ киллэрии үөрүүлээх тэрээһинэ буолла.

«Теплоэнергосервис» акционернай тэрилтэ 2015-2017 сыллардааҕы инвестиция бырагырааматыгар олоҕуран, Быйыттаах-Төрүт хайысхатынан эргэ остуолбалары уларытыыга 65,12 мөл. солк. көрбүт. Элги өрүс үрдүнэн ааһар үрдүк күүрүүлээх электролиниянан хааччыйар остуолбалары туруоруу олус уустук үлэтэ быйыл кыһын ахсынньы тымныыта ааҥнаан турдаҕына оҥоһуллубут. Онон олохтоохтор биир улахан кыһалҕалара быһаарыллан, үөрүүлэрэ муҥура суох.

Аны төрүттэр Силирикээн сиһинэн айанныыр суоллара оҥоһуллан түмүктэнэрин уонна саахалланар туруктаах хочуолунайдара саҥардылларын эрэнэ кэтэһэллэр.

“Фатима билимэнэ” олус минньигэс

Томтор нэһилиэгин олохтооҕо Фатима Луковцева социальнай үлэһитинэн үлэлии сылдьан, биэнсийэҕэ тахсан баран, бэйэ дьарыктаах буолара ордук диэн санааҕа кэлбитэ. Билигин кини нэһилиэк киинигэр чайной аһан үлэлэппитэ икки ый буолла.

— Улахан кыыспар кэргэним ийэтэ бэйэтэ олорбут дьиэтин анаабыта. Үс оҕолоох дьиэ кэргэни икки мэндиэмэннээх дьиэбэр көһөрөн ылан, кыыспынаан манна чайной аһан үлэлэтэн боруобаланарга санаммыппыт. Оҕом повар идэлээх. Дьокуускайга эрэстэрээннэргэ, кафеларга астаабыт уопуттаах киһи. Оҕотугар олорор буолан, дойдуларыгар көһөн кэлбиттэрэ. Ол кэмҥэ дьиэ кэргэнинэн бэйэ дьыалатынан дьарыктанан көрөргө сананныбыт. Бастаан утаа аһылларбытыгар: «Чэ, сүтэрэрбит суох, табыллыбатаҕына тохтуохпут», — диэн санаалаах саҕалаабыппыт. Үөрүөхпүт иннигэр, дьон истиһэ-истиһэ кэлэн, билигин чайнойбут аана сабыллыбат, — диэн кэпсиир кини.

Кырдьык, тыа сиригэр командировкаҕа сылдьар дьон сылаас астаах аһыыр сиргэ наадыйара кэмнээх буолуо дуо?! Буолаары буолан, нэһилиэк хабыллар хаба ортотугар. Фатима аһын менюта күн аайы уларыйа турар. Кини дьиэтээҕи билимиэнэ аны «Фатима билимиэнэ» диэн анаан сакаастанар аһынан буолла. Минньигэс, тотоойу бэрэскитин дьон эмиэ дьиэлэригэр ылан бараллар.

— Араас тэрээһиннэргэ буспут аһы анаан сакаастыыр буоллулар. Онон үлэбит көрүҥэ элбээн иһэр. Кыһалҕабыт диэн, дохуоппут бүтүннүү олохтоох маҕаһыынтан бородуукта атыылаһарбытыгар барар. Массыынабыт оҥоһуллара буоллар, чэпчэки сыаналаах аһы куораттан аҕалыа этибит. Чэ, барыта орун оннугар түһэн иһиэҕэ. Саҥа саҕалааһын буолан, туох итэҕэстээхпитин барытын үөрэтэ сылдьабыт, — диэн санаатын үллэстэр бэйэтин бэйэтэ үлэнэн хааччыммыт Фатима Луковцева.

Тыа сирин дьоно ити курдук ким тугу сатыырынан, туохха кыахтааҕынан «үлэ суох» диэн ытаммакка, дьарыктаах буолууну көҕүлээһин сылыгар араас толкуйу тобулар.

Сордоҥноох «Мать Терезатын» дьиэ кэргэнин лааҕыра оҕолорго туһата элбэх

Марта уонна Михаил Винокуровтар нэһилиэктэриттэн чугас 4 км сиргэ сайылык туттан үлэлэппиттэрэ быйыл үбүлүөйдээх 10 сыла.

Кинилэр уон сыл устата сайылыктарыгар хантан да өйөбүлэ суох балтараа ый устата үлэ лааҕырын аһан үлэлэтэллэр. Манна бэйэ-бэйэлэриттэн истиһэн, Өймөкөөнтөн, Томтортон, Дьокуускайтан тиийэ оҕолор кэлэн сынньанан, оттоон, онно хамнас аахсан бараллар. Өссө Уус-Ньараттан оҕо дьиэтин иитиллээччилэрэ бу лааҕырга сынньанан барбыттар. Сордоҥноохтор ыал ийэтин «Мать Тереза» диэн мээнэҕэ ааттабатахтара чахчы. Бэйэ үбүгэр-аһыгар лааҕыр тутан олоруох диэтэххэ, биллэн турар, уустук.

— Хамнас харчытын хантан булунаҕытый?

— Сүөһүбүт идэһититтэн (11 сүөһүлээхпит, онтон биэһэ – ыанар ынах), бэйэбит биэнсийэбититтэн уурунабыт. Инньэ гынан 8-10 оҕоҕо хас биирдиилэригэр 10-нуу тыһ. солк. хамнастыыбыт. Соҕотох уонна элбэх оҕолоох дьиэ кэргэннэр оҕолорун ыла сатыыбыт. Улаатан хаалбыт оҕолорбут сыл аайы лааҕырбытыгар сылдьаары көрдөһөллөр. «Кыралары үлэҕэ үөрэтиэххэ наада. Хас саастааххар биһиэхэ кэлбиккин өйдүүр инигин?» — диэн эттэхпитинэ, өйдүүллэр. Оҕолорбутун лааҕырбытыгар дьиэтээҕи усулуобуйа режиминэн сырытыннарабыт. Ол курдук, сарсыарда 9-ка туран, аһаан баран,10 чааска ходуһаҕа киирэллэр. Эбиэттээн, сынньана түһэн баран, киэһэ 6 ч. диэри оттууллар. От ыйын ортотуттан саҕалаан баран, атырдьах ыйын бүтэһигэр оттоон бүтэллэр. Сир аһа, кус көтүүтүн кэмэ буолан, кыргыттар миигин кытта отоннууллар, уолаттар аҕабытын кытта кустууллар. Онон оҕолор үөрэххэ киирэллэригэр дьиэлэригэр сир астаах, сибиэһэй кустаах төннөллөр. Нэһилиэктэн чугас базаланар буолан, манна сибээс бары көрүҥэ баар. Үлэттэн иллэҥсийдэхтэринэ, ким тэлэбиисэр көрөр, ким хаһыат ааҕар.

Ити курдук, уон сыл устата хантан да үп-ас көрдөөбөккө, хаһан кинилэргэ ким болҕомтотун уурарын кэтэспэккэ, бэйэлэрин кыахтарынан Винокуровтар оҕону үлэҕэ иитиигэ сүҥкэн кылааттарын киллэрэ сылдьаллар.

«Улуус олоҕо» бырайыак өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун, айар-тутар үлэлэрин туһунан кэпсиир. Чуолаан кинилэр бэйэлэрин ситиһиилэринэн, кыһалҕаларынан тыа сиригэр олоҕу туталлар. Хас биирдии улууска тиийдэххэ, Саха сирэ олус да киэҥин, ураты күндүтүн билэҕин. Оччоҕо киһи ханна баҕарар олоруон, үлэлиэн, сайдыан сөбүн итэҕэйэҕин. Биллэн турар, кытыы сиргэ олохсуйуу чэпчэки буолбатах, ардыгар — ыарахан да диэххэ сөп. Ол гынан баран, тыа киһитэ барахсан төрөөбүт дойдутугар тапталын иҥэрэн, дириҥ ис хоһоонноох олоҕу салайсар. 

Почта России открыла новое отделение в селе Улах-Ан

Отделение почтовой связи для жителей села Улах-Ан Хангаласского района начало работу в новом здании, построенном специально для Почты России администрацией муниципалитета.

Село Улах-Ан расположено в 60 км от города Якутска, где проживают около 900 человек.

Здесь при участии администрации муниципалитета было построено новое здание почты общей площадью 30 кв.м.

Отделение оборудовано рабочим местом оператора, хозяйственным отсеком и клиентским залом. Здесь работают начальник отделения и почтальон. В отделении предоставляется весь перечень почтовых услуг: прием и доставка почтовых отправлений, оформление подписки на печатные издания, финансовые операции, включая выплату пенсий и прием платежей, в том числе за коммунальные услуги, телефонию и интернет.

На открытии присутствовали глава села Улах-Ан Николай Герасимов, заместитель  начальника Среднеленского почтамта Саргылана Турантаева, депутат Государственного Собрания (Ил Тумэн) Дмитрий Семенов.

Николай Герасимов подчеркнул важность почтовой связи для жителей Якутии и отметил, что открытие нового почтового отделения приурочено к 275-летию со дня становления Иркутско-Якутского почтового тракта. «В селе Улах-Ан жили и работали первые ямщики Якутии, так как поселение как ямщицкая станция была признана с 1740 года», — сказал он.

«Для нас, почтовиков, открытие такого светлого, нового отделения – большая радость. Это всегда результат тесного взаимодействия с муниципальными образованиями, — прокомментировал директор Якутского филиала Почты России Андрей Суслов. – Выражаю огромную благодарность главе наслега Николаю Герасимову за всестороннее содействие, за наше постоянное сотрудничество. Пожалуй, это один из ярких примеров плодотворного взаимодействия муниципалитета и Почты России».

Кроме того, Якутский филиал Почты России планирует в 2018 году отремонтировать два отделения почтовой связи в Айхале и Удачном. Также в планах открытие двух отделений нового формата в Якутске и Нерюнгри.

«Жизнь в районах»: Сордоннох — село настоящих мужчин

Небольшой поселок Сордоннох Оймяконского района примечателен еще и тем, что почти все мужчины призывного возраста служили или служат в армии. Команда «Сахамедиа» встретилась с отцами двух семей, в которых несколько поколений отдавали святой долг Родине. Заодно мужчины сравнили условия службы в наши дни и советского периода.

Согласитесь, подобное рвение в армию, когда здоровые парни порой правдой и неправдой стараются остаться на гражданке. Не говорю за абсолютное большинство, но таких случаев достаточно.

Солдат советской армии

Александр Гермогенов 1961 года рождения. Родился в Оймяконе, в то время больница работала только в районном центре. После окончания школы пару лет по комсомольской линии работал кочегаром и водовозом.

В 1980 году Александр Алексеевич получил повестку. «Весной около пятидесяти призывников собрали в Усть-Нере. Как сейчас помню, полетели на самолете 10 мая после праздников. На сборном пункте «Маяк» уже находилось очень много людей, были парни, ждавшие почти месяц. На следующий день после приезда на пяти автобусах нас повезли в аэропорт. У меня было желание, чтобы меня направили на флот, хотел служить три года, посмотреть другие земли. Когда двоюродный старший брат Артур Готовцев вернулся домой, я был поражен его красивой формой моряка. Но никто меня слушать не стал, поэтому два года служил в ракетно-зенитных войсках в селе Нерченский завод Читинской области», — рассказывает он.

В школе Александр Алексеевич занимался спортивной гимнастикой, поэтому проблем с физической формой не было. Новобранцы попали сразу воинскую часть, а не в «учебку». Гермогенов признает, что была и дедовщина, пришлось шесть месяцев потерпеть. Сначала служили в пехоте, потом их пересадили в БТР, рассчитанный на одиннадцать человек.

«Когда в кино показывают, как солдаты точно стреляют в цель на полном ходу, не верьте этому. На самом деле сидишь внутри машины и думаешь, как бы не упасть. Потом смотришь такие фильмы, не можешь сдержать смех», – рассказал наш герой, как все происходит в действительности.

В армии уроженец Сордонноха впервые увидел ракету «Стрела». Ни разу выстрелить из нее не получилось, только имитировали ее запуск. В конце службы Александра перевели в танк заряжающим. «Честно говоря, только заглянул внутрь через люк. Удивило, что там было тесно, как помещаются четыре человека, так и не понял. Все-таки в то время я был «дедушкой» и имел определенные привилегии», – рассказал о последнем месяце службы он.

Солдатскую эстафету подхватили сыновья Александра Алексеевича. Алексей служил на флоте, Александр в – мотострелковых войсках, Никифор – в танковых. «Если бы это зависело от меня, вернул бы два года службы. Чему можно научиться за год?», – рассуждает Гермогенов-старший.

Отец трех солдат российской армии мог сравнить условия службы разных лет. Надо признать, что в его годы все было на порядок суровее.

Сейчас к армии готовятся еще два сына нашего героя Яков и Юрий. «Надеюсь, они не посрамят имя Гермогеновых, когда придет их время», – говорит о семейных традициях человек, два года носивший погоны с желтыми буквами «СА».

Сын воина, отец пятерых солдат

В жизни Виталия Ядреева многое связано с армией. Его отец Петр Ядреев один из двух уроженцев Сордонноха, воевавших в Великой Отечественной войне. К счастью, после победы в 1947 году он вернулся домой и работал на благо родного поселка. Сын у участника страшной войны родился позже. Виталий Петрович помнит, как в детстве на зависть друзьям украдкой надевал пиджак отца с медалями и воображал себя генералом. «Помню весил он прилично и волочился по полу. Но это были невероятные эмоции», – вспоминает те годы. Но один раз они попались во время такой «операции», отругали их так, что с тех пор пиджак уже не трогали.

Виталий Ядреев родился в Намском улусе, оттуда пошел в армию. В 1981 году вернулся домой, тогда же встретил свою любовь Варвару Канаеву, в 1982-м они женились. Старший сын Виталий родился еще в Намцах, а Юрий, Любомир, Тимур и Андриан уже в Сордоннохе.

О горячем желании служить говорит то, что Ядреев учился с Намском СПТУ. Когда друзья получили повестки, Виталий несколько раз ходил в военкомат и просил направить его в войска. Его призвали только в следующем году, потому что не имели права направить в армию студента второго курса.

Виталий Петрович служил в Забайкальском военном округе, городе Борзя. Якутянин был наводчиком в неподвижном танке, врытом в землю. Пушки были направлены в сторону Китая, с этой страной у Советского Союза в те годы отношения оставались напряженными. «Пушки походили на гаубицу, когда стреляли из них, пользовались затычками для ушей, но все равно некоторое время после выстрела плохо слышали. Сталкивались со случаями дедовщины. Но в роте из 57 солдат я один был из Якутии, поэтому меня не трогали», – вспомнил особенности службы Ядреев.

Те годы Виталий Петрович вспоминает с ностальгией. Например, форму советского периода он не променял бы ни на какую другую.

Добавим, что в Сордоннхе живет Степан Степанович Сивцев, в советской армии бывший гранатометчиком. Вслед за отцом солдатскую шинель носили его сыновья Станислав, Степан и Айтал. Вот такие семьи можно встретить в обыкновенном оймяконском поселке.

Проект «Жизнь в районах» рассказывает о людях, проживающих в улусах нашей республики. Именно они своими победами и проблемами создают жизнь на селе. Смотришь на них и веришь, что Якутия — бескрайняя, и ты сможешь жить, трудиться и развиваться где угодно. Чем так вдохновляют эти люди? Они делают свое дело. Им непросто. Часто — совсем невесело. Но они продолжают жить с любовью к своей малой родине — так, чтобы жизнь вокруг наполнялась смыслом.

Ньурбалар өрөспүүбүлүкэтээҕи үтүө быһыы кэлим дьайыыларыгар кыттыһаллар

«Үтүө быһыы өрөспүүбүлүкэтэ» кэлим дьайыылар күннэригэр Дьиэ кэргэҥҥэ уонна ыччакка социальнай-психологическай көмө киинин Ньурбатааҕы филиалын дьоҕус кэлэктиибэ көҥүл өттүнэн көмөлөһөөччүлэр хамсааһыннарыгар кыттыста.

«Үтүөнү бэлэхтээ» аһымал санааланыы аахсыйатын чэрчитинэн, муус устар 5 к. Ньурба к. баһаартан эмсэҕэлээбит дьиэ кэргэттэргэ көмөнү оҥордулар. Кулун тутар 27 к. Ньурба к. Донской уулуссатын 13 №-дээх, тулаайах оҕолорго анаан тутуллубут дьиэ 3 кыбартыырата эмсэҕэлээбиттэрэ. Көмөнү оҥоруу билигин да салҕанар.

«Үтүөнү бэлэхтээ» аахсыйа чэрчитинэн Күндээдэ нэһилиэгин ыччата уонна оскуола үөрэнээччилэрэ ыараханнык ыалдьар соҕотох ийэ оҕолоругар мас саһааннаан, сааһылаан көмөлөстүлэр.

«Улуус олоҕо»: Сордоҥнооххо табаар эргииригэр уопуттаах урбаанньыттар ылсаллар

Саха сирэ бэйэтин географиятын балаһыанньатынан олус киэҥ сири тайыыр. Кытыы сирдэргэ массыына суола кыһынын эрэ баар. Сайынын уунан сырыы арыллар. Айаҥҥа үксүн айылҕа көстүүтэ, содула быһаарар оруолу ылар. Онон ыраах сытар нэһилиэнньэлээх пууннарга таһаҕаһы тириэрдии биир тыын суолталаах боппуруоһунан буолар. «Сахамедиа» холдинг «Улуус олоҕо» бырайыагын суруналыыстара Сордоҥноох нэһилиэгэр тиийэн, олохтоох маҕаһыынын арыйан көрдүбүт. Ол туһунан «Өймөкөөн улууһун пааспарыгар» кэпсиибит.

Маҕаһыын атыыһыта Ольга Прудецкая сордоҥноохтор тарбахха баттанар убаастыыр киһилэрэ. Мин кинини кытта сирэй көрсөн кэпсэтэн, араас көрүҥнээх табаарынан баай маҕаһыыныгар сылдьан, чахчы бэйэтин дьыалатыгар бэриниилээх, үлэһит киһи эбит дии санаатым.

Ааспыт сыл түмүгүнэн Өймөкөөн улууһугар атыы-эргиэн үлэһиттэрэ бытархай атыыттан 1 млрд. 836 мөл. 065 тыһ. солк. үбү эргиппиттэр. Бу туһунан муниципалитет баһылыга Михаил Захаров сыллааҕы отчуотугар бэлиэтээбитэ. Улуустааҕы эргиэн үлэһиттэрин былааннарын 99,4 % толорууларыгар Сордоҥноох нэһилиэгин маҕаһыынын үлэһитэ Ольга Прудецкая сэмэй кылаатын эмиэ киллэрбитэ чахчы.

Тыа сирин маҕаһыына — Томтордооҕу «Сулус» киинэммит маҕаһыын филиала. Онон сүрүн табаар, ас-үөл, фрукта, оҕоруот аһа Томтортон аҕалыллар. Атыыһыт Ольга Прудецкая кыһыҥҥы суол баарына, суоппардары наймылаһан, промышленнай уонна ас табаарын киин куораттан аҕалан эмиэ атыылыыр.

— Маҕаһыын атыыһытынан үлэлээбитим үс сыл буолла. Хааччыллыыбыт олус үчүгэй. Нэһилиэккэ төһө да куораттааҕы сыананан ас бродууксуйатын сүрүн көрүҥүн атыылыыр «Уйгу» кэпэрэтиип лааппыта баарын иһин, биһиги маҕаһыыммыт аана сабыллыбат. Сыанабыт куорат сыанатыттан, айан төлөбүрүн учуоттаатахха, 50% үрдүк. Ити сөбүгэр дии саныыбын. Ас арааһа кэлэр. Дьон ордук фруктаны, халбаһыыны, үүт аһы атыылаһаллар. Табаарбытын куораттан аҕала турар буолан, күннээҕинэн сибиэһэйдии бүтэн иһэр. Олохтоохтор ас болдьоҕун тутуһаллар, икки-үс хонук ааста да, табаар барбат. Дьон ордук куораттан аҕалар үүт ас бородууксуйатын – кефири, иэдьэгэйи, йогурту кэлээтин кытта бүтэрэн кэбиһэллэр. Инньэ гынан, ас сиэнэр болдьоҕо кэмигэр тутуһуллар. Куораттан кэлэр үүт ас улуустартан аҕалыллар бэйэ бородууксуйата буолан, олохтоохтор олус сөбүлээн атыылаһаллар, — диэн кэпсиир Ольга Ксенофонтовна.

Атыыһыт Сордоҥноох нэһилиэгин төрүт олохтооҕо буолан, ким тугу күүтэрин барытын эрдэттэн билэр. Ол эбэтэр, холобур Ивановтар халбаһыыларын кэтэһэллэр, Петровтар үүт астарын хайаан да ыла кэлиэхтэрэ, Сидоровтар сибиэһэй фрукталарын ирдээбитинэн киириэхтэрэ диэн, Ольга Ксенофонтовна эрдэттэн бэлэмнии тоһуйар.

Кини бэлиэтииринэн, сирэй харчы кырыымчык буолан, дьон ылбыт табаарын үксүн наар иэс суруйар. Уу харчынан, биллэн турар, биэнсийэлээхтэр төлөһөллөр – харчылара да кэмигэр кэлэр, иэстээх сылдьалларын да сөбүлээбэттэр. Өссө учууталлар эмиэ өрүү кэмигэр төлөһөллөрүн бэлиэтээн туран: «Атыттар, бэйэ дьоно буолан, син биир иэс биэрэбин. Онон сүрүннээн биэнсийэ уонна хамнас кэнниттэн эрэ табаарбын саҥардабын», — диир. Олохтоохтор бэйэлэрэ үп-харчы эргийиэн наадатын өйдөөн, иэстэрин уһаппат буола сатыыллар.

Сордоҥноох маҕаһыынын атыыһытын үлэтин саамай уустук кэмэ – сайын уонна күһүн уу кэлиитэ. Томтору уонна Орто Балаҕаны ситимниир Куйдуһун муостата сайын, күһүн алдьанар буолан, дьону эрэйдиирин ааһан, ас-үөл бородууктатын таһыыга харгыстары үөскэтэр. Бу маннык түгэҥҥэ ас бородууктатын тиэйиэхтээҕэр, дьон да сырыыта тохтуур.

— Ханнык да уустук кэмҥэ табаарбытын саҥардарбытын тохтоппоппут. Олохтоохтор ким көлөнөн, ким куруустаһан көмөлөһөн, аспытын кэмиттэн кэмигэр тиэнэ олоробут, — диэн кэпсиир олохтоох эргиэн үлэһитэ.

Сордоҥноох олохтоохторо маҕаһыыннарын атыыһытын туһунан бэрт иһирэх тылынан кэпсииллэр:

— Ольга Ксенофонтовна төрүт олохтоох киһи буолан, ким туох интэриэстээҕинэн, дьарыктааҕынан наада буолуо диэбит табаарын хайаан да атыылаһан аҕалар. Ол курдук, иистэнньэҥнэр ордук абыраннылар – маҕаһыыҥҥа сап, иннэ, миэтэрэлээх таҥас, оҕуруо арааһа кэлэр. Асчыттар сөбүлээбит астарын, иһиттэрин-хомуостарын эмиэ бу маҕаһыынтан үөрэ-көтө атыылаһаллар. Төрөөбүт күннээхтэри эмиэ билэ сылдьан сөптөөх табаары аҕалар. Онон саастаах да киһиэхэ, оҕоҕо да киһи олохтоох маҕаһыынтан бэлэҕи бэрт дөбөҥнүк булар.

Саамай кэрэхсэбиллээҕэ, Ольга Ксенофонтовна олохтоох балыксыттары кытта кэпсэтэн, сибиэһэй балыгы атыылыыр. Онон балыксыта суох дьон дьарҕааны, быраҥааттаны төһө баҕарар амсайыахтарын сөп.

Олус хаһаайыстыбаннай, онон айан суола сабыллыан иннинэ күннэтэ туттар наадалаах табаары эрдэттэн тиэйэн хаһаанан кэбиһэр. Онон ордук сайын уу кэлэр кэмигэр суола суох эрэйдэнэр дьон сүрүн табаарынан быстарбаппыт. Суол сабыллыбытын билбэккэ да хаалабыт. Ол курдук бары барыта баар буолар. Онон биһиги, олохтоохтор, кыыспытыгар биир дойдулаахтарыгар кыһамньытын иһин барҕа махталбытын тиэрдэбит, — диэн санаатын үллэстэр култуура бэтэрээнэ Ирина Цыренова.

Тымныы Полюһа Өймөкөөн Сордоҥнооҕор олохтоох нэһилиэнньэни күннээҕи эрэ бордууктанан буолбакка, киһи санаабыта барыта баар баай-талым тыа сирин маҕаһыынын илэ харахпытынан көрдүбүт. Уопуттаах урбаанньыттар тыа сирин дьонун кыһалҕатын билэр буолан, барытын эрдэттэн дьаһанан, олох хаачыстыбатын үрдэтиигэ ылсаллара — кинилэргэ ирдэбил.

«Жизнь в районах»: Экскурсия по резиденции Чысхаана

В конце 80-х годов на месте нынешней резиденции Чысхаана располагалось торговое отделение «Оймякон». В нише горы с помощью взрывных работ был проложен искусственный тоннель, в котором хранили рыбу и мясо. После развала Советского Союза эту организацию ликвидировали. Сейчас здесь — главная достопримечательность Полюса холода, где побывала команда спецпроекта «Жизнь в районах».

110 метров мороза

Пять лет назад, когда в Оймяконском районе стали проводить фестиваль «Полюс холода», ледяное помещение передали местному музею. Его работники решили, что логично будет устроить здесь резиденцию Чысхаана. С каждым годом количество скульптур увеличивалось, сейчас их чуть больше 30.

Общая длина коридора – 110 метров. Фигуры постарались распределить по комнатам тематически. В первом помещении гостей встречают хозяева горы и символ холода-  Бык зимы. Во втором можно увидеть оленевода с ребенком, едущих на мунху, и уголок влюбленных. В третьем – священное якутское дерево Аал Луук мас и олонхосут.

В пятой комнате — Баай Байанай, дальше — Дед Мороз из Великого Устюга. В шестой комнате — счастливый оленевод с арканом, в седьмой – озеро Лабынкыр со знаменитым чудовищем.

Чысхаана ждет новоселье

В четвертой по счету комнате расположен трон Чысхаана. Помещение для сказочного героя маловато, поэтому он пока стоит в коридоре. Скоро для него построят новый кабинет. До этого здесь находилась скульптура шамана, сидящего на гробу, но она растаяла.

В глубине тоннеля недостаточно холодно. Проблему можно решить, добавив льда. Скоро полноценным хозяином комнаты станет Чысхаан.

Возможно, героя разделят на части, а потом соединят. Второй вариант – мастер сделает новую скульптуру. Пока окончательное решение еще не приняли.

Вместе с Чысхааном в коридоре находятся Деды Морозы из Ямала и Карелии. Они будто охраняют ящик с символом холода. Всего в разные годы из других регионов, а также из Америки и Лапландии в гости в Томтор приезжали восемь «коллег» Чысхаана.

Нелегкая женская работа

По словам директора музея Розалии Дягилевой, предстоит проделать много специфической работы. В нескольких местах с потолка свисают лохмотья снега, чтобы они не упали кому-нибудь на голову, нужно их постоянно сбивать вниз и выносить на улицу. Этим руководитель музея занимается вместе с коллегой Раисой Скрыбыкиной.

Конечно, женщинам трудно справляться с этой работой. «Но что делать? Приходится терпеть, раз согласились трудиться», – сказала Розалия Тимофеевна.

Резиденция Чысхаана очень похожа на Царство вечной мерзлоты в Якутске. Ежегодно на Полюс холода приезжает множество туристов из других регионов и стран.

Проект «Жизнь в районах» рассказывает о людях, проживающих в улусах нашей республики. Именно они своими победами и проблемами создают жизнь на селе. Смотришь на них и веришь, что Якутия — бескрайняя, и ты сможешь жить, трудиться и развиваться где угодно. Чем так вдохновляют эти люди? Они делают свое дело. Им непросто. Часто — совсем невесело. Но они продолжают жить с любовью к своей малой родине — так, чтобы жизнь вокруг наполнялась смыслом.

«Улуус олоҕо»: Өймөкөөҥҥө туристарга өҥөнү оҥоруу олохтоохтор дохуот аахсалларыгар туһуланыахтаах

“Улуус олоҕо» бырайыак суруналыыстара Өймөкөөн нэһилиэгэр тиийэн, түспүт ыалбыт Валентина Готовцеваны кытта чэйдии-чэйдии олох-дьаһах туһунан кэпсэтэ олордубут. Биһиги сүрүн сорукпут – ырыынак уустук кэмигэр үлэтэ суох эрээри, бэйэтин бэйэтэ дьаһанан, кыахтаахтык олорор тыа сирин олохтооҕун кытта сэһэргэһии. Биир оннук киһинэн Лена Репина буоларын хаһаайка кэпсээтэ. Салгыы «Улуус пааспарыгар» кэпсиибит.

Валентина Готовцева Өймөкөөҥҥө ыаллар ынахтарын кыһын устата чугастааҕы эбэҕэ киллэрэн уулаталларын туһунан кэпсээтэ. «Дойдулардыы«, — диир кини. Баҕар, киин улуустарга буоллун даҕаны. Оттон хоту дойдуга, буолаары буолан, Тымныы полюһугар ынаҕы таһырдьа таһаарыах диэтэххэ, күүстээх дьаһал курдук.

«Арба, бу кэмҥэ Лена Репина ынахтарын уулатар кэмэ. Өрүскэ киирэн көрүҥ. Билигин сүөһүлэрин үүрэн иһэр буолуохтаах. Дьэ, кини баар, эһиги интэриэһиргиир дьоруойгут. Баран көрсүбэккит дуо?» — диэн Валентина Михайловна этиитин ылынан, суруналыыстар салгын сии таарыйа, Индигиир эбэҕэ киирдибит. Кырдьык, икки ынаҕын уулата иһэр дьахтары утары көрсөн, ойбоҥҥо барыстыбыт. Субу чугас баар буолуо диэбиппит да, салҕыахпытыгар диэри хаамтыбыт.

— Ынахтарбын күн өрүү-өрүү уулатабын. Хас да кыраадыс тымныы буоллун, туман да түһэн турдун, бу суолбутунан син биир тиэстэбит. Мин аара баран иһэн «скандилыыбын». Онон доруобуйабар миэхэ да туһалаах, — диэн кэпсиир Лена Репина.

Лена Репина нэһилиэккэ үлэтэ суох дьон ахсааныгар киирэн, билигин бэйэтин бэйэтэ дьарыктаан, үлэ араас көрүҥэр ылсар.

Лена Репина үлэтэ суох буолан, тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтиттэн нэһилиэк дьаһалта ылбыт гранынан сибиинньэҕэ уонна кууруссаҕа тиксибит. Икки төрүүр ынахтаах, уоннааҕыта – тыһаҕас. Бастакы торбоһо Тыйыс 65 кыраадыс тымныы түһэн турдаҕына төрөөбүт. Онон быйыл сүөһүтэ эбиллэн, аны олохтоох бородууксуйаны оҥорон таһаарыыга ылсан эрэр. Этин-үүтүн атыылыыр, дьон атыылаһар, онон хамнастанар.

Дьиэлээх хаһаайка дохуот киллэринэр биир өрүтэ — иис. Биһиги сэһэргэһээччибит хотонуттан бүтэн-оһон, дьиэтигэр киирэн, иистэммитинэн барар. Бу Үчүгэй нэһилиэгин оскуолатын үҥкүүһүт оҕолоругар таба көстүүмүн сакааска ылан тигэ сылдьарын этэр. «Уон алта көстүүмү тигэн, дохуоппар 18 тыһ. солк. эбинним. Биир көстүүмү 1200 солк. тигэбин. Кыһыҥҥы өттүгэр сакаас баар. Уоннааҕы кэмҥэ хаһаайыстыбабын көрөбүн-истэбин», — диэн кэпсиир кини.

Онтон бэрт сиэдэрэй саха дьахтарын кыһыҥҥы сонугар эбии киэргэли тигиэхтээҕин кэпсиир. Бу – саха дьахтарын XVIII үйэтээҕи кыһыҥҥы соно. Дьэ, мааны таҥас! Сону Лена биир ый устата халбаҥнаабакка тигэн, былырыын күһүн «Арктика кыһыныгар итии таҥаһы тигии» куонкуруһугар кыттыбыт. Бу тэрээһини Саха сирин аатырбыт модельера Августина Филиппова уонна социологическай наука доктора Ульяна Винокурова бэйэлэринэн Өймөкөөҥҥө кэлэн, өрөспүүбүлүкэ ааттаах-суоллаах иистэнньэҥнэрин аҕалан ыыппыттара. Онно Тымныы полюһун дьахталлара маастар-кылааска хас да хонук үөрэммиттэрэ. Кыһыҥҥы таҥас куонукуруһугар Лена Репина бу кыһыҥҥы соно бочуоттаах 1-кы миэстэҕэ тиксибитэ. Хаһаайка сонун суолталаах быыстапкаларга, тэрээһиннэргэ эрэ кэтэр. Сотору кэминэн бу сон Репиннэр дьиэ кэргэннэригэр эмиэ «харчы оҥоруохтаах».

— Өймөкөөн Тымныы полюһун быһыытынан биллэр буолан, араас омук дойдутуттан туристар бөҕө кэллэллэр. Кинилэр саамай интэриэһиргииллэрэ – национальнай ас-үөл, таҥас-сап, дьиэ сүөһүтэ. Онон бу соҥҥо анаан сэттискэ үөрэнэр кыыһым оскуолатыгар бизнес-былаан суруйбута уонна онтун предпринимательство миниистирэ Антон Сафронов кэлэн урбаанньыттары кытта көрсүһүүтүгэр билиһиннэрбитэ. Антон Александрович кэскиллээх былаан эбит олус сэргээбитэ. Онон бу сон сотору кэминэн коммерческай хайысханан үлэлиэҕэ. Ол эбэтэ саха таҥаһын көрдөрүүгэ ураты экспонат быһыытынан туруоруллан, анаан кэпсэниллиэҕэ, омук дьахталлара кэтэн туран хаартыскаҕа түһүөхтэрэ. Ол барыта туспа прейскураннаах буолуоҕа, — диир сон хаһаайката.

Өймөкөөҥҥө: «Бэҕэһээ Бүөтүрдээх оҕолоро куораттан кэлбиттэр үһү», — диэн кэпсэтии оннугар, аны: «Сарсын Индонезияттан уонна Швецияттан икки дьахтар уонна үс эр киһи кэлэр үһү», — диэн сонуннарын үллэстэллэр. Тымныы полюһун дьоно омук туристарыгар оннук үөрэнэн хаалбыттар. Тыа сирин дьонугар кинилэри сааратарга бииртэн биир, бу Лена Репина дьиэ кэргэнин курдук араас толкуйдар үөскүүллэр. Кырдьык, сон турист интэриэһин тардыыһы. Дьабака бэргэһэ чаамык, нуорка уонна киис тириититтэн кыбытыллан оҥоһуллубут. Чаамык уонна киис – Өймөкөөн түүлээҕэ. Сон иһэ – нутрия тириитэ.

Биһиги үлэтэ суох киһини хайдах эрэ кырыымчык олохтоох курдук саныыбыт. Өймөкөөн нэһилиэгин олохтооҕо Лена Репина, төһө да хамнастаах үлэтэ суох буоллар, кыахтаахтык дьаһанан олорор. Уһаайбата киэҥэ-куоҥа, дьиэтэ-уота хоп курдуга, хотонугар икки төрөөрү турар ынаҕа, торбосторо, биир тылынан, тыа сирин сэниэ туруктаах ыала. Кини Өймөкөөн нэһилиэгэр аатырар «Кулаковскай түөлбэтэ» диэн микрооройуоҥҥа тиэргэннээх. Аата да этэрин курдук, манна сүрүннээн аныгылыы дьаһанан олорор эдэр ыаллар «уйаламмытттар». Сотору кэминэн бу түөлбэ толору хааччыллыылаах иккилии мэндиэмэннээх коттеджтарынан туолар кыахтаах. 

«Жизнь в районах»: Энергия Солнца питает северный поселок Сордоннох

Несколько лет назад в Сордоннох пришли новые технологии. Энергию здесь получают от солнечных батарей. Работники котельной с удовольствием отмечают разницу по сравнению со старыми условиями работы. 

Всего на балансе обособленного предприятия «Теплоэнергосервис» в Оймяконском улусе состоит шестнадцать котельных. Одна из них находится в Сордоннохе.

Солнце светит и греет

Начальник котельной Алексей Гермогенов рассказал о своей работе:

– Станцию торжественно открыли в сентябре прошлого года. Общая мощность объекта 370 киловатт. Используем солнечную электроэнергию, она питает жилые и административные здания круглые сутки. У нас в штате восемь сотрудников, работаем посменно. В каждой смене дежурят по двенадцать часов: с девяти утра до девяти вечера. Если случится что-то экстраординарное, должны прийти все. Поселок у нас маленький, поэтому можем собраться быстро и оперативно решить проблему. Хорошо, что поводов для этого не было. Несколько раз проводили учебную тревогу, никаких нареканий у начальства не возникало.

Оговоримся, небольшие аварии все-таки случались. Надо понимать, что это техника и может сдавать сбой. Самое продолжительное время, когда сордоннохцы оставались без света, не больше десяти минут.

Предыдущая станция работала около двадцати лет. Сам Гермогенов тогда ходил в школу и даже не думал, что станет руководителем предприятия, обеспечивающей энергией все село. Алексей по специальности эколог, закончил факультет природопользования СВФУ. В какой-то степени символично, что именно он стал начальником объекта, использующей энергию солнца.

С наступлением весны солнце светит дольше. Тогда на станции включают маленький дизель. Самая большая масса энергии вырабатывается как раз весной. Самый пик приходится с восьми утра до пяти часов, потом энергия идет на снижение. Зимой эта продолжительность сокращается до двух-трех часов.

До этого о солнечных батареях Гермогенов и его коллеги только слышали. Когда увидели собственными глазами, не скрывали удивления и радости: «И вправду можно использовать эту энергию!» Посмотреть, как эта техника работает, приходили другие селяне.

Такие станции есть еще в Верхоянском и Кобяйском районах. Можно было наладить с ними связи, чтобы обмениваться опытом. Все-таки в названных улусах солнечную энергию начали использовать немного раньше оймяконцев. Пока это в планах Алексея Гермогенова и его коллег.

Сами батареи стоят возле станции в два ряда. Когда идет снег, особенно мокрый, нужно несколько раз в день оперативно чистить их. Для этого работники соорудили специальную щетку, похожую на швабру.

Шесть километров тепла
Владимир Винокуров

Оператор модульной котельной Владимир Винокуров и его напарник Юрий Ядреев каждый день обеспечивают теплом весь поселок. Их рабочее время с девяти до девяти, потом их сменяет другая бригада. Меняться напарниками не разрешается, от этого зависит и их зарплата. Поэтому можно сказать пара Винокуров–Ядреев – это сыгранная команда.

Зимой в день в среднем расходуется около четырнадцати тонн угля. Котельная обслуживает не только административные здания, но и все жилые дома. От нее к каждому двору тянутся трубы. Общая протяженность магистрали – шесть километров.

Операторы сознают свою ответственность, именно от них зависит, будет ли в домах сордоннохцев тепло или прохладно.Чаще всего протекает печь, приходят в негодность шурующие планки, ломается мотор. Если в печи обнаружилась дырка, агрегат останавливают и вызывают электрика, который срочно заделывает неисправность.
Каждый такой случай тщательно фиксируется в специальном журнале, затем начальство принимает решение о замене каких-либо элементов котельной.

Котельную ввели в строй четыре года назад. Владимир Васильевич работает здесь с самого начала. Мы попросили сравнить старую и новую котельные. «Небо и земля! Здесь не работа, а отдых. Прежде котельные находились в двух зданиях, приходилось бегать из одного в другое. Уголь тогда кидали десятками килограммов, а сегодня, образно говоря, сидишь у себя в комнате и нажимаешь на кнопку», — говорит он.

Не все так просто, как скромно говорит Винокуров. Чтобы операторы не теряли квалификацию, один раз в год они проходят аттестацию. Каждый раз экзамен они сдают на «отлично», поэтому сордоннохцы могут быть спокойны: в их домах всегда будет тепло.