сельское хозяйство — Архив новостей

Тымныы полюһугар үөр сылгыны иитии Киинэ арылынна

Соторутааҕыта Өймөкөөн улууһун Томтор нэһилиэгэр “Тоноор” тыа хаһаайыстыбатын производственнай кооперативын иһинэн үөр сылгыны иитиигэ каадырдары бэлэмниир, үөрэтэр уонна сылгыһыттар таһымнарын үрдэтэр Киин аһылынна.

Тэрээһин РФ уонна СӨ тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар СӨ судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, Өймөкөөн улууһун Бочуоттаах олохтооҕо Николай Тимофеевич Винокуров новаторскай үлэнэн дьарыктаммыта 25 сылыгар ананна. Бу дьаһалы тэрийээччилэр – СӨ Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтэ, “Өймөкөөн улууһа (оройуона)” муниципальнай тэрилтэ уонна “2-с Бороҕон нэһилиэгэ” МТ дьаһалталара, ону тэҥэ тэрээһини Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр института, Дьокуускайдааҕы Тыа хаһаайыстыбатын академията уонна “Саха” НКИХ өйөөтүлэр.

Киини үөрүүлээхтик арыйыы сиэрин-туомун кэнниттэн мустубут дьон Н.Т. Винокуров сылгыны иитиигэ ааптарскай технологияларын кытта билистилэр. “Тоноор” бааһынай хаһаайыстыба киин уһаайбатыгар “Тумус Талахха” сылгыны ыйааһыннааһыны, саҥа төрүөҕү көрүү-истии ньыматын о.д.а. көрдүлэр-иһиттилэр.

Күн иккис аҥарыгар “Үөр сылгыны иитии технологията: үгэстэр уонна инновациялар” диэн научнай-практическай кэмпириэнсийэҕэ өрөспүүбүлүкэ сылгыһыттара, хаһаайыстыбалар салайааччылара, научнай үлэһиттэр, үөр сылгыны иитии исписэлиистэрэ уонна ыҥырыылаах ыалдьыттар кытыннылар.

«Жизнь в районах»: Как на Полюсе холода разводят коров якутской породы

В Оймяконском улусе в очень суровых климатических условиях успешно содержат и разводят коров. Особенно на Полюсе холода ценятся якутские коровы. Евдокия Винокурова, которая держит большое хозяйство, рассказала о специфике аборигенной породы и перспективах ее развития в северном районе.

– В 2005 году я основала частное хозяйство, в 2011-м «Сахаагроплем» привез нам восемнадцать коров, с этого времени наше хозяйство является подразделение этой организации. Буренок симментальской породы у нас 27, якутской – 37, из них восемнадцать дойные. За несколько дней до вашего приезда у «якутян» родились четыре теленка, — рассказывает Евдокия Винокурова.

– Как вообще обстоят дела с рождаемостью?

– Раньше телят рождалось больше. Возможно, дело в быке-осеменителе. Прежний прекрасно справлялся со своими обязанности, но решили, что он уже стар и забили его. А его сменщик оказался не так хорош. В любом случае будем анализировать и, может быть, что-то поменяем.

Раньше больше рождались быки. Их не растят, потому что никакого толка от них нет: просто едят сено и все. В последнее время ситуация меняется, в прошлом году родилось восемь коров и три быка.

Поддержка правительства

– Откуда привезли коров якутской породы?

– Из Амгинского улуса, с фермы «Тустах»,у которой в республике одиннадцать филиалов. Тогда директором предприятия работал Дмитрий Карманов. Дмитрий Прокопьевич трепетно относился к якутской породе коров, благодаря таким патриотам она не только сохранилась, но и распространяется.

– Эту породу решили купить сами?

– Прежний глава района Василий Местников принял решение о приобретении этих коров. Я горда и рада, что их содержание и разведение он доверил мне. Хотон также построен на муниципальные средства. Правда, с увеличением голов в нем стало тесновато, так как он рассчитан на 55 мест, а я содержу 67. Чтобы животное забить на мясо, надо расти его два-три года.

В правительстве Якутии понимают ценность якутских коров. Поэтому корм, содержание хотона и все остальное оплачивается из республиканского бюджета. Зарплату получаем оттуда же.

– Сколько человек работает на ферме?

– На правах ее основателя нанимаю членов своей семьи. В свое время я взяла на воспитание сыновей старшего брата, который умер. Все они работали или работают у меня. Мои сыновья Эльдар и Гаврил еще школьники, но после уроков бегут на ферму. Мой самый главный помощник Дьулустан. После окончания университета три года работал программистом в Мегино-Кангаласском улусе, потом вернулся в родную деревню. Никаких скидок на родственные связи не делаю. Наоборот, ребята делают все, чтобы не подвести меня.

«Симменталок» отделят от «якутянок»

– Не планируете разделить коров двух пород?

– В этом году собираюсь коров симментальской породы перевести в свой хотон. Я не имею права нарушить договор с «Сахаагропромом», согласно которому должны содержаться только якутские коровы. Просто так сложились обстоятельства, что нужно было все время находиться здесь и следить, чтобы хотон не замерз.

– Все хвалят якутскую породу. В чем ее преимущество?

– По сравнению с той же симментальской породой «якутянки» дают меньше молока, но по качеству оно лучше. Если бы передо мной поставили выбор между двумя породами, осталась бы с аборигенной. Во многом потому, что их содержание оплачивается из республиканского бюджета. Моя мечта, чтобы жители республики могли покупать местный полуфабрикат, пить наше молоко, есть свое мясо.

Кредитная проблема

Винокурова рассказала и о трудностях, с которыми ей и ее землякам приходится сталкиваться. Главная проблема в географическом расположении. К примеру, один из банков Евдокии Захаровне не предоставляет кредит, объясняя это тем, что она живет в северном районе, а филиала у финансового учреждения там нет.

«В улусе много людей, особенно молодежи, желающих создать частное хозяйство. Если их поддержать, район развился бы быстрее», – с грустью сказала Евдокия Захаровна.

Сама она готова брать большие кредиты, ее хозяйство достигло такого уровня, что она в силах платить ежемесячные взносы. На заемные средства предприимчивая женщина хочет купить оборудование для изготовления полуфабрикатов, открыть столовую, построить небольшой балаган.

Продукция пользуется таким большим спросом, что молока и мяса даже не хватает. Именно поэтому женщина задумалась об открытии предприятия.

Юбиляр

Если коровы и бык пасутся на улице, то телята находятся в тепле. Стоя на трясущихся тоненьких ножках, они доверчиво смотрят на гостей. Посередине держится теленок по кличке Юбиляр. «Он появился на свет в день рождения моей младшей сестры, поэтому и дали такое звучное имя», – объяснила Евдокия Захаровна. В чувстве юмора ей не откажешь.

Ыстаада табатын харыстыыр Булуҥ булчуттара

Кэлиҥҥи кэмҥэ Саха сирин салалтата бөрөнү бултаһарга, ахсаанын аҕыйатарга көмө көрөр. Ол курдук адьырҕа кыыл элбээһинэ Саха сирин тыатын хаһаайыстыбатын салаатыгар хоромньуну аҕалара, таһаарара биллэр, көстөр. Бэлиэтээн эттэххэ, хас сыл ахсын Саха сиригэр 600-800 бөрө уодьугуннанар.

Биһиги Булуҥмут хас биирдии ыстаадата адьырҕа кыылтан көмүскүүр булчуттардаах. Ол курдук улуус киэҥ туттар бөрөһүт-булчуттара Ярослав Захаров уонна Сергей Стручков буолаллар.

Захаров Ярослав Петрович үлэтин 1983 сыллаахтан “Приморскай” МУТ-ка булчутунан саҕалаабыта. Үлэлиирин устата, бэйэтин дьыалатын таһыччы билэрин көрдөрбүт үлэһит буолар. Ол курдук, олоҕун таба салаатын сайдыытыгар анаабыт, туох баар күүһүн уурбут туруу үлэһит киһи буоларын бииргэ үлэлиир дьоно этэллэр. Бэйэ идэтин толору баһылааһын, билии-көрүү үлэ үчүгэй түмүктээх буоларын эрэ көрдөрөр. Таба эйгэтигэр, үлэтигэр-хамнаһыгар элбэҕи билэринэн, көрөрүнэн, улахан уопуттааҕынан улууска тарбахха баттанар.

Хас сыл аайы кини адьырҕа кыыл ахсаанын 6-7 төбөнөн аҕыйатар. Быйыл сыл саҕаланыыта номнуо биир бөрөнү бултаабыт. Былырыын бөрө ахсаанын аҕыйатыытын иһин “Приморскай” тэрилтэттэн «Ямаха” снегоходунан наҕараадаламмыта.

Биһиги улууспутугар биир биллэр бөрөһүт Бороҕон нэһилиэгэр олорор Стручков Сергей Софронович удьуор табаһыт дьиэ кэргэнигэр күн сирин көрбүтэ. Кини таба салаатыгар ыарахан үлэтин 15 сааһыттан саҕалаабыт. Сылга 12-13 адьырҕа кыылы суох оҥорор.

Хас биирдии ыстаадаҕа табаны адьырҕа кыылтан көмүскүүр, араҥаччылыыр дьон үрдүк таһымҥа сыаналанан эрдэхтэрэ.

“Бу икки булчут чугас эргин бөрө суолун көрдүлэр да, ир суолун ирдээн, сонордоон, эккирэтэн тиийэн бултаһаллар. Кинилэр ааттарыгар табаһыттартан бултааһын туһунан этии киирдэ да, бултаһыы үгэнигэр түһүнэллэр. Ярослав Захаров билигин Никитин Артем диэн эдэр уолу бэйэтин хараҕын далыгар илдьэ сылдьан булт араас албастарыгар үөрэтэр-такайар. Үчүгэй, таһаарыылаах үлэтин иһин Саха сирин Ил Түмэниттэн грамотанан наҕараадаламмыта. Аатырбыт бөрөһүтүнэн Стручков Сергей Софронович биллэр. Кини олоҕун устата 300-тэн тахса бөрөнү уодьуганнаабыт киһи буолар. Эмиэ таһаарыылаах үлэтин иһин Саха сирин Ил Түмэниттэн грамотанан наҕараадаланан турар”, – диэн Булуҥнааҕы тыа хаһаайыстыбатын салайааччыта Константин Слепцов кэпсиир.

Эбээн-Бытантай улууһун киинигэр сүөһүнү астыыр-таҥастыыр сыах үлэҕэ киирдэ

Эбээн Бытантай национальнай улууһун киинигэр аныгы, киэҥ-куоҥ, толору хааччыллыылаах таба этин астыыр-таҥастыыр сыах үлэҕэ киирэн, тыа хаһаайыстыбата сайдарыгар өссө биир киэҥ хардыы оҥоһулунна.

Саҥа объект үлэҕэ киириитин эбээн омук култууратын, сиэрин-туомун, фольклорун эттэригэр-хааннарыгар иҥэрэн, саҥа көлүөнэ эдэр ыччакка тиэрдэр ытык аналлаах нэһилиэкпит кырдьаҕастара «Үпэндьэл» бөлөх арчылаатылар.

Эбээн Бытантай улууһун баһылыга Иван Горохов аныгы кэм ирдэбилинэн эти туттарыы барыта сыах нөҥүө барыахтааҕын, онуоха ирдэбилгэ толору эппиэттиир сыах үлэҕэ киирбитинэн үөрүүтүн үллэһиннэ, махталын тиэртэ: «Биһиги улууспут таба иитиитигэр саамай үрдүк көрдөрүүлээх «Кочевник» община салайааччыта Альберт Колесов бу убойнай сыаҕы үлэлэтиэхтээх. Альберт Александрович объект тутуутунан, үлэлэтиитинэн эрэ муҥурдаммакка, өссө кэҥэтэр былааннааҕа үөрдэр. Кини таба этиттэн ваакум тастаах пельмени, фаршы, араас бородууксуйаны нэһилиэнньэҕэ атыыга таһаарар киэҥ, кэскиллээх былааннардаах«.

Саҥа суолталаах тутууну салайан үлэлэтиэхтээх тыа хаһаайыстыбатын урбаанньыта Альберт Колесов сыах арыллаатын кытта тэтимнээхтик ылсан үлэлээн, билигин номнуо маҕаһыыҥҥа таба этиттэн бородууксуйа атыыга таҕыста диэн олохтоохтор үөрэллэр.

Альберт былаана киэҥ, санаата бөҕө. Кини таба этэ, үүтэ, тириитэ, муоһа, иһэ-буотараҕа барыта туһаҕа барарын ситиһэр сыаллаах. «Комплекс астыыр-таҥастыыр сыаҕар этэ-үүтэ астаныаҕа, тириититтэн таҥас тигиллиэҕэ. Иһин-буотараҕын оҥорон таһаарар тэрил ыламмыт, балык аһа оҥорон күөллэргэ ыытыахпыт. Бу үлэни барытын ыытыыга 10 үлэ миэстэтэ тахсыахтаах. Өрөспүүбүлүкэҕэ киһи дууһатыгар ордук элбэх сүөһү төбөтө тиксэр улууспут тыатын хаһаайыстыбата сайдыылаах, төрүт дьарык утумнаах буоларын ситиһэр мин биир бастакы сыалым-соругум, баҕа санаам буолар,» — диир кини.

«Улуус олоҕо»: Өймөкөөҥҥө туристарга өҥөнү оҥоруу олохтоохтор дохуот аахсалларыгар туһуланыахтаах

“Улуус олоҕо» бырайыак суруналыыстара Өймөкөөн нэһилиэгэр тиийэн, түспүт ыалбыт Валентина Готовцеваны кытта чэйдии-чэйдии олох-дьаһах туһунан кэпсэтэ олордубут. Биһиги сүрүн сорукпут – ырыынак уустук кэмигэр үлэтэ суох эрээри, бэйэтин бэйэтэ дьаһанан, кыахтаахтык олорор тыа сирин олохтооҕун кытта сэһэргэһии. Биир оннук киһинэн Лена Репина буоларын хаһаайка кэпсээтэ. Салгыы «Улуус пааспарыгар» кэпсиибит.

Валентина Готовцева Өймөкөөҥҥө ыаллар ынахтарын кыһын устата чугастааҕы эбэҕэ киллэрэн уулаталларын туһунан кэпсээтэ. «Дойдулардыы«, — диир кини. Баҕар, киин улуустарга буоллун даҕаны. Оттон хоту дойдуга, буолаары буолан, Тымныы полюһугар ынаҕы таһырдьа таһаарыах диэтэххэ, күүстээх дьаһал курдук.

«Арба, бу кэмҥэ Лена Репина ынахтарын уулатар кэмэ. Өрүскэ киирэн көрүҥ. Билигин сүөһүлэрин үүрэн иһэр буолуохтаах. Дьэ, кини баар, эһиги интэриэһиргиир дьоруойгут. Баран көрсүбэккит дуо?» — диэн Валентина Михайловна этиитин ылынан, суруналыыстар салгын сии таарыйа, Индигиир эбэҕэ киирдибит. Кырдьык, икки ынаҕын уулата иһэр дьахтары утары көрсөн, ойбоҥҥо барыстыбыт. Субу чугас баар буолуо диэбиппит да, салҕыахпытыгар диэри хаамтыбыт.

— Ынахтарбын күн өрүү-өрүү уулатабын. Хас да кыраадыс тымныы буоллун, туман да түһэн турдун, бу суолбутунан син биир тиэстэбит. Мин аара баран иһэн «скандилыыбын». Онон доруобуйабар миэхэ да туһалаах, — диэн кэпсиир Лена Репина.

Лена Репина нэһилиэккэ үлэтэ суох дьон ахсааныгар киирэн, билигин бэйэтин бэйэтэ дьарыктаан, үлэ араас көрүҥэр ылсар.

Лена Репина үлэтэ суох буолан, тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтиттэн нэһилиэк дьаһалта ылбыт гранынан сибиинньэҕэ уонна кууруссаҕа тиксибит. Икки төрүүр ынахтаах, уоннааҕыта – тыһаҕас. Бастакы торбоһо Тыйыс 65 кыраадыс тымныы түһэн турдаҕына төрөөбүт. Онон быйыл сүөһүтэ эбиллэн, аны олохтоох бородууксуйаны оҥорон таһаарыыга ылсан эрэр. Этин-үүтүн атыылыыр, дьон атыылаһар, онон хамнастанар.

Дьиэлээх хаһаайка дохуот киллэринэр биир өрүтэ — иис. Биһиги сэһэргэһээччибит хотонуттан бүтэн-оһон, дьиэтигэр киирэн, иистэммитинэн барар. Бу Үчүгэй нэһилиэгин оскуолатын үҥкүүһүт оҕолоругар таба көстүүмүн сакааска ылан тигэ сылдьарын этэр. «Уон алта көстүүмү тигэн, дохуоппар 18 тыһ. солк. эбинним. Биир көстүүмү 1200 солк. тигэбин. Кыһыҥҥы өттүгэр сакаас баар. Уоннааҕы кэмҥэ хаһаайыстыбабын көрөбүн-истэбин», — диэн кэпсиир кини.

Онтон бэрт сиэдэрэй саха дьахтарын кыһыҥҥы сонугар эбии киэргэли тигиэхтээҕин кэпсиир. Бу – саха дьахтарын XVIII үйэтээҕи кыһыҥҥы соно. Дьэ, мааны таҥас! Сону Лена биир ый устата халбаҥнаабакка тигэн, былырыын күһүн «Арктика кыһыныгар итии таҥаһы тигии» куонкуруһугар кыттыбыт. Бу тэрээһини Саха сирин аатырбыт модельера Августина Филиппова уонна социологическай наука доктора Ульяна Винокурова бэйэлэринэн Өймөкөөҥҥө кэлэн, өрөспүүбүлүкэ ааттаах-суоллаах иистэнньэҥнэрин аҕалан ыыппыттара. Онно Тымныы полюһун дьахталлара маастар-кылааска хас да хонук үөрэммиттэрэ. Кыһыҥҥы таҥас куонукуруһугар Лена Репина бу кыһыҥҥы соно бочуоттаах 1-кы миэстэҕэ тиксибитэ. Хаһаайка сонун суолталаах быыстапкаларга, тэрээһиннэргэ эрэ кэтэр. Сотору кэминэн бу сон Репиннэр дьиэ кэргэннэригэр эмиэ «харчы оҥоруохтаах».

— Өймөкөөн Тымныы полюһун быһыытынан биллэр буолан, араас омук дойдутуттан туристар бөҕө кэллэллэр. Кинилэр саамай интэриэһиргииллэрэ – национальнай ас-үөл, таҥас-сап, дьиэ сүөһүтэ. Онон бу соҥҥо анаан сэттискэ үөрэнэр кыыһым оскуолатыгар бизнес-былаан суруйбута уонна онтун предпринимательство миниистирэ Антон Сафронов кэлэн урбаанньыттары кытта көрсүһүүтүгэр билиһиннэрбитэ. Антон Александрович кэскиллээх былаан эбит олус сэргээбитэ. Онон бу сон сотору кэминэн коммерческай хайысханан үлэлиэҕэ. Ол эбэтэ саха таҥаһын көрдөрүүгэ ураты экспонат быһыытынан туруоруллан, анаан кэпсэниллиэҕэ, омук дьахталлара кэтэн туран хаартыскаҕа түһүөхтэрэ. Ол барыта туспа прейскураннаах буолуоҕа, — диир сон хаһаайката.

Өймөкөөҥҥө: «Бэҕэһээ Бүөтүрдээх оҕолоро куораттан кэлбиттэр үһү», — диэн кэпсэтии оннугар, аны: «Сарсын Индонезияттан уонна Швецияттан икки дьахтар уонна үс эр киһи кэлэр үһү», — диэн сонуннарын үллэстэллэр. Тымныы полюһун дьоно омук туристарыгар оннук үөрэнэн хаалбыттар. Тыа сирин дьонугар кинилэри сааратарга бииртэн биир, бу Лена Репина дьиэ кэргэнин курдук араас толкуйдар үөскүүллэр. Кырдьык, сон турист интэриэһин тардыыһы. Дьабака бэргэһэ чаамык, нуорка уонна киис тириититтэн кыбытыллан оҥоһуллубут. Чаамык уонна киис – Өймөкөөн түүлээҕэ. Сон иһэ – нутрия тириитэ.

Биһиги үлэтэ суох киһини хайдах эрэ кырыымчык олохтоох курдук саныыбыт. Өймөкөөн нэһилиэгин олохтооҕо Лена Репина, төһө да хамнастаах үлэтэ суох буоллар, кыахтаахтык дьаһанан олорор. Уһаайбата киэҥэ-куоҥа, дьиэтэ-уота хоп курдуга, хотонугар икки төрөөрү турар ынаҕа, торбосторо, биир тылынан, тыа сирин сэниэ туруктаах ыала. Кини Өймөкөөн нэһилиэгэр аатырар «Кулаковскай түөлбэтэ» диэн микрооройуоҥҥа тиэргэннээх. Аата да этэрин курдук, манна сүрүннээн аныгылыы дьаһанан олорор эдэр ыаллар «уйаламмытттар». Сотору кэминэн бу түөлбэ толору хааччыллыылаах иккилии мэндиэмэннээх коттеджтарынан туолар кыахтаах.

Бүлүүтээҕи “Сыа Бүлүү” кэпэрэтиип 2017 сыллааҕы түмүктэрин таһаарда

“Сыа Бүлүү” астыыр-үөллүүр, соҕотуопкалыыр тыа хаһаайыстыбатын кэпэрэтиибин сыллааҕы уопсай мунньахтара буолла. Манна ааспыт сыл түмүктэрэ бигэргэтилиннэ, быйылгы былаан ылылынна, кооператив салалтата талылынна.

Улууска ыаммыт үүт үксэ “Сыа Бүлүү” кэпэрэтиипкэ туттарыллар. Ол кэннэ нэһилиэктэргэ баар сыахтарга арыы оҥоһуллар. Онтон куораттааҕы үүт собуотун кыһынын Чочутааҕы “Ампаардаах” сүөһү комплекса, сайынын Чинэкэ уонна Чочу сайылыктара үүтүнэн хааччыйаллар. Онон кэпэрэтиип таһаарыылаах үлэтин түмүгэр олохтоохтор төгүрүк сылы быһа үрүҥ ас арааһын хамаҕатык ылаллар.

Дириэктэр А.А.Кондратьев мунньахха билиһиннэрбитинэн, кэпэрэтиип 2017 сылы эриэ-дэхси түмүктээбит.

Кэпэрэтиип 3,9 тыһ. т үүт туппут, итинтэн 131 т ынах арыыта, 912 т үрүҥ ас оҥоһуллубут. Үүт туттарааччыларга 175,6 мөл. солк, ол иһигэр 134 мөл солк. субсидия харчыта төлөммүт. 2017 сыллаахха хаһааҥҥытааҕар да элбэх — 46,2 т эт туттарыллыбыт, онтон 39 т ынах этэ. Итини тэҥэ 3,2 т сылгы этэ, 3,4 убаһа этэ. Өкүндү сүөһү астыыр пуунугар 124 субай сүөһү төлөһүтүллэн, 15,2 т эт туттарыллыбытын ахтыахха сөп.

Министиэристибэ, кэпэрэтиип үптэринэн сайынын 20 кыраадыс тымныыны тутар 650 куб. м иэннээх булуус тутуута түмүктэнэн эрэр.

Былырыын Үгүлээккэ, II Күүлэккэ, Тылгыныга, Тааһаҕарга баар арыы сыахтарын сорох тэриллэрин уларытан өрөмүөн үлэтэ ыытыллыбыта отчуокка ахтылынна.

Тэрилтэ үбүн туругун билиһиннэрдэххэ, 2017 сылы “Сыа Бүлүү” 686 тыһ. солк. барыстаах түмүктээбит. Уопсай баай-дуол, сүрүн сириэстибэ, хапытаал, эбэһээтилистибэлэр 223 мөл. солк. тэҥнэспиттэр, ол иһигэр 15,6 мөл. солк. иэс киирэ сылдьар.

“Сыа Бүлүү” оҥорор аһа-үөлэ таһымнаах быыстапкаларга сэҥээриини ылар. Кэпэрэтиип йогурта былырыын Саха сиринээҕи агропромышленнай быыстапкаҕа бастакы степеннээх дипломунан наҕараадаламмыт буоллаҕына, суората “Россия 100 бастыҥ табаара” эрэгийиэннээҕи куонкурска бастыҥ табаар быһыытынан бэлиэтэммит.

Быйылгы былааннары билиһиннэрдэххэ, Бүлүү улууһун хаһаайыстыбалара “Сыа Бүлүү” кэпэрэтиипкэ 4 тыһ. т үүтү, 39 т эти, 5 т балыгы, 3 т отону туттарыахтаахтар, 120 субай сүөһү уотууга туруоруллуохтаах, 128 т арыы, 986 т үүт аһылык, 500 тыһ. т литр ыраас уу, 12 т эт оҥоһук оҥоһуллуохтаах.

Дьүүллэһии кэннэ кэпэрэтиип кыттыылаахтара былырыыҥҥы сыллааҕы үлэни, быйылгы былааннары бигэргэттилэр, кэпэрэтиип Кэтээн көрөр Сэбиэтин, бырабылыанньатын таллылар. 8 сыллааҕыта улуус баһылыгын солбуйааччытыттан кэпэрэтиипкэ үлэлии кэлбит А.А.Кондратьев кэлэр 5 сыл болдьоххо дириэктэринэн биир санаанан хаттаан талыллыбытын бэлиэтиэххэ сөп.

Мунньах кыттыылаахтара үрүҥ аһы астыыр кыахтаах арыы сыахтарын саҥардыыга, сыл бүтүүтэ туттарыллар үүт харчытын төлөһүүгэ, тоҥорор тэриллэри өрөмүөннүүр, оборудование таҥар идэлээх үлэһиттэри үлэлэтиигэ, Мастаах түөлбэтигэр сүөһү астыыр пууну тутууга уо.д.а. этии киллэрбиттэрэ болҕомтоҕо ылыллыа диэн эрэниэххэ.

СХЗПК «Таба-Яна» с 15 летним стажем развивается

На рубеже веков во всей России продолжалось время развала экономики государства. Это не минуло и Якутию, ее сельхозпредприятия. В феврале 2003 года глава Усть-Янского улуса Г.Н. Федоров выступил с предложением создать в улусе один крупный кооператив, объединив занимающиеся оленеводством государственные унитарные предприятия «Хайыр», «Дьааны», «Тумат», «Силээннээх».

На тот момент все предприятия находились на стадии банкротства, имели долги по заработной плате. Приняв предложение главы улуса, в марте 2003 года я возглавил созданный сельскохозяйственный потребительский кооператив «Таба-Яна». Тогда во всем улусе было 53 оленевода, меньше 5 тысяч оленей. Обеспеченности оленеводов стационарными зимними, кормовыми базами, строительными материалами и техникой почти не было, материально-техническое обеспечение обанкротившихся ГУП-ов было на очень низком уровне. Кроме того, вновь созданный кооператив обязался выплатить долги по зарплате (более 13 млн руб.) работникам бывших предприятий.

Перед СХПК «Таба-Яна» ставилась сложнейшая задача по выплате долгов, своевременной выплате текущей заработной платы, создании условий для работы и жизни оленеводов. В выполнении принятых обязательств нам помог глава улуса Г.Н. Федоров. Также поддержка была оказана со стороны минсельхоза республики (министр – А.И. Степанов) и ФАПК «Туймаада» (директор – А.Г. Васильев).

Конечно, в одной статье невозможно рассказать о всех сложностях в становлении предприятия, но хотелось бы остановится на некоторых фактах. В момент создания у кооператива не было начального оборотного капитала, кроме того, в наследство от прежних ГУП-ов достались долги по заработной плате. Учитывая то, в каком плачевном состоянии находилось оленеводство, для развития предприятия мы вынуждены были принимать непопулярные, в какой-то мере даже рискованные, решения. Как раз в то время в улусе остро стояла проблема с комбикормами. Под гарантию муниципального образования в долг было приобретено 80 тонн комбикормов. Дальнейшая их реализация позволила значительно погасить старые долги перед работниками. Чтобы создать предпосылки для нормальной деятельности предприятия, буквально с боями были выбиты кредиты с низкими процентными ставками. В предприятии был создан фонд оборотных средств, за счет которых приобретались товары народного потребления, промышленная продукция (транспортная- и сельхозтехника).

Стало понятно, что развивая только оленеводство, надеясь на различные субсидии со стороны государства, было бы нелегко оставаться на плаву. В целях дальнейшего развития предприятия, взвесив все «за» и «против», мною было принято решение о создании на базе кооператива рыбоперерабатывающего производства. Были закуплены плавбаржи и установлены на них морозильные установки, построен ледник на 350 тонн для круглогодичного хранения продукции, внедрены передовые на то время технологии переработки рыбной продукции, работники стали стабильно получать зарплату. Все это позволило повысить занятость населения: создать новые рабочие места, особенно для неработающей молодежи.

Постепенно предприятие встало на ноги, все долги по зарплате были погашены, поголовье оленей увеличилось в разы, доход приносила и рыбопереработка. Отрадно, что молодежь стала оставаться на селе.

Становлению и развитию предприятия много сил и энергии посвятили: Е.Д. Иевлев, В.В. Рожин, А.П. Слепцов, Т.С. Слепцова, А.А. Милютин, Т.В. Осовская, бригадиры стад: С.К. Филиппов, В.И. Горохов, Н.Н. Никулин, В.В. Горохов, В.И. Протодьяконов. Всячески поддерживалось участие в деятельности предприятия семей оленеводов.

По итогам 2006 года СХПК «Таба-Яна» среди арктических улусов за достигнутые показатели был отмечен дипломом 1 степени министерства сельского хозяйства. А сейчас предприятие «Таба-Яна» работает на высоком уровне, известно в республике.

Руководя значительное время коллективом предприятия, общаясь с ветеранами труда, посвятившим всю свою жизнь разведению оленей, я понял одну очень важную, на мой взгляд, вещь: без сохранения и поддержки в оленеводстве родовой, семейной преемственности невозможно сохранить и развивать оленеводство как отрасль сельского хозяйства, какими бы не были современные реалии.

Томпонские фермеры получили гранты на строительство конебаз

В городе Якутске прошла защита проектов по отбору получателей гранта на строительство конебаз. Три представителя Томпонского района попали в список получателей государственной поддержки.

Томпонцы Эдгар Булдаков из Сасыльского наслега, Иван Бысыин и Александр Васильев из Баягантайского наслега стали получателями гранта на строительство конебаз. Сумма господдержки составляет 1 млн. руб.

Эдгар Булдаков самый молодой из трех соискателей гранта. Ему 21 год. Он окончил Якутскую сельскохозяйственную академию по специальности «Лесное дело». В 2017 году прошел курсы по программе переподготовки по квалификации «Организатор фермерского хозяйства» и «Основы предпринимательской деятельности».

Эдгар продолжатель семейной династии. Бабушка Анна Петровна всю жизнь работала дояркой. Она кавалер двух орденов. Мама, Мария Дмитриевна, ветеринар с высшим образованием. В сельском хозяйстве работает 30 лет. Папа, Федор Николаевич, механизатор с многолетним трудовым стажем. Эдгар с детства помогал родителям, а несколько лет назад сам создал крестьянско-фермерское хозяйство «Липпэ». Конечно, ему помогают всей семьей. Всего в хозяйстве 60 голов лошадей, из них 40 кобыл. Хотят увеличить поголовье. На деньги гранта построят конебазу на 100 голов в местности «Хомустаах».

В конкурсе по отбору лучших проектов томпонцы в последние годы участвуют активно. В прошлом году из Томпонского района гранты получили крестьянско-фермерские хозяйства Посельского Василия из Мегино-Алданского наслега и Атаковой Яны из Баягантайского наслега.

Краснодарские встречи «Кладовой Олекмы»

После возвращения из Краснодара, где проходил Всероссийский форум сельхозтоваропроизводителей, генеральный директор ООО «Кладовая Олекмы» Николай Ефимов-Владимиров подробно рассказал районной газете о поездке.

— Краснодарский край издавна славится как сельскохозяйственная столица России. Бывший губернатор края Александр Ткачев ныне является министром сельского хозяйства РФ. Лучшего места для встречи и обмена опытом работы для тружеников аграрного сектора на данный момент просто нет в стране. Какие цели и задачи преследовал этот форум?

— Да, подлетая к Краснодару, с высоты птичьего полета воочию чувствуешь мощь и силу сельскохозяйственного края, это же укрепилось и во время встреч в стенах всероссийского форума. Южный город встретил делегатов проливным дождем, громом и молнией.

— Работа проходила в форме обмена мнениями и выработки стратегии дальнейшего развития товарного производства сельских территорий, повышения качества жизни граждан на фоне роста производства сельхозтоваропроизводителей, поставок продовольствия на мировой рынок.

— Кто-то еще из якутян принимал участие в форуме?

— Сельхозтоваропроизводители приехали со всех концов России. Из Якутии, кроме меня, в состав делегации вошли заместитель министра МСХ и ПП РС(Я) Н.И. Петров, генеральный директор АО «Таба» Александр Слепцов, заместитель генерального директора АО «Якутская птицефабрика» Алексей Степанов, председатель СХПК «Крестях» Владимир Егоров и глава КФХ Александр Фомин.

— С кем удалось познакомиться? Что полезного для себя узнали, что можно применить на малой родине?

— Работа форума проходила по четырем секциям. Я участвовал в секции «Стратегия развития пищевой и перерабатывающей промышленности», где познакомился с директором Департамента пищевой и перерабатывающей промышленности МСХ РФ Е.В. Ахпашевым. В перерывах между заседаниями мы с ним активно обсуждали территориальные особенности заготовки и переработки молока, говорили об успехах и проблемах в производстве сыра в России и в Якутии. Евгений Валерьевич отметил, что проблемы нашей «Кладовой Олекмы» характерны для всей перерабатывающей отрасли современной России. Это изношенность основных фондов, трудности с реализацией сельхозпродукции в крупных торговых сетях, увеличение количества контрафактной молочной продукции с высоким содержанием пальмового масла и иных опасных для здоровья человека компонентов. Он заверил, что эти вопросы будут учтены при разработке мер государственной поддержки.

Также познакомился с коллегами из других регионов страны. Известный сыродел Олег Сирота рассказал, как у него в хозяйстве поставлена работа по производству и продвижению своей продукции. Умелый хозяйственник и предприниматель заключил выгодные контракты на поставку сыров вплоть до 2020 года. По его убеждению в России остро не хватает своего натурального сыра. Есть проблемы в ценообразовании, формировании себестоимости производства натуральных сыров. Говорили об абсурдности конкуренции по цене настоящих сыров и сырных продуктов из пальмового масла, которыми, к сожалению, заполнены прилавки магазинов. Олег пригласил сыроделов в свое хозяйство на обмен опытом и предложил свои услуги по сбыту сыров в г. Москве и центральной России.

На торжественном приеме делегаций регионов познакомился с генеральным директором ООО «Арсеньевский молочный комбинат» Ю.П. Минкиным, который ежедневно выпускает и реализует в Приморском крае по 20 тонн молочной продукции. Юрий Павлович уже пробовал сыр «Олекминский» прошлым летом во время Восточного экономического форума, и как технолог был сильно удивлен великолепными вкусовыми качествами нашего сыра. Обменялись контактами, договорились направлять друг другу своих специалистов по обмену опытом.

Познакомился с руководителями фермерских семеноводческих хозяйств, которые готовы отгрузить несколько тонн отборных семян, дающих рекордные урожаи зерна в России, для пробы и районирования в условиях Якутии.

— Какие интересные мероприятия прошли в рамках форума?

— Насыщенная и полезная работа по секциям была завершена подведением итогов с участием министра сельского хозяйства РФ А.Н. Ткачева. Посетили выставку инновационных разработок и технологических стартапов молодых ученых в сфере агропромышленного комплекса. Самое яркое впечатление на всех участников произвело участие в форуме президента России В.В. Путина. Его выступление превратилось в открытый живой разговор о достижениях и проблемах сельского хозяйства России.

Остается пожелать, чтобы встречи на благодатной краснодарской земле пошли на пользу и в скором времени дали хорошие всходы на не менее благодатной олекминской земле.

«Улуус олоҕо»: Өймөкөөҥҥө сылгыны наукаҕа олоҕуран иитэллэр

Өймөкөөн улууһун үлэһит дьонун туһунан суруйуубутун салгыыбыт. “Сахамедиа” холдинг “Улуус олоҕо” бырайыагар үлэлиир суруналыыстар “Тоноор” сылгыны үөрдээн иитэр производственнай кэпэрэтиипкэ эбиэт саҕана тиийбиппит. Биригэдьиир Алексей Винокуров аатырбыт олохтоох убаһа этиттэн бэрт минньигэстик астаммыт тоҥ халбаһыынан күндүлээтэ. Бу нууччалыы “деликатес” диэн ааттыыр мааны аһы сылгыһыттар бэйэлэрэ оҥорон сииллэр.

Сылгыны кыһыҥҥы кэмҥэ хаста да ыйааһыннааһын – үөрдээн иитии биир сүрүн кистэлэҥэ. Бу туһунан 2012 сыллаахха Өймөкөөн улууһугар дьааҥылыы көрүҥнээх сылгыны үөрдээн иитии туһунан диссертациятыгар учуонай-сылгыһыт, тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар СӨ Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, РФ Бочуоттаах фермерэ Николай Винокуров анаан бэлиэтээбитэ.

Сылгы иитиитигэр наукаҕа саҥа арыйыылары оҥорбут Николай Винокуров ньыматын билигин киин улуус сылгыһыттара кэлэн үөрэтэллэр.

— “Тоноор” сылгыны үөрдээн иитэр производственнай кэпэрэтиип бүгүҥҥү күҥҥэ 340 сылгыны иитэн туруорар. Сылгыны научнай төрүөккэ олоҕуран көрөбүт. Атын улуустартан кэлбит сылгыһыттарга ыйааһыннааһыны таһынан, сылгы иитиитин мындырдарын ымпыгар-чымпыгар диэри билиһиннэрэбит. Холобур, үчүгэй атыыр хайдах сыҥаахтаах, сымыыттаах буолуохтааҕар тиийэ. Сиэнчэр аттары киин улуустартан аҕалабыт. Биһиги атыырдарбытынааҕар сымнаҕастар, иччитимсэхтэр, — диэн быһаарар сылгы биригэдьиирэ, учуонай сылгыһыт төрөппүт уола Алексей Винокуров.

— Мин Өймөкөөҥҥө сылгыны үөрдээн иитии хаһаайыстыбата баарын табаарыспыттан истэн, анаан билсэбин. Билигин Чурапчы Чакырыттан сылдьар Алексей Филипповтыын иккиэн уопут атастаһыытын быһыытынан үлэлиибит. Урут акка соччо сыстыбатах киһи, бэрт элбэҕи көрдүм-иһиттим. Хоту улуус сылгыһыттарын үлэлэрин көрүҥэ киин улуустардааҕар олох атын эбит. Биһиэхэ сылгыны далга сылга иккитэ – күһүн уонна саас киллэрэллэр. Манна үстэ киллэрэр эбиттэр. Ааҕыы-суот баһаам. Күн аайы төһө сылгыны далга хаалларбыппытын, төһөнү таһаарбыппытын, “баччаны сэлээтибит” диэн суруна, ааҕа сылдьабыт. Сылгыны ыйааһынныыр ньыманы бэркэ кичэйэн үөрэтэбит. Үлэ дуогабара түмүктэннэҕинэ, дойдубутугар барарбытыгар ииппит сылгыларбытын бэйэбит атыылаһан барыахпыт уонна дьааҥылыы көрүҥнээх сылгыны киин улуустарга итиини сайыннарыахпыт. Маны тэҥэ сылгыһыттар олорор базаларын усулуобуйатын олус сөбүлээтибит. Тыа сиригэр маннык сылгы базалара суох. Телевизор, суотабай төлөпүөн, араадьыйа, кинигэ, хаһыат – баҕарбытыҥ барыта баар. Сотору үөрэхтээһин киинэ үлэҕэ киирдэҕинэ, аны интернет, көмпүүтэр баар буолуо. Онон кэнэҕэс базаларбытын маннык оҥосторго үлэлэһиэхпит, — диэн санаатын үллэстэр Таатта Чымынаайытыттан сылдьар Петр Тастыгин.

2016 сыллаахха атырдьах ыйын 22 күнүгэр Ил Дархан Егор Борисов “Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр сылгыны үөрдээн иитии миэрэлэрин туһунан” Ыйаахха илии баттаабыта. Бу докумуоҥҥа олоҕуран, бастыҥ үлэлээх сылгыны үөрдээн иитэр хаһаайыстыбалар баазаларыгар – киин, Бүлүү улуустарын эҥэригэр уонна хоту улуустар зоналарыгар сылгыһыттары үөрэтэр, идэлэрин үрдэтэр үс үөрэхтээһин киинин тэрийэр туһунан сорук турбута. Онон “Тоноор” сылгы баазатыгар үөрэхтээһин киинэ аһыллар буолбута. Биһиги бу баазаҕа сылдьар кэммитигэр муус устарга саҥа аһыллыахтаах үөрэхтээһин киинин тэриллэрин аҕалбыттара.

— Түгэнинэн туһанан, улуус дьаһалтатын баһылыгар Михаил Захаровка уонна улуустааҕы тыа хаһаайыстыбатын управлениетын салайааччытыгар Павел Сивцевка барҕа махталбын тиэрдиэм этэ. Ханнык баҕарар кэскиллээх боппуруостары бары бииргэ сүбэлэһэн быһаарабыт. Үөрэхтээһин киинэ аһыллыытыгар улуус өттүттэн улахан өйөбүл оҥоһулунна. Сылгыһыттар идэлэрин үрдэтиини Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын академията ыытыаҕа. Маннык үөрэхтээһин киинэ аһыллыытыгар “Тоноор” ТХПК салайааччыта Николай Винокуров уонунан сыллар тухары бэлэмнэммитэ. Ол курдук, билигин кэпирэтиип 100-чэкэ км күрүөлээх-хаһаалаах, сылгыһыттар олорор кыһыҥҥы-сайыҥҥы дьиэлэрдээх, булуустардаах, баанньыктардаах, гараастардаах, ампаардардаах, сылгыны үрэхтэри туоратар муосталардаах. Уопсайа хаһаайыстыба 30-ча эбийиэктээх. Сайын аайы биһиги 120-140 туонна бастакы суортаах оту оттуубут, — диэн салгыы кэпсиир Алексей Винокуров.

Алексей Николаевич “Тоноор” сылгы баазата туризмы сайыннарыыга эмиэ үлэлэһэр былааннааҕын иһитиннэрдэ. «Улуустааҕы муниципалитет туризмы сайыннарыыга кэскиллээх былааннарын икки илиибитинэн өйүүбүт. Сыл аайы Өймөкөөнү интэриэһиргиир турист ахсаана элбээн иһэр. Ордук быйыл ”сүрдэннилэр”. Кэрэхсэбиллээҕэ баар, уруккку сылларга былааҥҥа киирбэтэх маршруттар олоххо киирэн эрэллэр. Ол курдук, бураанынан Индигииргэ балыктата илдьэр буоллулар. Ити маршрут биһигинэн ааһар буолан, туристары сылгы баазатыгар сырытыннарары эмиэ толкуйдуубут. Ол эбэтэр буранынан кэлбит дьону атынан күүлэйдэтэр былааннаахпыт. Былырыын манна Наоми Томпсон диэн оператор киинэ устан барбыта. Кини 18 судаарыстыбаны устубут эбит. Онтон биирэ – Арассыыйа. Аны интэриэһиргиир боппуруостара – тымныы усулуобуйаҕа сылгыны хайдах иитэллэрий диэн. Түөрт күнү быһа “Тоноор” кэпэрэтиип баазаларынан сылдьан устубуттара. Ол киинэ бу сыл бүтүүтэ көрөөччү дьүүлүгэр тахсыахтаах. Ол эрэ буолуо дуо, баҕалаах үгүс. Биһиги билигин сылгыны устуохпутун баҕарабыт диэн этиилээх омуктар киирэн кэлэллэригэр соһуйбаппыт», — диир кини.

Учуонай-сылгыһыт Николай Винокуров билигин хаһаайыстыбатын бэйэтин туйаҕын хатарааччыларыгар, уолаттарыгар Андрейдаах Алексейга эрэллээхтик туттаран эрэр. Сылгыга кыра эрдэхтэриттэн аҕаларын кытта тэҥҥэ “эриллибит” уолаттар аҕаларын баҕа санаатын толорон, сылгыны үөрдээн иитиигэ аныгы көрүүлэрин олоххо киллэрэргэ дьулуһаллар. Онон Өймөкөөн учуонайа саха сылгыһыттара сайдыылаах усулуобуйаҕа үлэлииллэригэр баҕарар баҕа санаата туолла диэххэ сөп.

Нэһилиэнньэни оҕуруот аһынан хааччыйыахха

Тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар үүт, эт бородууксуйаларын таһынан биир сүрүн хайысханан оҕуруот аһа буолар. Арыылаах нэһилиэгэр С.Г. Павлова бу хайысханан дьарыктаммыта хаһыс да сыла буолла. Кини бааһынай хаһаайыстыбалаах.

Светлана Павлова инники былаана элбэх. Ол курдук, араас граннарга киирсэн хаһаайыстыбатын кэҥэтэр, хамнастаах үлэһит тутар, оҥорон таһаарар бородууксуйатын арааһын, ахсаанын саҥа таһымҥа таһаарар сыаллаах. Манна барытыгар кини халыҥ хамаандата – кэргэнэ Кирилл Николаевич, уолаттара, сиэннэрэ, аймахтара күүс-көмө буолаллар.

Билигин хаһаайыстыба 5 га иэннээх буолалаах, саҥа МТЗ тыраахтардаах, хортуоппуй, хаппыыста, сүбүөкүлэ олордор, хостуур тиэхиньикэ арааһа баар. Светлана Гаврильевна сыл аайы өлгөм үүнүүтүн Мииринэй ырыынагар илдьэн хамаҕатык батарар. Хаһыс да сылын сылдьар буолан ырыынак иһин-таһын, нэһилиэнньэ туохха ордук наадыйарын бэркэ билэр. Маны таһынан, «Алмазная осень», «Алмазная провинция» дьаарбаҥкалары көтүппэт, тэрийээччилэртэн ылбыт наҕараадата элбэх.

Хаһаайыстыба аҥаардас 5 га сиринэн, оҕуруот аһын үүннэрэринэн, батарарынан эрэ муҥурданар санаата суох. Ол курдук, бородууксуйаларын элбэтээри нэһилиэктэн эбии сир көрдөөн олороллор. Граннарга кыттан, үрдүк хаачыстыбалаах үүнүүнү ылар сыалтан пробиркалаах хортуоппуй сиэмэтин, барабаннай уу кутар тэрил, японскай тыраахтар атыылаһар, инникитин оҕуруот аһын харайар анал сир туттар былааннаахтар. Светлана Гаврильевна онтун туттарыгар буолатыттан чугас 2 га сири ылан олорор. Онно уот ситимнээх.

Бу үлэлэр түмүктэринэн хаһаайыстыба оҕуруот аһын шоковай тоҥоруунан, полуфабрикаттарынан дьарыктаныахтаах. Кэтилиэт, пельмень, бэлэм миин уо.д.а. астар оҥорорго «Саҥа саҕалааччы пиэрмэр» граҥҥа кыттан, эт бородууксуйатынан дьарыктанан саҕалаабыт бырааттара Юрий Павлов бииргэ үлэлииргэ бэлэм. 5 га сиргэ биир хамнастаах үлэһити тутар буоллаҕына, сирин кэҥэттэҕинэ эбии дьону ылан нэһилиэнньэни дьарыктаах, хамнастаах гынар. Нэһилиэнньэ олохтоох аһынан аһыахтаах диэн санаанан хаһаайыстыба салайааччыта Светлана Павлова Сунтаары, ыаллыы сытар улуустары төгүрүк сыл тухары бэйэтэ үүннэрбит оҕуруот аһынан хааччыйар баҕалаах.

Егор Борисов: Нужно решить вопрос с повышением заработной платы работникам аграрного сектора

В ходе прямого эфира на канале «НВК Саха», посвященного посланию президента России, глава Якутии Егор Борисов отметил, что в республике необходимо решить вопрос с повышением заработной платы работникам сельского хозяйства.

«Президент говорил об общем повышении заработной платы в стране, что уже претворяется в жизнь с января этого года. Существенный прирост испытали многие категории бюджетников. Сейчас остро стоит вопрос с занятыми в сельскохозяйственной сфере. У них заработная плата не очень высокая. Вчера я специально выезжал в село Тумул Мегино-Кангаласского улуса, где обозначили необходимость выработки решений по озвученному вопросу. Будем работать», — подчеркнул Ил Дархан.

«Экономические понятия должны крепко внедряться в наше общество. Особенно это касается сельского хозяйства. Граждане строят коровники и производственные объекты, но из-за плохого ведения счетов некоторые быстро банкротятся. Нужно много внимания обращать на повышение производительности труда. Мы должны уменьшать расходы, в чем нам поможет межхозяйственное кооперирование», — продолжил Егор Борисов.

Также глава региона заметил, что к аграрному сектору начинает проявлять интерес молодежь, и руководство республики должно создавать условия для ее возвращения в село.

Егор Борисов: Наша деятельность почти по всем направлениям идет в русле политики президента России

Егор Борисов: Сельхозкооперативам нужно повысить качество продукции и снизить её себестоимость

Егор Борисов в селе Тумул провел выездное совещание по развитию сельхозкооперативов. Отметим, что эта поездка состоялась после встречи с доверенными лицами, где глава Якутии пообещал директору сельхозкооператива «Тумул» Таисии Десяткиной выехать в Мегино-Кангаласский улус, чтобы на месте обсудить все проблемные моменты.

Вместе с Ил Дарханом в село приехали члены правительства и специалисты министерств и ведомств, включая председателя правительства республики Евгения Чекина и его первого заместителя – министра сельского хозяйства и продовольственной политики региона Петра Алексеева.

Напомним, что Таисия Десяткина обратила внимание главы на большую долю отчислений от доходов кооператива на заработную плату работникам. По итогам прошлого года на эту статью ушло более 40% доходов хозяйства, причем средняя зарплата сотрудников составила 24 тысячи. Учитывая, что федеральное правительство постановило повысить размер МРОТ к маю 2018 года, то к следующему году ожидается существенный рост повышения себестоимости продукции.

Кроме того, руководитель кооператива призвала решить проблему с нехваткой сельхозугодий. «Чтобы брать в аренду заброшенные пашни, а также угодья тех, кто не пользуется ими на протяжении лет, хорошо бы для этого дела организовать единый фонд по улусу», — предложила она.

Егор Борисов объяснил, что занятым в аграрной сфере уже необходимо полностью понимать законы рыночной экономики. «Люди их, конечно же, знают, но почему-то не по отношению к основному занятию. Учитывая наши действия в предыдущие годы, народ научился уповать во всем на государство. Надо сказать, что это время ушло, и теперь за полученные государственные деньги люди должны нести ответственность», — отметил Ил Дархан.

Глава добавил, что в последнее время руководство республики приходит к выводу, что немалые средства, направляемые ежегодно в помощь сельскому хозяйству, сильно распыляются по многочисленным адресатам, и меры не приносят должного результата. «Сейчас нужно думать над перераспределением приоритетов. Внесите предложения, и мы обсудим их совместно», — обратился Егор Борисов к сидящим в зале.

«Если хотим выдержать уровень заработной платы, то нам необходимо потихоньку переходить к оптимизации работников своих хозяйств. Мы вынуждены будем этим заниматься. Параллельно должны создавать другие рабочие места. В этом году, объявленном Годом занятости, надо постараться смелее идти к этому», — добавил глава республики.

Кроме того, Егор Борисов обратил внимание собравшихся на повышение качественных показателей производства. «Это главный резерв, от которого мы почему-то отказываемся. 10 кг дополнительных удоев с одной коровы или же 50 кг привеса в год – это же огромные доходы для хозяйства. Мы на это пока не обращаем внимания», — заметил он.

Далее глава поручил Минсельхозу и своей администрации оперативно разобраться с вопросом неиспользуемых земель.

«Нам также нужно создать межхозяйственную кооперацию для лучшей координации деятельности по району. Сейчас хозяйства даже маленькие проблемы пытаются решить самостоятельно, что приводит к повышению себестоимости их продукции. Межхозяйственная кооперация могла бы облегчить жизнь», — добавил Егор Борисов.

В конце совещания он подчеркнул, что стиль работы Минсельхоза республики нужно менять, чтобы работники ведомства почаще выезжали на места и помогали распространять положительный опыт.

Отметим, что СХПК «Тумул» был создан в 1996 году после раздела агрофермы «Тюнгюлю». Таисия Десяткина является его бессменным председателем. В 1994 году производство было на грани краха. Но спустя два года, опираясь на имевшуюся материально-техническую базу, она создала совершенно новое предприятие со своими правилами и устоями. О том, как кооператив стал одним из передовых в агропромышленном комплексе республики, можно ознакомиться в материале ЯСИА.

“Маарымчы” кэпэрэтиип Кэбээйигэ үлэ миэстэтин элбэтэр, эт аһы дэлэтэр соруктаах

Кэбээйи улууһун олохтооҕо Иван Кононов сылгы иитиитинэн дьарыктанар сыаллаах аймахтарын уонна бэйэтэ иитэн турар сылгыларын түмэн, 2009 сыллаахха “Маарымчы” кэпэрэтиип тэриммиттэ. Онон Мастаах нэһилиэгэр өссө биир тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар тэрилтэ баар буолбута.

Бу күнтэн ыла хаһаайыстыба бэрэсэдээтэлэ Иван Кононов санаата көнньүөрэн хаһаайыстыбатын кэҥэтэн, кыһыҥҥы өттүгэр сылгыларын көһөрө сылдьан аһатарга анаан үүчээн туттан, күрүө-хаһаа оҥостон тигинэччи үлэлээн барбыта. Хаһаайыстыбата 30-н тахса килимиэтирдээх Маарымчыга баар.

“Тыа хаһаайыстыбатын салаатынан граннарга киирсэн көрүтэлээбитим да, кыайан ылбатаҕым. Онтон 2017 сыллаахха Ил Дархан Е.А.Борисов сылгы баазатын туттарбар анаан 1 мөлүйүөнү анаабыта. Дьэ, ол харчыбынан 100 миэстэлээх базаны Маарымчыга Туора учаастагар тутуннум. Билигин онтукпар кыстаан турабыт. 82 төбө сылгылаахпын. Үлэбэр-хамнаспар аймахтарым көмөлөһөллөр. Билигин базаҕа быраатым баар. Саас төрүөх элбээтэҕинэ хаһыа да буолан сылдьабыт. Үлэһиттэрбэр идэһэ буоллаҕына төлөһөбүн”, — диир салайааччы.

Иван Иванович этэринэн, сайыҥҥы өттүгэр оту кыайа оттууллар. Кыһыны 120 тонна отунан туорууллар. Өссө быйыл 20 тонна оту атыылаабыт.

“Хаан уларытаарыбын Бүлүү Тыымпытын племенной хаһаайыстыбаттан уонна бэйэбит улууспут Арыттааҕыттан убаһалары атыыласпытым. Кыһыҥҥы өттүгэр көһөрө сылдьан хастаран аһатар учаастактардаахпын. Онно дьиэлээхпит-уоттаахпыт, күрүө-хаһаа да баар”, — диир хаһаайыстыба бэрэсэдээтэлэ.

Иван Иванович техниката эргэрбитин бэлиэтиир. Билиҥҥи туругунан 50-ча тонна от сиргэ турар эбит. МТЗ трактор сайыҥҥы өттүгэр кыайа-хото сүүрэр буолан, айгыраан да бүппүт. Саппаас чаас булунарга ыарахаттардааҕын туһунан сэһэргэһээччим этэр. Онон улуус тыатын хаһаайыстыбатын өттүттэн өйөбүл баара буоллар сылгытын ахсаанын өссө элбэтэн, 100-чэкэҕэ тиэрдэр санаалааҕын эттэ.

Хаһаайыстыба сылын аайы сылгытын ахсаанын эбэн иһэр. Онон өссө кэҥээн үлэ миэстэтин да таһаарыа, нэһилиэккэ эт аһы да кыайа-хото атыылыа эбит диэн санааҕа кэллим.

Кыстык: Чыамайыкы сылгыта этэҥҥэ

Мэҥэ Хаҥалас улууһун Чыамайыкы нэһилиэгэр сылгы барыта аһылыкка киирэн, күннэтэ хонтуруолга сылдьар.

Юрий Дьячковскай салайар «Кубарсы» бааһынай хаһаайыстыбатын базата бөһүөлэктэн 1,3 көстөөх сиргэ баар. Быйыл 60 сылгыны, ол иһигэр 33 биэни итиэннэ 22 ынах сүөһүнү кыстатан турар. Манна барыта аймахтар үлэлииллэр. Былырыын күһүн саҥа дьиэ тутуутун саҕалаабыттар. Быйыл биир да убаһаны иитиигэ хаалларбатахтар. Ахсынньыга биир атыыры бөрө тардыбыт, икки кырдьаҕас биэ ырыганнаан охтубут. Сылгыһыттар биир туруга мөлтөх тиҥэһэни туспа хаайан, аһата сылдьаллар, атыттар сыһыыга сылдьаллар, туруктара орто. Мантан саас отторо татым буолууһу, эбии от наада дэһэллэр, эбиэһи бөһүөлэктэн аҕалаллар үһү.

— Кыһын тымныы аһара уһуннук турда, сылгы хаһа-хаһа, хаамар аҕай, биир сиргэ тохтообот. Хаһыы ото соппоҥ, онно эбии өртөммөт буолан, ходуһабыт сыллата лаҥхатыйан иһэр, кэнчээри аанньа үүммэт, — диир сылгыһыт Валерий Васильевич.

Иван Федоров салайар «Мочоот» бааһынай хаһаайыстыбата Таҥха үрэх төрдүгэр, Амма уонна Мэҥэ Хаҥалас улуустар ыпсыыларыгар, дэриэбинэттэн үс көстөөх сиргэ баар. Хаһаайыстыба аҕыс сыллааҕыта тутуллубут дьиэлээх, баанньыктаах, икки буоксалаах хараастаах, күн уотунан барар батарыайалаах, онон олорор-үлэлиир усулуобуйатын тэриммит. Сүүстэн тахса сылгыны убайдыы-быраат Александр, Николай Федоровтар көрөллөр-истэллэр. Кыһын биир тый көлөттөн өлбүт, биир биэ ыран охтубут, икки тиҥэһэни бөрө тардыбыт. Сылгылар туруктара орто, отторо-бурдуктаар тиийииһи. Кэлиҥҥи сылларга Чыамайыкыга бөрөлөр, биллэринэн, 14 улахан сылгыны тартылар. Олохтоох бэтэринэринэй учаастакка Раиса Куприянова ис сүрэҕиттэн ылсан үлэлиир, онон нэһилиэк олохтоохторун ытыктабылларын ылар.

Өлүөхүмэ бааһынайдара ассоциация үлэтин сөргүттүлэр

“Туймаада” хампаанньа генеральнай дириэктэрин солбуйааччы, Саха сиринээҕи АККОР бэрэсидьиэнэ Александр Артемьев уонна “Туймаада” хампаанньа генеральнай дириэктэрин көмөлөһөөччүтэ, Россия Аграрнай партиятын Саха сиринээҕи салаатын ситэриилээх кэмитиэтин чилиэнэ Олег Марков бу күннэргэ Өлүөхүмэ улууһугар командировкаҕа баран кэллилэр.

Өлүөхүмэлэр АККОР мунньаҕар көхтөөхтүк кытыннылар

А.Е.Артемьев саҥа талыллыбыт Федор Романовтыын

Сүрүн соруктара – олохтоох АККОР үлэтин сөргүтүү. Улуус үрдүнэн 57 бааһынай хаһаайыстыбата баар. Мунньахха бааһынайдары сэргэ нэһилиэктэр баһылыктара, тыа хаһаайыстыбатын исписэлиистэрэ, барыта 52 киһи, сырытта. Кэлиҥҥи сылларга уота-күөһэ суох үлэлиир ассоциацияҕа 5 эрэ киһи хаалбыт буоллаҕына, бу отчуоттуур-быыбардыыр мунньахха 20 бааһынай саҥа чилиэнинэн киирдэ. Кинилэр ассоциация сэбиэтигэр 7 киһини таллылар. Саҥалыы сөргүтүллүбүт Өлүөхүмэтээҕи АККОР бэрэссэдээтэлинэн “Өлүөхүмэ-Агропродукт” ТХПК бэрэссэдээтэлэ, эдэр салайааччы Федор Романов биир санаанан талылынна.

Аграрнай партия Өлүөхүмэтээҕи салаатын салайааччыта С.И.Никитина тыа хаһаайыстыбатын туйгуна буолла

Өлүөхүмэ бааһынайдара Аграрнай партия чилиэнин ахсаанын 300-кэ тириэрдэргэ соруктанан үлэ ыыталлар. Билигин 210 чилиэннээхтэр. Мунньах кэмигэр 12 киһи партия кэккэтигэр киирдэ. Олохтоох салааны улуус сүрүн агронома Саргылаана Никитина салайар. АККОР бэрэсидьиэнэ А.Е.Артемьев Саргылаана Ивановнаҕа Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтин аатыттан тыа хаһаайыстыбатын туйгуна буоларын туоһулуур докумуону кытта анал бэлиэни туттарда.

Эдэр исписэлиис, отделение управляющайа Мария Янкова хаһаайыстыба саҥа хотоннорун көрдөрөр

Ыалдьыттары Үҥкүргэ таһааран, “Өлүөхүмэ кыладабыайа” хаһаайыстыбаҕа сырытыннардылар. Амма-Өлүөхүмэтээҕи отделение управлящайа, Дьокуускайга Тыа хаһаайыстыбатын академиятыгар үөрэнэн, мэхээнньик-инженер идэтин ылбыт, эдэр исписэлиис дуогабарынан үлэлиир Мария Янкова саҥа тутуллан үлэҕэ киирбит хотоннору көрдөрдө. Министиэристибэ көмөтүнэн манна 240-нуу ыанньык ынах турар икки комплекс утуу-субуу тутуллан, үлэлии турар. Сүөһүлэр саҥа, сылаас, сырдык, киэҥ-куоҥ хотоҥҥо быр-бааччы кыстаан туралларын көрөн, үйэлээх тутууга көмөлөспүт “Туймаада” ҮХАПХ бэрэстэбиитэллэрэ астыннылар.

Аныгы ирдэбилгэ толору эппиэттиир, механизациялаах хотоҥҥо киирбит хаһаайыстыба көрдөрүүтүн сылтан сыл тупсаран иһэр. Ааспыт сыл түмүгүнэн хас биирдии ынахтан ортотунан 3 тыһ. тахсалыы киилэ үүтү ыабыттар. Ол иһигэр бастыҥ ыанньыксыт Людмила Бояркина хас биирдии ынаҕыттан 4070 киилэ үүтү ыыры ситиспит. Үлэ дьоно үөһэттэн өйөбүлгэ ити курдук бородууксуйаны үрдэтиинэн хардараллар.

«Улуус олоҕо»: Еланкаҕа саха ынаҕын иитэр Ивановтар дьарыктарыгар туризмы дьүөрэлиир баҕалаахтар

Дьокуускай куораттан 150 км тэйиччи сытар, Өлүөнэ эбэ хотун таас хайатын үрдүгэр турар Еланка диэн айылҕа биир дьикти, кэрэ көстүүлээх сиригэр олохсуйан, хотон-хаһаа туттунан, саха ынаҕын иитиигэ ылсан үлэлэһэр Ивановтар дьиэ кэргэҥҥэ ыалдьыттаатым. Кинилэри кытта кэпсэтиибин «Хаҥалас улууһун пааспарыгар» таһаарабын.

Еланка сирэ-уота дьон-сэргэ өйдүүн-санаалыын сынньанарыгар олус тупсаҕай, манна кыһынын икки дьиэ кэргэн кыстыыр. Еланка хас бааһынатын аайы сабыс-саҥа дьиэлэр кэчигирэһэн тураллар, тутуу үлэтэ тохтоло суох ыытыллар. Өрөспүүбүлүкэтээҕи оҕо, устудьуон аймах үөрэтэр, спортивнай, сынньалаҥ лааҕырдара үлэлииллэр. Бу диэн эттэххэ, туризм да кыралаан сайдан эрэрэ үөрдэр.

Ивановтарга тиийиибитигэр кинилэр иитэр саха боруодатын ынахтара сааскы күн уотугар сыламнаан, туохха да ыксаабакка таһырдьа дьаарбайа сылдьаллар. Айылҕа маанылаах сиригэр тото-хана күөх оту тотуохтарыгар диэри сиэн, минньигэс үүттэринэн сайынын Еланка олохтоохторун, ыалдьыттарын күндүлүүллэр.

— Саргылана Иннокентьевна, бэйэҥ туох идэлээххиний, биэнсийэҕэ тахсыаххар диэри ханна үлэлээбиккиний?

— Омскайдааҕы бэтэринээринэй институкка бэтэринээр идэтигэр үөрэнэ киирбитим, төрдүс сылбар СГУ-га көһөттөрөн, маннааҕы университеты бүтэрбитим. Урукку үөрэммит оҕолорбун көрүстэхпинэ, бары кэриэтэ киин сиргэ олороллор, үлэлииллэр, арай мин эрэ олоҕум тухары сүөһүнү кытта эрийсэн үлэлээбит эбиппин. Үлэбин, идэбин сөбүлүүрүм бэрдиттэн буолуо, 39 сыл тыа хаһаайыстыбатыгар олохпун анаатым. Ити үлэлиир сылларым тухары бэйэм хаһаайыстыбаланыахпын баҕарарым ханна барыай?! Ол эрээри кыаҕым да суох буолан, ийэм барахсан баарына бэйэбин оҕо курдук санана сылдьан, бэйэ хаһаайыстыбатын тэриниини улахаҥҥа уурбакка, үлэ-дьиэ буолан, баҕа санаам ханан эрэ көтө-дайа сырыттаҕа. “Бөртө” сылгы собуотугар, онтон Павлов Михаил бааһынай хаһаайыстыбатыгар үлэлии сылдьан, 2015 сылга кэргэммин кытта сүбэлэһэн, тыа хаһаайыстыбатын министерствотын ыҥырыытын ылынан, саха боруода ынаҕын иитэн көрөргө быһаарыммыппыт.

— Тоҕо чуолаан саха ынаҕын таллыгыт? Үүттэрэ аҕыйах, бэйэлэрэ да кыра соҕустар буолбатах дуо?

— Мин саха ынаҕын иитэн, баһыллар харчыны, үллэ турар үбү киллэрбит киһи диэн соругу туруорбатаҕым. Бастатан туран, бэйэм тыа хаһаайыстыбатыгар уопуттаах, бэтэринээр идэлээх буолан, сүөһү иитиитин ылсар баҕалааҕым. Хайдах даҕаны ылан маҕаһыын арынан кэбиһэр баҕам да, кыаҕым да суоҕа. Иккиһинэн, саха ынаҕын иитэн, төрөөбүт нэһилиэкпэр тыа хаһаайыстыбатын сайыннарар сыал турбута. Саха ынаҕын көрөн-истэн, сиэмэлээн, ыраас хааннаах саха боруодатын таһаарбыт киһи диэн санааттан ылсыбытым. Оҕо сылдьан икки саха боруодалаах ынахтаах этибит. Саха бэллэйбит ынахтарын минньигэс үүттэринэн улааппыт дьон буолабыт. Ол иһин хайдах эрэ үтүө өйдөбүл хаалбыт буолан, саха ынаҕын иитэр санаа үөскээбитэ. Устудьуоннуу сылдьар кэммэр “Булгунньахтаах” сопхуос холмогуор боруодатын аҕалан ыһан кэбиспитэ. Мин көрдөхпүнэ, борохуот аал саҕа сүүнэ улахан сүөһүлэр этилэр. Ити 1978 сыл эргин буолуо, кэлин саха ынаҕын быыстапкаҕа эрэ көрөр буолбуппут.

Еланка курдук кэрэ дойдуга саха балаҕанын тутан, хотонугар саха ынаҕын иитэн, онно кэлбит ыалдьыттар бэйэлэрэ ынах ыан, үүттэринэн күөрчэхтээн, алаадьылаан, өрөбүл күннэрин уратытык атааралларын курдук оҥорбут киһи диэн толкуй эмиэ баар. Онуоха билигин уот ситимэ суоҕа атахтыыр. Күн сардаҥатыттан энергия ылар батареянан уоттанан олоробут.

— Кырдьык, олус үчүгэй санаа эбээт. Билигин дьон-сэргэ айылҕаҕа сынньанарын, иҥэмтиэлээх, сибиэһэй аһылыгынан аһаан, уратытык сынньаныан баҕарар. Онуоха ити эн саныыр санааҥ, толкуйуҥ туризм биир ураты көрүҥүнэн буолар эбит. Саргылана Иннокентьевна, бу элбэх тутууну хантан үптэнэн олоххо киллэрдигит?

— СӨ тыа хаһаайыстыбатын министерствотын гранын 1 480 000 солкуобайы ылан, саҥа хотоҥҥо киирбиппит. Хотоммут акылаата лафет, көҥдөйө – сэндвич-панель, кырыыһата профлиис, муостата – аҥардаммыт бэрэбинэ. Хотоммут бастакыттан 50 сүөһүгэ диэн анаммыта, ол эрээри хотоммут аҥаарын бүөлээн, сыһыары хос курдук оҥордубут. Маны тэҥэ грант харчытынан 5х5-тээх төгүрүк мастан үлэһиттэр олорор, кыстыыр дьиэлэрин тутуннубут. Билигин икки үлэһиттээхпит. Бастакы сылбытыгар сүөһүлэрбитин кэргэмминээн бэйэбит көрөн-истэн кыстыгы туораппыппыт.

Тыа хаһаайыстыбатын бизнеһэ судургу буолбатах. Аҕыйах сүөһүлээх хаһаайыстыба харчыны кыайан эргиппэт. Онон биир сиргэ тэпсэҥнии турар балаһыанньа үөскүүр. Киһи сүөһүлэрин көрө-истэ сылдьыаҕын, аны докумуон, отчуот, саҥа хайысхалары булууга эмиэ сүүрүү-көтүү ирдэнэр буоллаҕа. Онон кыра бааһынай хаһаайыстыбалара тэриллэ-тэриллэ симэлийбэттэрин туһугар улахан тэрилтэлэргэ сыһыары тутар ордук буолуо. 90-с сыллар бүтүүлэригэр сопхуос бөҕө эстибитэ. Онуоха Улахан Аан сопхуоһун ол саҕана “Якутия” ФАПК-ҕа сыһыары туппатахтара эбитэ буоллар, билиҥҥитин курдук сайдан, өрөспүүбүлүкэҕэ биир тарбахха баттанар улахан хаһаайыстыбатыгар кубулуйуо суоҕа этэ. Билигин “Анаабыр алмаастара” уопсастыба филиала буолан, бырамыысаланнас тыа хаһаайыстыбатын өйөөн олороро – бэйэ бородууксуйатын оҥорон таһаарыыга төһүү күүс буолар. Ити курдук санаанан, кыра тэрилтэлэргэ көмө курдук улахан тэрилтэлэри сыһыаран, биир сүбэнэн үлэлиир үчүгэй буолуох эбит диэн санаалаахпын.

— Саха ынаҕын уратыта тугуй?

— Саха ынахтарын Чурапчыттан, Эбээн-Бытантайтан “Тускул” саха ынаҕын иитэр тэрилтэтэ, тыа хаһаайыстыбатын министерствота, Хаҥалас улууһа үс өрүттээх дуогабар түһэрсэн биһиэхэ биэрбиттэрэ. Тымныыны тулуйар, төһө да үүтэ биир ыамҥа 4-5 л буолбутун иһин, хойуута бэрт буолан, сүөгэйэ холмогуор сүөһүтүн үүтүн кытта тэҥнэһэр. Майгылара олох сахалыы, туохха да ыксаабаттар, аргыый аҕай наллаан сылдьаллар, киириигэ-тахсыыга үмүрүһүү, муостаһыы суох – бэрээдэк бөҕө сүөһүлэр. Ыарыыга-дьаҥҥа мээнэ бэриммэт, күүстээх айылҕалаахтар эбит. Эттэрэ убаһа этин курдук быыһа сыалаах, бустаҕына төттөрүтүн үллэр. Ньирэйдээх ынах 1-1,5 туонна отунан кыстыгы туорууллар. Саахтара сылгы сааҕын курдук бөкүнүк уонна кытаанах буолар, ол иһин ыраастыырга тарыйан кэбиһэҕин, олус чэбэрдэр. Саха ынаҕын үүтэ радиацияҕа түбэспит киһи эмтэниитигэр көмөлөспүт диэн истибиппит. Ол дакаастаннаҕына, саха ынаҕын иитии дэлэйиэ диэн сабаҕалыыбын. Бэйэм өттүбүттэн сиэмэлээһинин кыайан, ыраас саха ынаҕын боруодатын таһаарбыт киһи диэн баҕалаахпын. Үлэбит түмүгэ биир ыйынан, сылынан муҥурдаммат, өр кэмнээх үлэни ирдиир.

— Санааҕын үллэстибиккэр махтанабын. Оччотугар бэйэҥ сөбүлүүр дьарыккын бизнеһи кытта холбуу тутар санаалаах буоллаҕыҥ. Толкуйуҥ туоларыгар, саҕалаабытыҥ сатанарыгар баҕарабыт.

Бизнеһи саҕалыыр саас араас буолар. Сорох 13-тээх оҕолор тобуллаҕас өйдөрүнэн улахан киһи толкуйдаабатын оҥорон, предпринимательство эйгэтигэр олохторун суола оҕо эрдэхтэриттэн тэлэччи арыллар. Эдэр дьон эмиэ бэйэлэрин кыахтарын-күүстэрин холонон, үгүс сыыһа-алҕас кэннэ, бэйэлэрин суолларын булунан, кыраттан да саҕалаан, улахан ситиһиилэнэллэр.

Онтон “Олохторун тухары судаарыстыба этиитинэн, ыйыытынан-кэрдиитинэн үлэлээбит дьон сааһыран баран, бизнескэ киириэхтэрин сөп дуо?” диэн ыйытыы үөскүүр. Бүгүҥҥү биһиги геройдарбыт – Саргылаана, Анатолий Ивановтар дьиэ кэргэн бу ыйытыыга, арааһа, сөптөөх эппиэти биэрдилэр. Алта уоннарын лаппа ааһан, ийэ-аҕа, эбээ-эһээ дэттэрбит дьон туспа суолу тутуһан, бэйэ дьыалатын арынар кыахтара ситиһиилээх буоллун.

«Жизнь в районах»: Стоит ли строить «еврохотоны» в деревнях?

В селе Мындагай Чурапчинского улуса действует один из самых дорогих «еврохотонов» нашего времени. Он благоустроенный, практически полностью механизированный. В другом маленьком селе деятельный глава предлагает строить те же «еврохотоны», но компактнее и гораздо дешевле.

Основа кластера

Огромный животноводческий комплекс построен на окраине Мындагая. Эта деревня стала пилотной площадкой для апробации программы агрокластерного развития села. Расположенный на берегу красавицы Амги Мындагай, по оценке специалистов, имеет самые подходящие для ведения сельского хозяйства условия. Здесь можно держать скотину, смело засевать просторные долины злаковыми и овощными культурами, строиться и жить себе припеваючи. Кстати, в советские годы местный совхоз был одним из самых богатых.

В проекте расписаны все госпрограммы, согласно которым можно развернуть маленький аграрный рай в этом дивном уголке природы. И огромный «еврохотон», как быстро прозвали в народе коровники, построенные по новым технологиям, — это будущая основа запланированного агрокластера.

В нем можно содержать большое поголовье дойных коров, выращивать молодняк: кого на смену, а кого на мясо, и благодаря дорогостоящей доильной системе получать то самое чистейшее молоко, которого не касались человеческие руки.

Не в выгоде счастье

Подробнее о планах развития агрокластера рассказал директор СХПК «Мындагай» Дмитрий Ноев:

Слева — Дмитрий Ноев с заместителем главы улуса Иннокентием Матвеевым.

— Мы приняли трехгодичную программу. Защитили на всех уровнях. Сейчас идет второй год ее реализации. В 2015-м году в селе был построен большой современный животноводческий комплекс на 400 голов. Только ленивый тогда не писал, что такие дорогие комплексы у нас строить, дескать, невыгодно.

— Неужели выгодно?

— А почему бы не поставить вопрос иначе? Почему северные животноводы не могут работать в тепле, чистоте, не надрываясь?

Планы выполняются

По дороге в Мындагай посетили новый сайылык. Он построен по госпрограмме, этим летом его будут оборудовать. Если все пройдет по плану, то 130 коров будут доить всего две (!) доярки.

Кооператив выполнил планы по молоку. В минувшем году заготовил более 500 тонн сена, 130 тонн зерновых. Осенью на выставке Минсельхоза по итогам получили переходящее Красное знамя. Отметим, что вначале работы из Хакасии привезли 200 нетелей. Сейчас они уже доятся.

Пока у мындагайцев все получается. Расширяется кормовая база. Купили по программе силосный комбайн, первый в районе. Обновляют оборудование, машины. Ведь основной критерий, почему агрокластер развивают именно в этой деревне, это то, что здесь была хоть кое-какая, но уцелевшая с совхозных времен база. И дома молодым специалистам здесь строят по программе ИЖС. В 2017 году возвели пять домов, в этом планируют столько же. Глядишь, и целая деревня вырастет.

Будет ли теленок по имени «Сахамедиа»?

Коровник действительно оказался самым чистым из тех, что я видела. Специфический запах, конечно же, есть, но чистят навоз скреперы, нечистоты сгребаются в яму, откуда их отсасывают фекалкой.

В комплексе несколько залов: для коров, нетелей и телят. Есть еще доильный зал, куда коров перегоняют по очереди. Скотину здесь не привязывают. Среди обитателей выделяется Геройка, так зовут телку, которая старше всех и забирается на любую возвышенность, то есть возвышается над всеми.

С кличками приходится мучиться. Дают имена всех работников. К примеру: в телячьем отделе есть Аппуо, названный в честь молодого скотника Афанасия Петрова. Была корова Танюша, а вот Мани или Андрюши мы не нашли. Но работники фермы нам в утешение обещали назвать Сахамедиа теленка, который родится на днях.

Увидев все прелести быта в новом супердорогом хотоне, такие, к примеру, как душ, для работников, соглашаешься с Дмитрием Дмитриевичем. Почему в век нанотехнологий не работать вот в таких комфортных условиях? К тому же, если вокруг дорогостоящего коровника создается целый агрокластер.

Мини-еврохотоны

А вот в селе Телей мы поговорили с молодым и деятельным руководителем Дмитрием Захаровым, исполняющим обязанности главы наслега. Дмитрий Егорович проходил стажировку в Норвегии, а поскольку он по профессии инженер-строитель, то присмотрелся к тому, как устроены коровники в этой европейской стране.

— Совсем необязательно строить огромные сооружения, — говорит наш собеседник. – К примеру, вот проект на тридцать голов скота. Здесь тоже все автоматизировано. Этот проект у меня родился во время стажировки в Норвегии, я дополнил и несколько изменил коровник под наши условия.

Его изобретение – самоопрокидывающаяся тележка для вывоза навоза. Из этого навоза с помощью калифорнийских червей можно тут же изготавливать чистейший чернозем. Также никакой сырости в мини-еврохотонах быть не может, поскольку полы здесь посыпают специальными опилками, сорбентами. В селе уже заказали оборудование для производства таких опилок. Для фермера-частника – самое то!

В общем, выводы можно сделать однозначные: пусть якутские хотоны тоже улучшаются.

Проект «Жизнь в районах» рассказывает о людях, проживающих в улусах нашей республики. Именно они своими победами и проблемами создают жизнь на селе. Смотришь на них и веришь, что Якутия — бескрайняя, и ты сможешь жить, трудиться и развиваться где угодно. Чем так вдохновляют эти люди? Они делают свое дело. Им непросто. Часто — совсем невесело. Но они продолжают жить с любовью к своей малой родине — так, чтобы жизнь вокруг наполнялась смыслом.

«Бытантай» генофонднай дьиэ сүөһүтүн иитэр сиргэ механизациялаах хотон тутуллан үлэҕэ киирдэ

Эбээн Бытантай национальнай улууһугар 120 ынах сүөһү турар миэстэлээх, 1200 кв.м. иэннээх «Бытантай» генофонднай питомникка механизациялаах хотон тутуллан үлэҕэ киирдэ. Хотон тутуутун олохтоохтор, улуус салалтата ыытыллар мунньах, отчуот аайы туруорсан, элбэх кэпсэтии ыытан туттардылар диир көдьүүстээх.

Саҥа тутууну Үлэ геройа, «Гражданскай килбиэн» бэлиэ хаһаайката, 43 сыл устата эҥкилэ суох ыанньыксытынан үлэлээбит, Эбээн Бытантай, Түгэһиир нэһилиэгин бочуоттаах гражданина Ульяна Николаевна Никитина алгыс тылынан, аал уоту аһатан, алҕаан арыйда. «Үпэндьэл» эбээлэр эбээннии , «Аянеса» оҕо холобурга сылдьар ансаамбыллара киэргэттилэр.

Саҥа, аныгы тутуулаах хотон 1200 кв.м. иэннээх. Сүрүн бэдэрээччик «СГ Строй» хааччахтаммыт тэрилтэ (ген.дириэктэр Алексей Трофимов) бу тутууну иилээн-салайан ыытта. Хотон сырдык, сылаас, киэҥ-куоҥ, үүт аһын астаан таһаарар тэриллээх анал хостоох, аактабай саалалаах, ыанньыксыттар, үлэһиттэр сынньанар сирдэрэ барыта тус туһунан, үлэлииргэ бары усулуобуйа тэрилиннэ диир тоҕоостоох. Бу тутуу түргэн кэмҥэ, баара суоҕа үс кыһыҥҥы ый иһигэр тутулунна. Олохтоохтор да, үөрүүлээх тэрээһиҥҥэ мустубут ыалдьыттар да бэрткэ сөҕө-махтайа, астына саҥа тутууну сэҥээрдилэр.

Саха норуотун аччык, сут дьылларга өлөр өлүүттэн өрүһүйбүт саха сүөһүтэ буолар. Былыр былыргыттан саха сүөһүтэ киһи өттүттэн туох да кыттыгаһа суох айылҕаттан ыраас, аһыгар хаппырыыһа суох, аччыктааһыны тулуйумтуо, ыарыыга бэриммэт, томороон тымныыга кыһаммат. Саха ынаҕын курдук айылҕа айбыт сүөһүтэ аан дойдуга түөрт эрэ сүөһү хаалан турар. Исландияҕа криохранилище диэн баар, онно аан дойдуттан туох баар үүнээйи сиэмэтин тоҥорон, кэлэр көлүөнэҕэ диэн уура тураллар. Ол курдук, биһиги эмиэ кэлэр көлүөнэбитигэр, кэнчээри ыччаппытыгар саха сүөһүтэ хайаатар даҕаны хаалыахтаах. Маныаха, саҥа хотон тутуллан үлэҕэ киирбитэ сүдү кылаат буолар. Ыччат дьоммут тыа хаһаайыстыбатын салааларын баһылаан, билиилэрин-көрүүлэрин саха ынаҕын иитиитигэр туһанан саҥа хотоҥҥо үлэ-хамнас күөстүү оргуйуоҕа, сайдыы суола тэлэллиэҕэ, улуус социальнай-экэнэмиичэскэй балаһыанньата биллэ тупсуоҕа диэн бигэ эрэнэбит.

Үөрүүлээх тэрээһиҥҥэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы — тыа хаһаайыстыбатын уонна аска-үөлгэ политика миниистирэ Петр Алексеев уонна СӨ министиэристибэлэрин, биэдэмистибэлэрин бэрэстэбиитэллэрэ, улуус салалтата, тэрилтэлэр салайааччылара кыттыыны ыллылар, эҕэрдэ тылларын эттилэр.

«Улуус олоҕо»: Чурапчыны хортуоппуйунан хааччыйар фермер оҕуруот аһын харайар сир наадатын этэр

«Сахамедиа» холдинг «Улуус олоҕо» анал бырайыагын иитинэн тахсар «Улуус пааспара» рубрикатын 2018 сылга Чурапчы улууһуттан саҕалыыр. Бу саха омук түөлбэлээн олорор дойдутугар тыа хаһаайыстыбатынан араас салаата сайыннарыллар. Бүгүҥҥү таһаарыыга — хортуоппуйу үүннэриинэн умсугуйан туран дьарыктанар Данил Павлов туһунан кэпсиибит. Кини ситиһиитэ уонна үлэтигэр көрсүбүт кыһалҕаларын туоратыыга дьаһаллара атыттарга холобур буолуон сөп.

Санаан көрүҥ эрэ – харах ыларын тухары уһуун да уһун, киэҥ да киэҥ, нэлэмэн бааһынаҕа, эккирэтиспит курдук, тэбиис-тэҥник үүнэн хоройон тахсыбыт хортуоппуй ото сибэккилэнэн, ас кутан, ситэн-торулаан аҕай эрэр… Айылҕа күөх быйаҥыттан күндүлүүр түгэнин биир саамай кэрэ көстүүтэ буолбаат?!.. Ол эрээри, билигин биһиэхэ – кыһын. Онон, тыа сиригэр ханна да тиий — бааһына үрүҥ тумара хаарынан бүрүллэн, уоскуйан, налыйан аҕай сытар, сааска-сайыҥҥа диэри сынньанар.

Оттон хаһаайыстыбалар билигин, Сахабыт сирин торулас тымныы кыһынын оройун этэҥҥэ туораппыт астарын саҥа үүнүүгэ диэри көрөн-харайан, нэһилиэнньэҕэ хайаан даҕаны үчүгэй хаачыстыбалаах бэйэ бородууксуйатын тиэрдиэхтээхтэр. “Көрөн-харайан” эрэ диир өссө тутах буолуо, “бүөбэйдииллэр” диэххэ наада.

Чурапчы улууһун Амма Эбэ кэрэ кытылыгар турар Мындаҕаайы сэлиэнньэтин хортуоппуйу үүннэрээччитэ Данил Павлов “Сайдыы” бааһынай хаһаайыстыбатыгар сылдьан көрдөххө – үлэһиттэр, туох да омуна суох, хас биирдии хортуоппуйу илиилэригэр ылан, сууйан-сотон, кууллаан, нэһилиэнньэҕэ атыыга таһаарарга бэлэмнииллэр.

Оскуола дириэктэрин дуоһунаһын фермергэ кубулуппута

Оскуола дириэктэринэн бэрт ситиһиилээхтик үлэлии сылдьан, хортуоппуйу үүннэриигэ бааһынай хаһаайыстыба тэриммит фермер Данил Данилович Павловы төрөөбүт улууһугар дьон үксэ билэр уонна хайгыыр. Кини Мындаҕаайыга агро-оскуоланы салайбыт буолан, бу быһаарыныыта олус соһуччу буолбатах этэ диэх кэриҥнээхпин.

— Биһиги сирбит — олус быйаҥ, үтүө дойду. Урут, сопхуос эрдэххэ, оҕуруот аһын ыһыы, олордуу киэҥ сирдэри ылара. Онтон, уларыта тутуу саҕаланан, хаһаайыстыбалар ыһылланнар, туох барыта тохтоон хаалбыта. Сүүрбэччэ сыл сири кытта үлэ ыытыллыбакка турбута. Бу барыта миигин, агро хайысхалаах орто оскуола дириэктэрин, олус долгутара. Оҕуруот аһын суолтатын, сибиэһэй бэйэ аһа дьоҥҥо, ыччаппытыгар хайдах курдук наадалааҕын билэбин, өйдүүбүн. Ол иһин, оскуолабыттан барыам иннинэ, бааһынай хаһаайыстыбалар салайааччыларын кытта билсэн, кэпсэтэн, сүбэлэһэн баран, фермер буоларга быһаарыныы ылыммытым, — диир Данил Данилович.

Кини, үрүҥ соруочукалаах, көстүүмнээх, бартыбыаллаах дириэктэр дуоһунаһыттан бэйэтин баҕа өттүнэн производствоҕа барбытын кытаанах, олус туруору быһаарыныы курдук санаабат. Аҕата Данил Харитонович Павлов сопхуос биир тутаах үлэһитэ, суоппар буолан, Данил тиэхиньикэҕэ, тыа сирин үлэтигэр оҕо эрдэҕиттэн сыһыаннаах. “Урут оскуолаҕа үлэлии сылдьан, кырдьыгы кистээбэккэ эттэхпинэ, тутааччы уолаттарга уонна суол оҥорооччуларга, үлэлэрин түмүгэ тута көстөр диэн, ымсыырар этим. Туппут дьиэҥ бу дьэндэйэн турар, оҥорбут суолуҥ бу тыргыллан сытар. Аны дьон-сэргэ үөрүүтэ! Оттон оҕуруоту ылан көрөр буоллахха, хортуоппуй, хаппыыста, сүбүөкүлэ, моркуоп – хаһан даҕаны дьоҥҥо барытыгар тиийбэт, ол иһин үксэ кэлии, аҕалыы ас буолара. Дьиҥэр, бэйэбитигэр үүннэрэр, нэһилиэнньэни сибиэһэй оҕуруот аһынан хааччыйар кыах баар буоллаҕа. Онон, саҥа суолу тутуһан, идэбин уларытан, фермерскэй хаһаайыстыба тэриммитим. Сыыһа быһаарыныы дии санаабаппын, төттөрүтүн сөбүлүүр идэбэр таба тайанным”, — диэн санаатын үллэстэр эдэр фермер.

Данил Павлов хаһаайыстыбата 2015 сыллаахха регистрацияламмыта, 2016 сылга кыһын-саас бэлэмнэнэн баран, граҥҥа киирсибиттэрэ. Бастакы сылларыгар, Өлүөхүмэ Саҥыйахтааҕыттан сиэмэ хортуоппуй аҕалан, 7 гектар сиргэ ыспыта. Өлүөхүмэлэр эдэр фермери өйөөннөр, харчытын кэлин, сыыйа төлөөбүтэ. Хортуоппуйу таһынан, боруобаҕа диэн, 12 суотай сиргэ хаппыыста, 5 суотай сиргэ сүбүөкүлэ ыспыта.

“Хаппыыстаттан хараххын араарымыаххын наада…”

— Хаппыыстанан эмиэ дьарыктанар эбиккин. Хаппырыыс оҕуруот аһа буолбатах дуо?

– Хаппыыста хаппырыыһа диэн – наар кэтии сылдьан, үөн түһээри гыннаҕына, тута ыраастаан, эмтиирин эмтээн, кэмигэр көмөн, сыыһын үргээн, бириэмэтин-кэмин куоттарымыахха наада. Хаппыыста үчүгэйэ диэн – күһүн атыыга хамаҕатык барар, тоҕо диэтэххэ, киһи эрэ барыта хаппыыстаны үүннэриинэн дьарыгырбат. Онон, хаппыыстаны олордор наадалаах.

Билигин, биллэн турар, туох барыта олус сыаналаах, тиэхиньикэ буоллун, туттар тэрил, сиэмэ да буоллун. Ол иһин, үөрэтэн баран, былырыын 1 гаҕа хаппыыста олордубуттар, күһүн онтон 11 тоннаны ылбыттар. Төһө да сэмэй көрдөрүү буоллар, кылаабынайа, хаһаайыстыба бэйэтин кыаҕын, хайдах-туох ыстахха ордугун ымпыгын-чымпыгын биллэҕэ. Хортуоппуйу 20 га сиргэ үүннэрбиттэр. «20 гаттан үөһээ ыстахпытына эрэ бырагыраамаҕа хапсабыт. Итиэннэ тэтимнээх соҕустук, кыахпытын ылаары”, — диэн этэр фермер.

Данил мэлдьи туһалаах сүбэлэри-амалары биэрэр биир идэлээҕэр, Нам Хамаҕаттатыттан удьуор оҕуруоччут Александр Жирковка, быйыл күһүн хомуурга хамбаайынын уларсан, улаханнык абыраабыт Хатастан Леонид Чусовскойга истиҥник махтанар.

Билигин манна, дойдуларыгар, “Мындаҕаайы сайдыыта” диэн бырайыак баар, былырыыҥҥыттан үлэлии турар, онно киирсэн, Данил Павлов бэйэтэ этэринэн, “соруйан, былааҥҥа үрдүк планканы” туруоруммута. Холобур, 2017 сылга – 20 га буоллаҕына, 2018 сылга – 25 га сиргэ хортуоппуй ыһыллыахтаах. Онно эбии 2 га сиргэ хаппыыста, сүбүөкүлэ, моркуоп эмиэ иэннэрэ улаатар – 60-нуу суотай буолуохтаахтар.
“Хортуоппуйунан дьарыктанар предприниматель Данил Павлов быйыл былаанын куоһарда. Былырыын биир гааттан 100 центнери ылбыт буоллаҕына, билигин, барыллаан, 140-нуу центнери хомуйа сылдьар”, — диэн бу күһүн “Саха сирэ” хаһыакка, edersaas.ru. сайтка биир идэлээҕим Аграфена Кузьмина суруйбута. Бу матырыйаалга баар күһүҥҥү хаартыскалар ааптардара кини.

Саҥаны, сонуну киллэрээччи

Данил Павлов элбэхтик айанныыр, фермерскэй хаһаайыстыбаларга сылдьар, кэмпириэнсийэлэргэ кыттар, уопут атастаһар. Холобур, бастаан Уссурийскайга буолбут хортуоппуйу үүннэрээччилэр мунньахтарыгар кыттан, сиэмэ хортуоппуй боппуруоһун көтөҕөн, тыл эппитэ. Новосибирскайга тиэхиньикэ, туттар тэрил көрө-истэ, үөрэтэ бара сылдьыбыта. Кини бу айаннарыгар соҕотоҕун, биллэн турар, бэйэтин суотугар барар-кэлэр. Үсүһүн бу Саҥа дьыл саҕана Благовещенскай куоракка семинарга кытынна. Онно подмосковьелар кэлбиттэр этэ, оҥорон таһаарыыларын иэнэ киэҥин, оҕуруот аһын ылыылара үрдүгүн сөхпүттэр. Уопуттаах хаһаайыстыбалар үгүс сүбэлэри-амалары биэрбиттэр, онон фермер Павлов олус туһалаах семинар буолбутун бэлиэтиир.

Тиэхиньикэтинэн хааччыллыыта үчүгэй. Былырыын кини бырагыраамаҕа киирсэн, культиватор, быйыл – Японияҕа оҥоһуллубут хамбаайын ылбыт. Ону таһынан, “Технополис” диэн тэрилтэттэн хортуоппуйу хаалыыр 1 тонналаах кууллары атыыласпыт. Онон, үлэҕэ саҥаны, сонуну киллэрэн иһэр.

Данил сайынын аныгы тиэхиньикэни күүскэ туттар буолан, үксүн бэйэтэ үлэлиир. Ол гынан баран, бу – дьиҥэр, дьиэ кэргэн дьыалата диэххэ сөп. Аҕата, кэргэнэ, оҕолоро, бырааттара-балыстара, түөлбэтин ыччата – ким тугу сатыырынан, ким туохха дьоҕурдааҕынан, бары үлэлииллэр, ким да көрөн турбат. Күһүн хомуурга оскуола оҕолоро, Одьулуун техникумун устудьуоннара көмөлөһөллөр. Одьулууннары тэрээһиннээхтэр диэн Данил Данилович олус хайгыыр.

Оттон биһиги бу олунньу саҥатыгар сылдьарбытыгар, бэйэтэ уонна түөлбэтин ыччата-уол (биир үлэһит быраата куоракка киирбит этэ) хортуоппуй наардыы сылдьаллара. Кууллуу-кууллуу нэһилиэнньэҕэ атыыга таһаараллар. Сыаналара удамыр буолан, дьон хото атыылаһар. Дьон сакааһын толорон, дьоҕус массыынаҕа тиэйэн, Чурапчы улууһун Бахсы, Арыылаах курдук ыраах нэһилиэктэригэр тиийэ айанныыллар.

Данил Павлов бэйэтэ оҕо саадтарын, оскуолалары кытта дуогабар түһэрсэр, оҕолору сибиэһэй, бэйэ бородууксуйатынан хааччыйар. Остолобуойдары, кафелары кытта эмиэ үлэлэһэр. Оттон ыаллыы Амма улууһун Сэргэ Бэһигэр үлэлиир уопуттаах фермер Александр Фоминныын кинилэр Чурапчы улууһун маҕаһыыннарын барытын кэриэтэ – 99 бырыһыан хааччыйаллар. «Эһиил 100 бырыһыан хааччыйар буолуохпут«, — диэн Данил Данилович санаата бөҕөх. Онон, Чурапчы дьоно олохтоох, үчүгэй хаачыстыбалаах бородууксуйанан аһыы олороллор.

Оҕуруот аһын “бүөбэйдээн” үүннэриллиэхтээх

Данил Павлов салайар үлэтин өссө биир үчүгэй өрүтэ – икки үлэ миэстэтин таһаарбыта буолар. Ону таһынан, күһүн-саас дьону, биир дойдулаахтарын быстах кэмҥэ дуогабарынан эмиэ үлэлэтэр.

Фермер хортуоппуйун уруккута сопхуос харааһа буолан турбут ангарга ууран туруорар. Хас да сыл таах турбут харааһы туһаҕа таһаарбыттара эмиэ үчүгэй. Оһох туруорбуттара, температурнай эрэсиими тутуһуннара сатыыллар, кыһынын түүннэри-күнүстэри бэйэлэрэ харабыллаан, кыараҕас буолан, 200 тоннаттан тахса хортуоппуйу, онно эбии хаппыыстаны, сүбүөкүлэни эмиэ, ыбылы симэн, оҕуруоттарын аһын күннэри-түүннэри көрөн-истэн, сыл таһаараллар. Биллэн турар, анал харайар сир суох буолан, оҕуруот аһын, олус улахана да суох буоллар, хас эрэ бырыһыана туһаттан тахсарын этэллэр. Ол гынан баран, санааны түһэрэр табыллыбатын бэлиэтииллэр.

Өскөтүн Павловтаах былырыын 20-чэ сыл кырыс буолан турбут сири туһаҕа таһааран, хотуоппуйу ыспыт эбит буоллахтарына, быйыл бааһына өссө тупсар туруктаах. Былаан – 25 га сиргэ хортуоппуйу үүннэрии, кырдьык, улахан. Онон, сирдэрин паардыахтара уонна аныгы технологиялары туһанан, сир өлгөм үүнүүнү биэрэрин туһугар өссө күүскэ үлэлиэхтэрэ-хамсыахтара.

Кылаабынайа – оҕуруот аһын уурар-харайар сир наада.

Данил Павлов фермерскэй хаһаайыстыбата “Аһымал” акциялары ыытар, спонсордыыр үтүө үгэстээх. Бу күһүн Чурапчыга буолбут тыа хаһаайыстыбатын быыстапкатын кэмигэр акция биллэрэн, нэһилиэнньэҕэ хортуоппуйун киилэтин 28-тыы солкуобайга – сыанатын аҥаарыгар атыылаабыта. Аны, элбэх оҕолоох ыалларга көмөлөһөн, “Ийэ декадатын” кэмигэр уопсайа 75 куул хортуоппуйу босхо түҥэппитэ. Кини күһүн хомуурун “Чурапчы” ТХПК оҕуруот аһын хаһаанар сиригэр илдьэн ууруохтааҕа да, ардах мэһэйдээн, суол алдьанан, эппиппит курдук, Мындаҕаайыга ангарга туруорда. Мантан кыһыннары нэһилиэнньэни хортуоппуйунан хааччыйда.

Нэһилиэк саҥа баһылыга Анна Николаевна Флегонтовалыын фермер салгыы бииргэ үлэлэһиэхпит, диэн бигэ санаалаах.

Фермер Павлов ыра санаата

— Ыра санаам – хортуоппуйбутун, оҕуруоппут аһын уурар, хаһаанар сир наада. “Мындаҕаайы сайдыытын” бырайыагар, дьиҥэр, бу 2018 сылга киирэн турар. Онон, дьэ, этэр этиибит, көрдөһүүбүт, туруорсар туруорсуубут – үчүгэй анал тэриллэрдээх оҕуруот аһын хаһаанар сир буолар. Бу Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин тутууга бырагырааматыгар киирэрэ олус наада. Оччотугар, манна Мындаҕаайыга саҥа үлэ миэстэтэ да тахсыа этэ. Атын да баҕа санаа, былаан элбэх, ол эрээри, ити өттүн барытын бэйэбит, кимиэхэ да сэлээннээбэккэ, быһаарыныахпыт дии саныыбын. Кылаабынайа, уурар, хаһаанар анал сир баар буоллаҕына, киһи хортуоппуйу төһө баҕарар өлгөмнүк үүннэриэн сөп.

Тыа сиригэр биир үтүө күн ааста. Үлэ, олох үөһүгэр сылдьар саҥа дьоннуун билсистибит, инникини, кэскиллээҕи көрдүбүт-иһиттибит, истиҥник кэпсэттибит-ипсэттибит, онтон үөрдүбүт.