Сунтарский улус — Архив новостей

В Сунтарском улусе организовали эстафету добрых дел

В апреле впервые в Якутии был отмечен День гражданского активиста. Активные люди на то и являются таковыми, что заряжены на действие. На местах – в районах и наслегах при поддержке Минобщества республики прошли гражданские форумы, а в Сунтарском улусе – целая декада.

В рамках декады активистов состоялись круглый стол на тему «Молодежь и гражданское общество», выступление на радио по теме «Гражданская инициатива», книжная выставка в районной библиотеке общественников прошлых лет, встречи в трех школах. На праздничном концерте глава района Анатолий Григорьев наградил почетным знаком «За вклад в развитие гражданских инициатив в Сунтарском улусе» пятерых активистов: А. Прокопьеву, И. Архипова, В. Дьячковскую, А. Новикова, Л. Игнатьеву.

Завершили этот праздничный вечер вручением символа добровольческой акции «1000 добрых дел», который в течение года будет передаваться в муниципальные образования и сельскохозяйственные предприятия Сунтарского улуса. Эстафета утверждена главой района и приурочена к Году добровольца в России.

Добровольческая акция призвана служить продвижению идеи добровольчества как важного ресурса решения социальных проблем местного сообщества и повышению гражданской активности населения. Цель — вовлечение жителей, в первую очередь молодежи, в добровольческую деятельность, реализацию позитивных мероприятий, направленных на решение социально значимых проблем.

Эстафета добрых дел включает оказание адресной помощи пожилым, ветеранам и участникам Великой Отечественной войны, инвалидам; обмен бесплатными услугами (например, репетиторство в обмен на присмотр за детьми); организацию и проведение благотворительных ярмарок с целевым сбором средств; благоустройство дворовых территорий, парков, скверов.

Нөөрүктээйилэр Сунтаар сиригэр-уотугар көрсүһүү тэрийдилэр

Соторутааҕыта Сиэйэ, Түбэй нэhилиэктэригэр үс улуус (Мэҥэ Хаҥалас, Өлүөхүмэ, Сунтаар) нөөрүктээйилэрин көрсүhүүлэрэ буолан ааста. Онно барыта 50-ча ыалдьыт кэлэн кытынна. Икки күн устата истиҥ-иhирэх көрсүһүү буолла. Ыалдьыттарбыт дуоhуйа сынньаннылар, элбэх интэриэһинэйи биллилэр-көрдүлэр.

Күн-дьыл төһө да тыалырдар, тымныйдар, уот да суох буоллар, барыта этэҥҥэ ааста. Өр иитиэхтээбит баҕа санаалара туолан, Нөөрүктээйигэ тиийэн нэhилиэк устуоруйатын кэпсиир ытык бэлиэҕэ сүгүрүйэн бардылар.

Сиэйэ, Түбэй оскуолаларын оҕолоро дакылааты бэлэмнээбиттэрэ, Сиэйэ нэhилиэгин устуоруйатын кэпсиир мусуой (салайааччы Максимова О.П.) баара ыалдьыттары сөхтөрдө, кэрэхсэттэ. Саха дьонугар сиэри-туому тутуhуу булгуччулаах. Ол сиэринэн ыалдьыттарбытын алгысчыт М.М.Евсеев-Кураhаай Мэхээлэ Бүлүү өрүс үрдүгэр турар Түбэй диэн бэлиэҕэ уот оттон, арыылаах алаадьынан айах тутан алҕаата. Сиэйэ, Түбэй нэһилиэгин олохтоохторо кэлбит ыалдьыттары сылаастык, сымнаҕастык көрсөн хоннордулар. Уот суоҕунан сибээстээн, кулуhун уотугар буhарыллыбыт араас саха аhынан ыалдьыттары Федорова В.Д., Иванова А.Н. күндүлээтилэр.

Төрүт Нөөрүктээйи олохтооҕо Вера Сергеевна Евсеева бу тэрээhиҥҥэ улахан күүс-көмө буолла.

Кэлбит ыалдьыттарга II Нөөрүктээйи дьоhун-мааны үлэhит дьонун Кириллин М.В., Кириллин С.М., Кириллин А.А., Чалбанов И.П., Чалбанова К.И., Степанова Г.И., Степанов Д.М., Иванов И.И., Васильева В.Н., Васильева Е.Н., Васильева Н.Г., Васильев Д.Г., Васильева М.А., Михалева С.М., Иванов И.Х., Иванова М.Н., Гаврильев Д.М., Иванов Н.В., Ефимова Д.Д., Илларионов Н.И., Илларионов К.И., Тараяров Г.Н., Семенов П.О., Семенов П.И., Гурьев Ю.М. ааттарынан кинилэр оҕолоро, сиэннэрэ, хос сиэннэрэ, аймахтара оҥорбут өйдөбүнньүк бэлэхтэрин туттардылар.

Сиэйэ, Түбэй кулуубун үлэhиттэрэ сынньалаҥы, көрү-нары сатабыллаахтык тэрийэн ыыттылар. Бу көрсүһүүнү тэрийэргэ улуус дьаhалтата, култуура уонна айылгы салаата, Сиэйэ, Түбэй нэhилиэктэрин баhылыктара күүс-көмө буоллулар. Маннык хомуллан, сомоҕолоhон, бэйэ-бэйэни өйөнсөн өбүгэлэрбит төрүт суолларынан дойдубут устуоруйатын үөрэтэр дириҥ ис хоhоонноох көрсүһүү түмүктэннэ. Кэлэр сылларга маннык көрсүһүүлэр салҕанан барыахтара.

Кутанаҕа Булчут күнүгэр олохтоохтор күннээтилэр

Кутана нэһилиэгэр Булчут күнүгэр аналлаах куйуур күрэҕэ буолан ааста. Нэһилиэктэн чугас баар Куутуйа күөлэ бу хаһыс да төгүлүн балыксыттары мунньар. Ол курдук, ааспыт сылга улуустааҕы куйуур күрэҕэ эмиэ манна ыытыллыбыта.

Күрэх 4 бөлөххө араарыллан ыытылынна: аҕа саастаахтар, орто саастаахтар, эдэр ыччат уонна оскуола оҕолоро. Тэрээһини Кутана нэһилиэгин дьаһалтата уонна Кутана орто оскуолатын араас кэмҥэ бүтэрбит дьон иилээн-саҕалаан ыыттылар. Куйуур күрэҕэ бу аҕыйах сыллааҕыта эдэр сааһыгар олохтон соһуччу туораабыт Кутана уола, балыксыт уонна бэргэн ытааччы Новиков Денис сырдык кэриэһигэр ананна.

Быйылгы тэрээһин сүрүн уратыта диэн хамаанданан буолбакка, балыксыттар бэйэ-бэйэлэрин кытта күрэхтэстилэр. Ол да иһин буолуо, болдьоммут күҥҥэ ыраахтан- чугастан элбэх киһи күрэхтэһэ кэллэ. Бу сырыыга сыаналаах бириистэр иһин Күүкэйтэн, Сиэйэттэн, Сунтаартан, Элгээйиттэн, Тойбохойтон уонна Дьаархантан тиийэ кэлэн кииристилэр. Уопсайа 47 кыттааччы суруттарда.

Бастакы түһүмэх сорудаҕынан ойбону бириэмэҕэ алларыы буолла. Манна 2 мүнүүтэ 8 сөкүүндэ иһигэр 70 см халыҥнаах мууһу алларан Сиэйэттэн төрүттээх Фомин Алексей тэҥнээҕин булбата. Иккис түһүмэххэ балыксыттар 2 чаас иһигэр болдьоммут сиргэ ойбон алларан, куйуурдаан ким элбэх уонна улахан балыгы хостуур диэн күрэхтэстилэр. Ыйааһын уонна кэмнээһин түмүгүнэн 13,13 киилэ собону уонна 22,5 см балыгы Кутанаттан эдэр уол Кузьмин Павел куйуурдаан ылла.

Уопсай түмүккэ аҕа саастаахтарга Иванов Леонид бастаан, 10 тыһ. солк. наҕараадаланна. Орто саастаахтарга мууһу түргэнник алларбыт Сиэйэ уола Фомин Алексей кыайда уонна куһу угуйар тэрил хаһаайынынан буолла. Эдэр ыччаттарга Күүкэйтэн төрүттээх Харитонов Мирослав кыайыы өрөгөйүн биллэ уонна супер-бириис – «Штиль» бензопиланы дьиэтигэр илдьэ барда. Оскуола оҕолоругар кыра эрдэҕиттэн булка-алка сыстаҕас, эдэр, кэскиллээх Тимофеев Толя бастаата уонна сабыс-саҥа 32 дюймнаах ЖК тэлэбиисэр хаһаайынынан буолла.

Кыайыылаахтарга мэтээли, кубогы уонна кырааматаны туттардылар. 2-3 миэстэлэри ылбыт дьон эмиэ сыаналаах бириистэринэн, сэртипикээтинэн, харчынан наҕараадаланнылар. Күрэххэ саамай эдэр уонна саастаах кыттааччы диэн анал ааттар олохтоннулар. Ол курдук, 10 саастаах Иванов Коля (Кутана) уонна 71 саастаах Павлов Ким Николаевич (Сунтаар) бу ааттар хаһаайыннара буолан, өйдөбүнньүк бириис хаһаайыннара буоллулар. Куйуур кэмигэр хорчуоппа тэрилиннэ.

Сунтаар быйылгы кэрэ куотунан Камелия Прокопьева буолла

Сандал сааһы көрсө Тойбохойго «Сунтаар Куо-2018» куонкурус ыытылынна. Бу сылын аайы ыытыллар үгэскэ кубулуйбут кэрэ куолар күрэстэрин улуустааҕы ыччат уонна дьиэ кэргэн бэлиитикэтин отдела иилээн-саҕалаан ыытта. 14 кыыс кэлэн бэйэлэрин билиһиннэрэн, талааннарын, билиилэрин көрдөрөн, дьон болҕомтотун тартылар.

Куонкурус түөрт түһүмэҕинэн ааста – бэйэни билиһиннэрии, талаан, боппуруоска хоруй уонна киэһээҥҥи былааччыйанан тахсыы.

Быйылгы куонкурус кыайыылааҕынан, «Сунтаар Куо» аат уонна «У Насти» салон туруорбут саҕынньаҕын хаһаайкатынан Камелия Прокопьева (Сунтаар) буолла.

«Сунтаар Куо» түөрт түһүмэҕин түмүгүнэн анал ааттар, кыайыылаахтар билиннилэр. Ол курдук, көрөөччүлэр ортолоругар ыытыллыбыт куоластааһын түмүгүнэн «Саргылаана Куо» («Мисс зрительских симпатий») ааты Тойбохой кыыһа Лилия Тимофеева ылла. Оттон Ньургуйаана Саввинова (Аллыҥа) «Кэрэчээнэ Куо» («Мисс Обаяния»), Дайаана Кириллина (Кириэстээх) «Нарыйаана Куо» («Мисс Грация»), Виктория Васильева (Уһун Күөл) «Тускулаана Куо» («Мисс Талант»), Дайаана Алексеева (Сиэйэ) «Сайыына Куо» («Мисс Дружба»), Сахайаана Андреева (Кутана) «Мичийэ Куо» («Мисс Очарование»), Милена Семенова (Устье) «Айгылаана Куо» («Мисс Оригинальность») ааттары ыллылар. III миэстэни ылан Анастасия Афанасьева (Элгээйи) «Кэскилээнэ Куо», II миэстэни ылан Айыына Дьячковская (Түбэй) «Сандаара «Куо» буоллулар.

Центр «Мои Документы»: Районный день обучения в Сунтаре

Офис центра «Мои Документы» Сунтарского улуса 22 марта принял участие во всеобщем обучении жителей района основам экономической и правовой грамотности.

«В ходе обучения рассказала о работе на портале Госуслуги. Так, получить доступ к электронным услугам стало еще проще – нужно зарегистрироваться на портале gosuslugi.ru, затем подтвердить учетную запись, открыв веб-версию личного кабинета банка Сбербанк, Почта Банк или Тинькофф. Все это займет не более 5 минут. Благодаря порталу Госуслуги, оформлять услуги можно не только быстро, но и с экономией для кошелька. Ведь при оплате госпошлины, доступна скидка 30%, а штрафы ГАИ можно оплатить и вовсе с 50% скидкой. Также я рассказала собравшимся о том, как можно получить бесплатную юридическую помощь в нашем офисе», — отметила начальник районного офиса Анастасия Уарова.

Кроме центра «Мои Документы» участие в дне обучения приняли специалисты Управления Федеральной налоговой службы, управления социальной защиты населения, Управления центра занятости, ГКУ «Агентство субсидий», ЖКХ, управления ветеринарии, Центра поддержки предпринимателей. Сотрудники рассказали о нововведениях, изменениях, об услугах, которые оказывают и ответили на интересующие вопросы.

Нэһилиэнньэни оҕуруот аһынан хааччыйыахха

Тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар үүт, эт бородууксуйаларын таһынан биир сүрүн хайысханан оҕуруот аһа буолар. Арыылаах нэһилиэгэр С.Г. Павлова бу хайысханан дьарыктаммыта хаһыс да сыла буолла. Кини бааһынай хаһаайыстыбалаах.

Светлана Павлова инники былаана элбэх. Ол курдук, араас граннарга киирсэн хаһаайыстыбатын кэҥэтэр, хамнастаах үлэһит тутар, оҥорон таһаарар бородууксуйатын арааһын, ахсаанын саҥа таһымҥа таһаарар сыаллаах. Манна барытыгар кини халыҥ хамаандата – кэргэнэ Кирилл Николаевич, уолаттара, сиэннэрэ, аймахтара күүс-көмө буолаллар.

Билигин хаһаайыстыба 5 га иэннээх буолалаах, саҥа МТЗ тыраахтардаах, хортуоппуй, хаппыыста, сүбүөкүлэ олордор, хостуур тиэхиньикэ арааһа баар. Светлана Гаврильевна сыл аайы өлгөм үүнүүтүн Мииринэй ырыынагар илдьэн хамаҕатык батарар. Хаһыс да сылын сылдьар буолан ырыынак иһин-таһын, нэһилиэнньэ туохха ордук наадыйарын бэркэ билэр. Маны таһынан, «Алмазная осень», «Алмазная провинция» дьаарбаҥкалары көтүппэт, тэрийээччилэртэн ылбыт наҕараадата элбэх.

Хаһаайыстыба аҥаардас 5 га сиринэн, оҕуруот аһын үүннэрэринэн, батарарынан эрэ муҥурданар санаата суох. Ол курдук, бородууксуйаларын элбэтээри нэһилиэктэн эбии сир көрдөөн олороллор. Граннарга кыттан, үрдүк хаачыстыбалаах үүнүүнү ылар сыалтан пробиркалаах хортуоппуй сиэмэтин, барабаннай уу кутар тэрил, японскай тыраахтар атыылаһар, инникитин оҕуруот аһын харайар анал сир туттар былааннаахтар. Светлана Гаврильевна онтун туттарыгар буолатыттан чугас 2 га сири ылан олорор. Онно уот ситимнээх.

Бу үлэлэр түмүктэринэн хаһаайыстыба оҕуруот аһын шоковай тоҥоруунан, полуфабрикаттарынан дьарыктаныахтаах. Кэтилиэт, пельмень, бэлэм миин уо.д.а. астар оҥорорго «Саҥа саҕалааччы пиэрмэр» граҥҥа кыттан, эт бородууксуйатынан дьарыктанан саҕалаабыт бырааттара Юрий Павлов бииргэ үлэлииргэ бэлэм. 5 га сиргэ биир хамнастаах үлэһити тутар буоллаҕына, сирин кэҥэттэҕинэ эбии дьону ылан нэһилиэнньэни дьарыктаах, хамнастаах гынар. Нэһилиэнньэ олохтоох аһынан аһыахтаах диэн санаанан хаһаайыстыба салайааччыта Светлана Павлова Сунтаары, ыаллыы сытар улуустары төгүрүк сыл тухары бэйэтэ үүннэрбит оҕуруот аһынан хааччыйар баҕалаах.

Сунтаар лиссейин бүтэрбит Шадриновтар ситиһиилэриттэн биир дойдулаахтара үөрэллэр

Биһиги улууспут устуоруйатыгар бастакынан бу соторутааҕыта наукаҕа уонна тиэхиньикэҕэ В.П. Ларионов аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай наҕараадатын ылбыт биир дойдулаахпыт, эдэр учуонай Николай Шадринов Сунтаардааҕы политехническай лиссиэйи 2001 сыллаахха бүтэрбитэ.

Мин санаабар, оҕо хайдах билиилээх-көрүүлээх киһи буолан тахсара оскуолаттан улахан тутулуктаах. Ол кэнниттэн төрөппүт, удьуор утумун оруоллара сабыдыаллааҕа биллэр. Холобур, ити Николай төрөппүттэрэ Сунтаар олохтоохторо Виктор уонна Мария Шадриновтар 4 оҕолоохторо бары Сунтаардааҕы лиссиэйи бүтэрбиттэр. Ол туһунан саас сааһынан кэпсии түстэххэ маннык.

Шадриновтар улахан кыыстара Айталина лиссиэйи 1999 сыллаахха үрүҥ көмүс мэтээлинэн бүтэрбит. Үөрэҕин бүтэрээт, Москубатааҕы туризм институтугар менеджер идэтигэр үөрэнэ киирбит уонна 2004 сыллаахха кыһыл дьупулуомунан бүтэрбит. Айталина билигин Москуба ыала буолан, оҕолонон олорор.

Оттон эдэр учуонай Николай Шадринов туһунан бу соторутааҕыта биһиги хаһыаппытыгар сырдатан турабыт. Саха сиэринэн эдэр киһини аһара арбаабакка, наука, үлэ үрдүкү чыпчаалларыгар киниттэн эрэнэ күүтэрбит элбэх диибит. Николай билигин иллээх дьиэ кэргэн эрэллээх эркинэ, 2 уол оҕо амарах аҕата буолан Дьокуускай куоракка олорор.

Ыал үһүс оҕото Ольга эдьиийин утумнаан, 2006 сыллаахха лиссиэйи эмиэ үрүҥ көмүс мэтээлинэн бүтэрбит. Москубатааҕы үп-бырамыысыланнай академияҕа үөрэнэн валюта-үп сыһыаннаһыытыгар идэ ылбыт. Билигин эмиэ Москубаҕа ыал буолан иккис оҕотун көрөн олорор.

Шадриновтар төрдүс, оһоҕос түгэҕэ уоллара Алексей икки эдьиийин ситиһиилэрин куоһаран, лиссиэйи кыһыл көмүс мэтээлинэн бүтэрэн төрөппүттэрин, бииргэ төрөөбүттэрин сүрдээҕин үөрдүбүтэ. Эмиэ Москубаҕа «Институт стали и сплавов» үөрэнэн магистратураны 2016 сыллаахха кыһыл дьупулуомунан бүтэрбит. Алексей билигин «Технология материалов электроники» кафедраҕа аспирантураҕа үөрэнэ-үөрэнэ «НПК-химпроминжиринг» АО сүрүннүүр исписэлииһинэн үлэлиир.

Биир ыал оҕолоро бары улууспут биир бастыҥ үөрэҕин кыһатын ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрэн, салгыы бары үрдүк үөрэҕи баһылаан, олох киэҥ аартыгар үктэнэллэрэ төрөппүттэргэ, оскуола кэлэктиибигэр төһө үөрүүлээх, киэн туттуулаах буолуой? Сорохтор миигин таба өйдүүргүтүгэр баҕарабын, мин бу орто дойдуга үрдүк үөрэхтээх эрэ киһи ситиһиилээх буолар, дьоллоох диэбэппин. Бу орто дойдуга киһи буолан кэлбиппит даҕаны кэрэ буоллаҕа.

Шадриновтар РФ уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала О.К. Сосин дириэктэрдээх Сунтаардааҕы политехническай лиссиэй бары үлэһиттэригэр махталлара улахан. Кинилэргэ инникитин даҕаны кэнчээри ыччаты иитэр-үөрэтэр сыралаах үлэлэригэр ситиһиилэри баҕараллар. Биһиги эмиэ онно кыттыһабыт.

Күүкэйдэр ураты харыстанар күөллэннилэр

Сунтаар улууһугар баар аатырбыт Күүкэй күөлэ олохтоох суолталаах ураты харыстанар сир статуһун ылла. Бу туһунан СӨ Айылҕа харыстабылын министиэристибэтин пресс-сулууспата иһитиннэрдэ.

Күүкэй күөлэ Саха сирин арҕаа өттүн биир улахан күөллэриттэн биирдэстэринэн буолар. Күүкэйдэри, тумуллары көмүс хатырыктааҕынан күндүлүүр, ыраас уунан маанылыыр күөллэрин харыстыыр сыалтан, олохтоохтор ытык сир статуһун ыларга уруккуттан туруорсубуттара.

Айылҕа харыстабылын министиэристибэтин дааннайдарынан, РФ Кыһыл кинигэтигэр киирбит көтөр 12 көрүҥэ бу күөлгэ уйаланар эбит.

Айылҕа харыстабылын миниистирэ Сахамин Афанасьев иһитиннэрбитинэн, билигин өссө Хаҥалас улууһугар олохтоох суолталаах 3 ураты күөлү тэрийиигэ үлэ ыытыллар.

В минстрое Якутии обсудили строительство социальных объектов в Сунтарском улусе

Заместитель министра архитектуры и строительного комплекса Якутии Павел Кылатчанов встретился с главами муниципальных образований Сунтарского улуса. В ходе встречи заместитель министра обсудил вопросы строительства социально значимых объектов и развития инфраструктуры.

Руководитель отдела по реализации мероприятий по переселению граждан из аварийного жилья Михаил Костенко рассказал гостям о новых механизмах реализации программы переселения граждан из аварийного жилья в 2018 году и ответил на вопросы глав по программе.

Улус участвовал в реализации программы переселения граждан из аварийного жилья и своевременно исполнил обязательства по расселению.

Павел Кылатчанов отметил активное развитие улуса и участие в федеральных и республиканских программах по линии министерства, а также пожелал главам муниципальных образований успехов в реализации намеченных планов, сообщает пресс-служба минстроя Якутии.

«Акцент»: Глава Сунтарского улуса о культуре, производстве и планах района

[vc_row][vc_column][td_block_3 tag_slug=»акцент » limit=»9″ ajax_pagination=»next_prev»][/vc_column][/vc_row]

Сунтаардар быыбарга көхтөөхтүк кыттан, түмсүүлээхтэрин көрдөрөр санаалаахтар

Бэҕэһээ улуус дьаһалтатын мунньахтыыр саалатыгар улуус уопсастыбаннай палаататын, тэрилтэлэрин бэрэстэбиитэллэрин, улуус дьаһалтатын эппиэттээх үлэһиттэрин кытта Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр кулун тутарга буолуохтаах быыбарга туруоруммут Арассыыйа Бэрэсидьиэнигэр хандьыдаат Владимир Путин итэҕэллээх киһитэ, Эстрада тыйаатырын дириэктэрэ, режиссер, продюсер Алексей Егоров-Өркөн көрсүһүүтэ буолла.

Алексей Егоров-Өркөнү кытта Үөрэҕирии сайдыытын уонна квалификацияны үрдэтинии институтун кафедратын сэбиэдиссэйэ Сардаана Ушницкая сылдьыһар. Кинилэр улууска икки күн үлэлиэхтэрэ. Сунтаар бөһүөлэгин сэргэ кэккэ нэһилиэк олохтоохторун кытта көрсүөхтэрэ.

Улуус дьаһалтатыгар буолбут көрсүһүүгэ бастакынан тылы Сардаана Егоровна ылар. Кини кэнники сылларга дойдубут социальнай-экэнэмиичэскэй туругун билиһиннэрдэ. Онно көстөрүнэн үчүгэй динамика баар. Ону баттаһа өрөспүүбүлүкэбит иһэр.

Алексей Алексеевич тоҕо кини Путин итэҕэллээх киһитэ буоларга сөбүлэспитин туһунан эттэ. Онуоха үс сүрүн чахчыларга олоҕурбут. Бастакытынан, түһүүтэ-тахсыыта суох туруктаах олох. Иккиһинэн, сайдыылаах уопсастыба. Үсүһүнэн, култуура салаата сайдыыта.

Быйылгы быыбар уруккулардааҕар атын буолуоҕун тоһоҕолоон эттэ.

Билигин бассаап нөҥүө хандьыдааттар тустарынан, чуолаан Путин туһунан олоҕо суох, баһааҕырдар иһитиннэриилэр тахсаллар. Ону сорох дьон итэҕэйэр эбит. Кырдьык, билигин быһаарылла илик боппуруос үгүс. «Олору биир сомоҕо буолан быһаарарга турунуохтаахпыт«, — диэн бэйэтин этиитин түмүктээтэ. Ол кэннэ көрсүһүүгэ кэлбит дьон бэйэлэрин санааларын эттилэр.

Маннык көрсүһүүлэр сүрүн сыаллара-соруктара диэн кулун тутар 18 күнүгэр буолуохтаах быыбарга хас биирдии киһи кэлэн, куоластааһына буолар.

Дьокуускайга Сунтаар күннэрэ саҕаланнылар

Сунтаар улууһугар 2018 с. Бэйэ оҥорон таһаарыы сыла биллэриллэн, Сунтаар күннэрэ Дьокуускайга саҕаланнылар.

«Сунтаар миигин ыҥырар» Сунтаар улууһун күннэрэ бүгүн сарсыарда быыстапка-дьаарбаҥканан аһылыннылар.

Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан Норуоттар доҕордоһууларын дьиэтигэр атыы-тутуу таһырдьаттан саҕаланна. Дойдуларыттан аҕалыллыбыт ынах, убаһа этин ылаары куорат олохтоохторо уонна ыалдьыттара таһырдьаттан уочаракка турдулар.

Иһирдьэ иккис этээһи тилэри улуустан кэлбит 13 хаһаайыстыба бэйэтэ оҥорон таһаарар бородууксуйатын туруорда. Удамыр сыанаҕа сип-сибиэһэй сүөгэйи, тоҥмут үүтү, перепелка, куруусса сымыытын, индейка этин уо.д.а. атыыластылар. «Тирэх» тыа хаһаайыстыбатын кооперативын уонна 2015 с. «Хаачыстыба үрдүк стандарта» Бүтүн Арассыыйатааҕы дипломунан, 2017 с. «Хаачыстыба Евразиятааҕы маарката» бочуотунай дипломунан наҕараадаламмыт «Хочо» МУП бородууксуйатын хамаҕатык ыллылар.

Ону сэргэ Бэйэ оҥорон таһаарыы сыла биллэриллибит буолан, уран тарбахтаахтарга, иистэнньэҥнэргэ улахан болҕомто ууруллубута көстөр. Бүгүн даҕаны иистэнньэҥнэр бэйэлэрин үлэлэрин дьон-сэргэ сэҥээрэ көрдө.

Кэмпэндээйигэ хостонор цеолиттан, туустан, Менделеев таблицатыгар баар күндү таастартан оҥоһуллубут бородууксуйалар болҕомтону тартылар. Кэмпэндээйи тууһун туһатын: күөмэйи эмтэнэргэ, вааннаҕа туттарга, хааннарын баттааһыннара уларыйар, тирии ыарыылаах дьоҥҥо туһатын уо.д.а. кыргыттар хас биирдии интэриэһиргээбит атыылаһааччыга билиһиннэрдилэр.

Быыстапка-дьаарбаҥкаҕа кэлбит дьон атыылаһа эрэ буолбакка, биир дойдулаахтарын көрсөн үөрэн-көтөн, аргыый наллаан олорон кымыс, суорат истилэр, минньигэс тортары, сыыр арааһын амсайдылар.

Хотой Бииктэр бирииһигэр мадьынылар күүстэрин былдьастылар

Уһун Күөлгэ үгэс буолбут, икки сыл буола-буола ыытыллар СӨ успуордун Бочуоттаах маастара, Сунтаар улууһун, Арыылаах нэһилиэгин Бочуоттаах гражданина Виктор Николаев-Хотой Бииктэр бирииһигэр өрөспүүбүлүкэтээҕи мас тардыһыы күрэҕэ спортсменнары, бу успуорду сэҥээрээччилэри түмтэ. Ленскэйтэн, Өлүөхүмэттэн, Мииринэйтэн, Намтан, Ньурбаттан уонна Сунтаартан барыта 93 мадьыны сааһынан, ыйааһынынан 20 бөлөххө арахсан кииристилэр.

Хотой Бииктэр бирииһигэр ыытыллыбыт мас тардыһыытыгар көрөөччүлэр үчүгэй киирсиилэри көрдүлэр. Сунтаардар эрэ буолбакка, өрөспүүбүлүкэ киэн туттар киһитэ Федор Федоров, успуорт маастардара, өрөспүүбүлүкэ, Арассыыйа, норуоттар икки ардыларынааҕы күрэхтэһиилэр чөмпүйүөннэрэ, призердара бөдөҥ-садаҥ 130 киилэлээх мадьынылар, Нам улууһуттан кэлбит эдэр дьону кытары киирсибит бэтэрээн спортсмен Гаврил Петров, элбэх саҥа ааттар күрэхтэһиини көрө кэлбит дьон бэркэ диэн сэргэхситтилэр. Бу маны барытын мас тардыһыы диэн баран муннукка ытаабыт Архыып Туола диэнинэн биллэр Анатолий Петров Сиэйэттэн кэлэн, буоларын курдук, тэтэрээтигэр сурунан, архыыбыгар киллэрбит буолуохтаах. Сунтаар улууһун мас тардыһыытыгар солбуллубат комментатора Сергей Филиппов Маар Күөлтэн кэлэн күрэхтэһиини эбии киэргэттэ. Кылаабынай судьуйанан мас тардыһыытыгар элбэх кылаатын уурбут Анатолий Петров, помост судуьуйаларынан Маар Күөлтэн Олег Наумов, Дмитрий Наумов, Уһун Күөлтэн Иван Тихонов, Иван Поскачин үлэлээтилэр.

Күрэхтэһии түмүгэ маннык буолла. 2001 с. төрүөх уонна онтон кыра саастаах оҕолорго 50 киилэҕэ I миэстэ Валерий Иванов (Күндэйэ), II миэстэ Максим Габышев (Өлүөхүмэ), III миэстэ Алексей Петров (Күндэйэ) буоллулар. 55 киилэҕэ I – Тимур Илларионов (Түбэй), II – Егор Герасимов (Тойбохой), III – Дмитрий Прокопьев (Ньурба). 60 киилэҕэ I – Айсен Андросов (Ньурба), II – Виктор Шакиров (Өлүөхүмэ), III – Александр Семенов (Бордоҥ). 65 киилэҕэ I – Христофор Стручков (Ньурба) ылла, II – Фаян Сабычиков (Ньурба), III – Руслан Яковлев (Сунтаар). 70 киилэҕэ I – Вениамин Попов (Өлүөхүмэ), II – Алексей Михайлов (Маар Күөл), III – Андрей Павлов (Ньурба). 80 киилэттэн үөһээ ыйааһыҥҥа Ньурба уолаттара Анатолий Степанов I, Родион Кириллин II миэстэ буоллулар.

Эр дьоҥҥо (2000 с. төрүөх уонна онтон улахан саастаахтарга) 60 киилэҕэ I миэстэни Вадим Анахин (Ленскэй), II миэстэни Арылхан Егоров (Түбэй), III миэстэни Андрей Хлебов (Дьаархан) ыллылар. 65 киилэҕэ I – Николай Винокуров (Түбэй), II – Дмитрий Чалбанов (Өлүөхүмэ), III – Иван Егоров (Куокуну). 70 киилэҕэ I – Тимофей Большаков (Аллыҥа), II – Иван Иванов (Ньурба) III – Иван Мырьянов (МПТИ). 75 киилэҕэ I – Дьулустаан Деллохов (МПТИ), II – Михаил Лазарев (МПТИ), III – Гаврил Сивцев (Өлүөхүмэ). 80 киилэҕэ I – Владимир Михайлов (МПТИ), II – Семен Саввинов (Маар Күөл), III – Евгений Селляхов (Сунтаар). 85 киилэҕэ I – Валерий Николаев (Мииринэй), II – Петр Лукиянчук (Маар Күөл), III – Дмитрий Григорьев (Ньурба). 105 киилэҕэ I – Федор Федоров (Сунтаар), II – Степан Тобонов (Ньурба), III – Юрий Михайлов (Маар Күөл). 105 киилэттэн үөһээ ыйааһыҥҥа I – Евгений Попов (Өлүөхүмэ), II – Закиржон Нутридинов.

Дьахталларга 65 киилэҕэ I миэстэ Надежда Егорова (Күндэйэ) буолла, II-һи Софья Ощепкова (Сунтаар), III-һү Дарья Бузина (Мииринэй) ыллылар. 75 киилэҕэ I – Марианна Семенова (Күндэйэ), II – Саргылаана Токусарова (Ньурба).

Бэтэрээннэргэ 65 киилэҕэ I миэстэни Гаврил Петров (Нам), II миэстэни Григорий Данилов (Куокуну), III миэстэни Валерий Попов (Өлүөхүмэ) ыллылар. 85 киилэттэн үөһээ ыйааһыҥҥа I миэстэ Василий Архипов, II миэстэ Октавиан Горохов, III Айаал Петров буоллулар.

Оҕолорго 80 киилэҕэ Артем Игнатьев (Түбэй), дьахталларга 85 киилэҕэ Акулина Уарова (Бордоҥ), 85 киилэттэн үөһээ ыйааһыҥҥа Юлия Михайлова (Ньурба) ыйааһыннарыгар соҕотох буоланнар, туран эрэ кыһыл көмүс мэтээли кэттилэр.

Күрэхтэһии түмүгэр, көрөөччүлэр бары кэтэспит түгэннэринэн, муҥутуур кыайыылааҕы быһаарар киирсиилэр буоллулар. Оҕолорго 7, улахан дьоҥҥо 6 киһи суруттаран, бэйэлэрин кыахтарын холонон көрдүлэр. Финалга оҕолорго Анатолий Степанов (97 кг, Ньурба) Вениамин Поповтуун (70 кг, Өлүөхүмэ), улахан дьоҥҥо Федор Федоров (104 кг, Сунтаар) Евгений Поповтуун (130 кг, Өлүөхүмэ) күөн көрүстүлэр. Эрийсиилээх киирсиилэр кэннилэриттэн күрэхтэһии муҥутуур кыайыылаахтарын аатын ыланнар Анатолий Степанов микроволновай оһох, Федор Федоров МР-43 штучнай саа хаһаайыннарынан буоллулар.

Күрэхтэһии аһыллыытыгар Виктор Николаев-Хотой Бииктэр, улуус баһылыгын бастакы солбуйааччы Николай Александров, улуустааҕы мас тардыһыы федерациятын бэрэссэдээтэлэ Гаврил Еремеев, Арыылаах нэһилиэгин баһылыга Иван Игнатьев күрэхтэһии аһыллыбытынан эҕэрдэлээн туран, күрэхтэһээччилэргэ ситиһиини баҕардылар. Нэһилиэк баһылыга Иван Николаевич нэһилиэк уонна улуус кыттыһан туруорбут убаһа сэртипикээтин Виктор Макаровичка туттарда. Улуус баһылыга Анатолий Григорьев эҕэрдэ суругун уонна сэмэй бэлэҕин Николай Александров туттарда. Тэрийээччилэр успуонсардарга – ИП Иванов И.П., «ЭПЛ Даймонд», «Уран Саха» хампаанньаларга, «Сунтарцеолит» ХЭТ, «Наталия», «Альфа», «Нюрбина», «Татыйыына», «Корона», «Маяк», «Туймаада» маҕаһыыннарга махталларын биллэрдилэр.

Кириэстээхтэр уонна куокунулар нэһилиэктэрин социальнай сайдыытын тула туоһуластылар

Сунтаар улууһугар СӨ Бырабыыталыстыбатын 2017 сыллаах үлэтин түмүгүн отчуоттуур 2-с бөлөх үлэтин Кириэстээх нэһилиэгиттэн саҕалаата.

Отчуот туһунан уопсай дакылаат кэннэ кириэстээхтэр интэриэһиргиир боппуруостарын туруордулар. Ол курдук, биэнсийэ ааҕыллыытын, оҕону иитии, тендер, мусуой үлэтин, сибээс туһунан ыйытыылар киирдилэр. Олохтоохтор уу ыраастыыр ыстаансыйа үлэтэ ханна тиийбитин туоһуластылар. Бу күннэргэ Кириэстээххэ 60 км усталаах опто-волоконнай ситим хаабыла кэлбитин туһунан интэриниэккэ сонун тарҕаммыта, отчуот буолар күнүгэр биригээдэ кэлэн үлэтин саҕалаары оҥосто сылдьара. Евгений Ноговицын бу сылга “ТТЦР” ГУТ оптоволоконнай ситими Сунтаар улууһугар киллэрэрин уонна бастакынан Кириэстээх нэһилиэгэр МТС суотабай сибээс оператора 4G (LTE) сибээһи киллэрэргэ үлэлэһэрин туһунан иһитиннэрдэ.

Оскуола дириэктэрэ Павел Дмитриев начаалынай оскуолаҕа хапытаалынай өрөмүөнү туруорсар. Эбийиэк акылаата сытыйбыт, сууллар туруктаах, аҥаар өттө сабыллан турара этилиннэ. Кэпсэтиигэ “Кириэстээх” ТХПК дириэктэрэ Владимир Егоров: “Билигин эти оҥорон таһаарарга үөһэттэн көмө суох, инникитин бэйэ оҥорон таһаарар эккэ субвенция көрүллэн бэйэ сыанатын түһэрэр наада”, — диэн бэйэтин санаатын үллэһиннэ. Кириэстээхтэр СӨ Бырабыыталыстыбата ыытар үлэтин “биһириибит” диэн сыаналаатылар.

Салгыы отчуот Куокуну нэһилиэгэр турда. Бырабыыталыстыба бөлөҕө отчуот иннинэ быйыл агро хайысхаҕа үлэлээбитэ 25 сылын туолар Куокуну орто агрооскуолатыгар сылдьан хортуоппуй харайар сирдэри, тэпилииссэни, оҕо саадын көрдүлэр.

Дьон учуутал хамнаһа Единэй тарифнай сеткаҕа киириитин, бэнсиин сыаната тоҕо үрдүү турарын, кырдьаҕас, кыаммат дьоҥҥо дьиэ өрөмүөнүгэр туох көмө баарын, Бүлүү өрүс уутун ыраастыырга үлэ барарын-суоҕун, химическэй собуот тутуута ханна тиийбитин, бөрөнү бултааһын туһунан ыйытар. Химическай собуот Өлүөнэ өрүс үрдүгэр тутуллубат буолбутун, инвестордар атын сири (өрөспүүбүлүкэбит иһигэр) көрдүү сылдьалларын туһунан хоруй киирдэ. Куокуну олохтоохторо учуутал хамнаһа үөрэнээччи ахсаанынан суоттанара кыра оскуолаларга сөбө суоҕун иһин бу боппуруоһу көрөрү, оҕолор Дьокуускайга массыынанан, оптуобуһунан аара суолга хонон айанныыллара табыгаһа суоҕун иһин үөрэнээччилэри сөмөлүөтүнэн ыытары, тыа хаһаайыстыбатын граннарыгар агрооскуолалар кытталларын, МРТ аппараакка түһэргэ Мииринэйгэ направление биэрэри, банкоматы туруорустулар. “Оҕо саада икки сыллааҕыта эксперимент быһыытынан бойлерынан ититиигэ холбоммута. 70 кВт-таах бойлер төлө тэбэ, носуостар алдьана тураллар, ирдэбилгэ эппиэттээбэт буолан, дьон олоҕор кутталы үөскэтэр”, — диэн туран оҕо саадын сэбиэдиссэйэ Светлана Николаева эбийиэги ОДьКХ хочуолунайыгар холбууру туруоруста. Нэһилиэк кырдьаҕас олохтооҕо Клавдий Михайлов Бырабыыталыстыба үлэтин “биһириибин” диэн сыаналаабытын отчуокка кэлбит дьон бары сөбүлэстилэр.

Инвестиционнай сайдыы уонна предпринимательство миниистирин бастакы солбуйааччы Евгений Ноговицын салайааччылаах бөлөххө СӨ ойуурга сыһыаннаһыы департаменын салайааччыта Вячеслав Попов, үөрэх министиэристибэтин отдел салайааччыта Иннокентий Пинигин, үлэ уонна социальнай сайдыы министиэристибэтин социальнай бэлиитикэҕэ департаменын салайааччытын эбээһинэһин толорооччу Анастасия Прокопьева, экэниэмикэ министиэристибэтин территориальнай сайдыы департаменын салайааччыта Елена Игнатьева бааллар. Улуустан баһылык бастакы солбуйааччыта Николай Александров сырытта. Отчуот иннинэ бөлөх “Кириэстээх” ТХПК, Кириэстээх орто оскуолатын кэрийэн көрдүлэр.

Сунтарских энергетиков чествовали на закрытии Года труженика села

На подведении итогов Года экологии в России, Года труженика села в Сунтарском районе в числе представителей других отраслей чествовали и энергетиков.

За активное содействие в организации и проведении мероприятий в рамках Года труженика села отмечен начальник Сунтарского РЭС Западных электрических сетей ПАО «Якутскэнерго» Юрий Григорьев. Двое сотрудников Сунтарского РЭС были признаны лучшими по результатам конкурсов профмастерства: лучшим водителем района был назван Александр Сусов, лучшим энергетиком – электромонтер Крестяхского сетевого участка Павел Жирков.

Лауреатом премии имени Э. Д. Соколова-Тулусхана, учрежденной в Сунтарском районе в области охраны окружающей среды, стал ведущий инженер техприсоединения Данил Иванович Семёнов. В результате перехода населения на электроотопление резко сократилась вырубка деревьев. С 2011 года сохранено около 350 тысяч кубометров леса. Ветерану-энергетику вручен почетный знак «За вклад в области экологии и охраны окружающей среды» МР «Сунтарский улус (район)».

Правительственная группа работает в Сунтарском улусе

На территории Сунтарского улуса начались отчеты органов исполнительной власти республики перед населением.

В составе правительственной делегации в отчете принимают участие первый вице-премьер – министр сельского хозяйства и продовольственной политики Петр Алексеев, министр культуры и духовного развития Владимир Тихонов, первый заместитель министра инвестиционного развития и предпринимательства Евгений Ноговицын, заместитель министра имущественных и земельных отношений Михаил Никифоров.

Группа Петра Алексеева встретится с жителями сел Эльгяй, Кутана, Кюкяй, Нахара, Вилючан, Тойбохой и Сунтар.

Сунтаар улууһугар Тыа сирин үлэһит дьонун сыла түмүктэннэ

Сунтаар улууһугар Олохтоох бородууксуйаны оҥорон таһаарыы, өрөспүүбүлүкэҕэ Нэһилиэнньэ дьарыктаах буолуутун өйөөһүн, Арассыыйаҕа көҥүл өттүнэн көмөлөһөөччү уонна волонтер сылларын арыйар тэрээһин «Партизан» КК буолан ааста. Бу күн ааспыт 2017 с. улууспутугар биллэриллибит Тыа сирин үлэһит дьонун сылын түмүктэрэ сырдатылыннылар.

Улуус баһылыга А.В. Григорьев ааспыт сылга үрдүк наҕараадалары ылбыт дьоммутугар – РФ Доҕордоһуу уордьанын хаһаайына Олег Сосиҥҥа, СӨ «Хотугу Сулус» уордьан хаһаайына Михаил Коколовка уонна «Өрөспүүбүлүкэ киэн туттуута» норуот бириэмийэтин «Култуура диэйэтэлэ» номинация кыайыылааҕа Августина Клакиноваҕа эҕэрдэ суруктары туттартаата. Тыа сирин үлэһит дьонун сылын чэрчитинэн ыытыллыбыт күрэхтэр кыайыылаахтара, бу күрэхтэри ыытарга күүс-көмө буолбут тэрилтэ салайааччылара Тамара Казакова (Сунтаардааҕы технологическай колледж), Мария Саввинова («Бизнес киинэ» МАТ), Юрий Григорьев (Сунтаардааҕы РЭС), Александр Данилов (ОДьКХ Сунтаардааҕы филиала) чиэстэннилэр.

Арассыыйаҕа Экология сылын түмүгүнэн Э.Д. Соколов-Тулусхан аатынан улуустааҕы бириэмийэ хаһаайынынан Сунтаардааҕы РЭС инженерэ Данил Семенов буолла. Данил Иванович Сунтаардааҕы РЭС начаалынньыгынан үлэлиир кэмигэр уотунан ититиини киллэрэн саҕалааһыҥҥа сүдү кылаатын уурбута. Улууспутугар уотунан ититиигэ киирии түмүгэр, 380 тыһ. куб оттук мас харыстаммыта, күөх маһы алдьатыы аҕыйаата. СӨ Айылҕа харыстабылын министиэристибэтин Бочуотунай грамотатынан «Авиалесохрана» бэтэрээннэрэ, Сунтаар нэһилиэгин Бочуоттаах гражданиннара Анатолий Терентьев, Вячеслав Иванов, Александр Сарафанов, Альберт Намылов наҕараадаланнылар.

«Олоҥхо дойдутун оһуордаах оонньуута» улуустааҕы бэстибээл тыа хаһаайыстыбатын, култуура, үөрэх, успуорт, ыччат үлэтин көрдөрүүлэринэн бары нэһилиэктэрин хабан ыытыллыбыта. Бу бэстибээл түмүгүнэн бастакы бөлөххө – нэһилиэнньэтин ахсаана 400-кэ диэри тиийэр нэһилиэктэргэ I миэстэни Күүкэй нэһилиэгэ (баһ. Федор Федоров), II миэстэни Түбэй нэһилиэгэ (баһ. Герман Данилов), III миэстэни Устье нэһилиэгэ (баһ. Александр Попов) ыллылар. Оттон иккис бөлөххө (400-800 ахсааннаахтарга) I миэстэ – Куокуну (баһ. Леонид Михалев), II миэстэ – Маар Күөл (баһ. Владимир Данилов), III миэстэ – Түбэй Дьаархан (баһ. Егор Григорьев) буоллулар. 800-тэн үөһээ ахсааннаах улахан нэһилиэктэргэ Кутана нэһилиэгэ (баһ. Николай Данилов) I м. ылла, Элгээйи (баһ. Гаврил Яковлев) II м., Бордоҥ (баһ. Гаврил Черепанов) III м. буоллулар. Кыайыылаах нэһилиэктэр Синтай тыраахтарынан, иккистэр 200000 солк., үһүстэр 100 000 солк. суумалаах сэртипикээттэринэн наҕараадаланнылар.

Тэрээһин түмүгэр улуус баһылыга нэһилиэк баһылыктарын (бары эр дьон) кытары сахалыы таҥастаах тахсан хомуска оонньоон дьон-сэргэ биһирэбилин ыллылар. Бу кэмҥэ баһылыктарбыт олохторун аргыстара эмиэ сахалыы таҥаһы таҥнан, симэнэн тахсан саалаҕа мустубут дьону кымыһынан, алаадьынан күндүлээтилэр.

Сунтаардар Россияҕа биллэриллибит Оҕо саас 10 сылыгар кыттыһаллар

Арассыыйа Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин ыйааҕынан дойду үрдүнэн Оҕо саас 10 сыла биллэриллибитэ. Тохсунньу 30 күнүгэр бу тэрээһин аһыллыыта Арассыыйа үрдүнэн ыытылынна. Сунтаар улууһун нэһилиэктэрэ онно эмиэ кыттыстылар.

Улуус киинигэр «Партизан» култуура киинигэр Оҕо саас уон сылын бэлиэтин үөрүүлээх быһыыга-майгыга туттарыы буолла. Улуус баһылыгын социальнай уонна имидж бэлиитикэтигэр солбуйааччы Ульяна Попова сааланы толору мустубут оҕолору эҕэрдэлээн туран, бэлиэни улуустааҕы үөрэх управлениетын начаалынньыгар Гаврил Еремеевкэ туттарда.

Бу кэннэ өрөспүүбүлүкэ, Арассыыйа, норуоттар икки ардыларынааҕы араас куонкурустарыгар ситиһиилээхтик кыттыбыт улууспут оҕолоро бэрт сэргэх кэнсиэри бэлэхтээтилэр. Ырыа, үҥкүү быыһыгар ыытааччылар, аниматордар оҕолорго араас оонньуулары оонньоттулар. Маны сэргэ, кэнсиэр кэмигэр талааннаах оҕолорбут уруһуйдарын, араас оҥоһуктарын быыстапката тэрээһиҥҥэ кэлбит дьон болҕомтотугар турда.

Сунтаарга ыанньыксыт Африканович сорох ыйдарга 140-ча тыһ. солк. хамнаһы аахсар

Ынах сүөһүнү иитэр улахан уонна орто кээмэйдээх хаһаайыстыбалары үп-харчы өттүнэн чэбдигирдиигэ туһуламмыт бырагыраама иккис сүрүн соруга – үлэһиттэр хамнастарын үрдэтэн, үлэҕэ көҕүлээһин. Ыйдааҕы орто хамнаһы инники сыл көрдөрүүтүттэн улаатыннарыы төһө ситиһилиннэ?

Бырагыраама олоххо киириэн иннинэ 2014 с. биир үлэһит ыйдааҕы орто хамнаһа 14932 солкуобай эбит буоллаҕына, бырагыраама маҥнайгы сылыгар 19768, иккис сылыгар 24576 солкуобайга тиийбитэ. Ааспыт сылга 27394 солкуобай буолара сабаҕаланар. Өрөспүүбүлүкэ орто хамнаһыгар тэҥнээтэххэ, сэмэй эрээри, тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэрин 2014 сыллааҕы орто хамнастарыттан 2016 с. 64 бырыһыан үрдээбитэ, оттон 2017 с. 83 бырыһыан улаатыаҕа. Биирдиилээн хаһаайыстыбаларга орто хамнас ыанньыксыт үлэҕэ көрдөрүүтүттэн тутулуктанан, 37 тыһ. солкуобайга тиийдэ. Үүт үгэннээн ыанар сайыҥҥы ыйдарга үүт лаппа эбиллэрэ, хамнас улаатара биллэр. Ол гынан баран, дьиҥ олоххо атын буолуон эмиэ сөп.

Холобур быһыытынан кэпсээтэхпинэ, былырыын саас Сунтаарга “Кириэстээх” производственнай кэпэрэтиип бастыҥ ыанньыксыта Владимир Михайловтыын көрсөн сэһэргэспитим. Онно “Үлэ Албан аата” уордьан толору кавалера, сопхуос саҕана хас биирдии ынаҕыттан 4250 киилэ үүтү ыабыт Владимир Африканович: “Маассабай төрүөх түмүктэнэн, үүт эбиллэр буолан, үүт кыһыҥҥы сыанатынан муус устарга уонна ыам ыйыгар муҥутуурдук аахсабыт. Хамнаһым 70-80 тыһ. солкуобайга тиийээччи. Быйылгыттан үүт харчыта үрдэтиллэн, ити кэпсииллэрин курдук, хамнаһым 100 тыһыынчаттан тахсар буолуохтаах”, — диэбитэ.

Кырдьык, соторутааҕыта чэбдигирдии бырагырааматыгар киирэн үлэлии сылдьар хаһаайыстыбалар министиэристибэҕэ мунньахтаабыттарыгар “Кириэстээх” ТХПК бэрэссэдээтэлэ Владимир Егоров бастыҥ ыанньыксыт муус устарга, ыам ыйыгар 135-140 тыһ. солк. харчыны аахсарын бигэргэппитэ уонна чэбдигирдии 3 сылыгар хаһаайыстыба үлэһитин орто хамнаһа 19 тыһ. солкуобайтан 37 тыһ. солкуобайга диэри үрдээбитин эппитэ. Хамнас үрдээбитин өйөбүл улааппытынан эрэ быһаарар тутах. “Саҥа төрөөбүт бургунас Африкановичтаах курдук кырата 1 ый үчүгэйдик этэттиир, бүөбэйдэһэр эрэ буоллахха, кэнэҕэс элбэх үүтү биэрэр”, — диир Владимир Семенович.

“Кириэстээхтэр” 400-тэн тахса ынаҕы ыылларыттан улахан аҥаардара Алтайтан аҕалыллыбыт кыһыл эриэн истиэп боруодалар уонна кинилэр маҥнайгы төрүөхтэриттэн бургунастар. Владимир Африканович кэргэнэ Елизавета Петровна Никифоровалыын холбоон 70 ынаҕы ыыллар. Бэйэ симментал сүөһүтэ күҥҥэ 9-10 киилэ үүтү ыатар буоллаҕына, “алтайкалар” 13-17 киилэни биэрэллэр. 2016 сыл түмүгүнэн хас биирдии ынахтарыттан Елизавета Петровна 3,5 тыһ., Владимир Африканович 4 тыһ. киилэни ыабыт этилэр. Хаһаайыстыба салайааччыта бу сырыыга Африканович сорох ынаҕыттан 4800 киилэҕэ тиийэ ыабытын иһитиннэрдэ. Мөккүөрэ суох, ити дьоруойдуу үлэнэн ситиһиллэр. “Биһиги сарсыарда 4 чаастан кэлэн, сүөһүбүт сааҕын күрдьэн, сарсыарда 8-ка бастакы ыаммытын бүтэрэбит, онтон 10 чаастан күнүскүлүүбүт, киэһээ ыаммытын 4-тэн саҕалаан 6 чааска бүтэн дьиэлиибит. Ити курдук күн аайы биир кэм бара турар”, — диэн кэпсээбитэ Африканович.

Үөһэ саҕаламмыты салгыы билиһиннэрдэххэ, Бүлүү Сыдыбылыгар “Ампаардаах” уонна Амма Абаҕатыгар “Илгэ” ХЭУо-ларга үүт ыамын үрдэтии суотугар ыйдааҕы орто хамнас 30 тыһ. солкуобайга тэҥнэспит. Бааһынайдар эмиэ бородууксуйаларын эбэн иһэллэр. Хаҥаласка Михаил Павлов, Кэбээйигэ Аксинья Левина, Горнайга Петр Данилов хаһаайыстыбаларыгар үлэһит орто хамнаһа 24-25 тыһ. солкуобайга тиийбит.

Манна сыһыаран эттэххэ, хамнас алын кээмэйэ быйылгыттан үрдэтиллэн, сокуон ирдииринэн хотугу эбии ааҕыыны киллэрэн туран 23722 солкуобай буолла. Онон былаан маны аахсан оҥоһуллан бигэргэтиллиэхтээх. Хаһаайыстыбалар салайааччылара нуорманы толорбут, ыйы толору үлэлээбит үлэһиккэ алын кээмэйи тутуһан, хамнас төлөбүрүн боппуруоһун тэрийэр эбээһинэстээхтэр. Кэллэктиибинэй дуогабарга, хамнас төлөбүрүн балаһыанньатыгар хас биирдии үлэһиккэ расценкаҕа, окладка, штатнай расписаниеҕа уларытыы киллэриллиэх кэриҥнээх.

Сунтаар улууһугар тыа хаһаайыстыбатын боппуруоһа инники күөҥҥэ тутуллар

Сунтаар улууһугар олохтоох дьаһалта сыллааҕы үлэтин отчуота салҕанар. Бары нэһилиэктэргэ, буоларын курдук, үлэни сыаналаатылар. «Кириисис кэмигэр улууска элбэх тутуу, үтүө түмүктээх үлэ барар» диэн туран, нэһилиэктэр олохтоохторо бары биир киһилии «биһириибит» диэн эттилэр.

Улуус баһылыга Анатолий Григорьев салайар бастакы бөлөҕө отчуоту салгыы Кэмпэндээйи, Күүкэй, Кутана, Аллыҥа, Тойбохой уонна Куокуну нэһилиэктэрин олохтоохторун иннигэр туруордулар. Сылдьыбыт сирбитигэр олохтоохтор көрсөр кыһалҕалара маарыннаһар эбит. Ол курдук онно сибээс мөлтөҕө, иһэр уу боппуруоһа, социальнай эбийиэктэри, сүрүннээн оскуоланы, оҕо уһуйаанын туттары, босхо бэриллиэхтээх эмп суоҕа, сыаната ыарахана о.д.а. киирэллэр.

Кэмпэндээйи

Манна дьону долгутар боппуруостара үгүс эбит. Ол курдук, олохтоох оскуола учуутала Наталья Тимофеева үгүстэри долгутар боппуруоһу туруорда. Тэрилтэ үлэһиттэрин хамнастара Сбербаан карточкатыгар түһэр эбит. Ону ыла улуус киинигэр киирэллэр. Манна да кэлэн кыһалҕаны көрсөллөр эбит. Биричиинэтэ, банкомат Сбербааҥҥа эрэ баара буолар. Онно уочарат бөҕөтө. Ол иһин туспа ханна эмэ саатар эбии банкоматы туруоралларын туһунан эттэ.

Олохтоохтор саамай туруорсар боппуруостарынан саҥа оскуола тутуута буолар. Маны хаһыс да сылын туруорсабыт даҕаны, дьыала оннуттан хамсаабат диэн саамай сөпкө кыыһыраллар. Дьиэлэрэ олус эргэ буолан сылааһы туппат буолбут. Тымныы күҥҥэ дьиэ кыраадыһа +12 эрэ эбит. Оҕолор тас таҥастаах олорон үөрэнэллэр. Итинтэн сылтаан оҕолор ыарытыйаллар.

Хас сылдьыбыт нэһилиэкпит аайы доруобуйа харыстабылыгар сыһыаннаах элбэх ыйытыы киирэр. Ол курдук чэпчэтиинэн туһанар дьон босхо бэриллиэхтээх эмп үксэ суох буоларын туһунан эттилэр. Ону таһынан сыаната ыараханын ыйдылар. Онно толору эппиэти улуус кылаабынай бырааһа Светлана Иванова биэрдэ. Хомойуох иһин, билигин улууспутугар судаарыстыбаннай аптека диэн суоҕунан урбаанньыттар бэйэлэрэ сыананы быһан атыылыы тураллар. Ол эрэн, олоҕу хааччыйар сүрүн эмтэр сыаналарын үрдэтэн атыылыыр бырааптара суох эбит.

2016 сылга Александр Семенов саҕалааччы пиэрмэр быһыытынан 1,5 мөл. солк. суумалаах Граны ылбыта. Ол үбүнэн нэһилиэктэн 40-ча км тэйиччи сытар Сооруос диэн сиргэ сылгы базатын тэриммитэ. Билигин онно 40-ча сылгы иитиллэн турар. Онон Кэмпэндээйигэ да тыа хаһаайыстыбатын салаата сайдыан сөп эбит диэн эрэх-турах санаа баар.

Чааһынай омук массыыналаах дьон улууспутугар үгүс. Онон сиэттэрэн кинилэри долгутар боппуруос киирдэ. Билигин Сунтаардааҕы АЗС 95-тээх бензины карточканан эрэ кутар эбит. Онон дьон онто суох буолан куттарбаттарыгар тиийэллэр. Бу балаһыанньа көнүө дуо диэн боппуруос бэрилиннэ. Онно Анатолий Васильевич 95-тээх бензин улууспутугар аҕыйах кэлэрин иһин итинник дьаһаммыттарын туһунан эттэ. Ити боппуруоһу быһаарарга үлэлэһиэхпит диэтэ.

Күүкэй

Манна ордук элбэх боппуруос нолуогу төлөөһүҥҥэ киирдэ. Онно Арассыыйа нолуокка сулууспатын СӨ оройуоннар икки ардыларынааҕы 3 №-дээх иниспиэксийэтин начаалынньыга Владислав Скрябин эппиэттээтэ, өйдөммөт түгэннэри быһааран биэрдэ. Дьон өйдөөбөтө үгүс эбит. Ол курдук сорохтор нолуоктарын иккилиитэ эҥин төлөөбүттэр. Ону хайдах төнүннэриэххэ сөбүн туоһуластылар.

Босхо эминэн хааччыллыы мөлтөҕүн туһунан манна эмиэ этилиннэ. Доруобуйаларынан хааччахтаах дьон быйылгыттан өссө биир кыһалҕаны көрсөр буолбуттар. Ол курдук инбэлииккэ тахсыбыт дьон доруобуйаларын көрөн, болдьохторун уһатар МСЭ (медико-социальнай экспертиза) биһиги улууспутугар кулун тутартан үлэтин тохтотор буолбут. Инникитин кыһалҕалаах дьон МСЭ-ны Мииринэй куоракка барар буолбуттар. Дьиҥэр, улуустааҕы киин балыыһа дьаһалтата маны утарсыан сөп этэ. Улууспутугар элбэх инбэлиит дьон баар ээ. Кыаҕа суох киһи экспертизаны кыайан ааспакка, мантан инньэ биэнсийэлэриттэн көрө матыахтара турдаҕа.

Кутана

Сүөһүлээх дьон үгүстэрэ үүттэрин туттараллар эбит. Ол эрэн, бигэ кимиэхэ туттарыахтаахтарын үчүгэйдик билбэттэр. Ону интэриэһиргээн ыйыттылар. Билигин улууспутугар үүтү тутар 7 тэрилтэ баар эбит. Ааспыт сылга нэһилиэнньэттэн үүттэрин алтынньыга тутан бүппүттэр.

Оскуола учуутала Семен Андреев киин хочуолунай кыаҕын толору туһанарга ыҥырда. Манна үгүс ыал уотунан ититиниигэ киирэн олорор. Ол гынан баран уоттарын кыамтата олус мөлтөх. Онно эбии баһаарынай өттүнэн кутталлаах буолуон сөп. Итини барытын учуоттаан, ыаллары киин хочуолунайга холбуур ордук табыгастааҕын ыйда.

Үгүс нэһилиэккэ курдук манна эмиэ сибээс мөлтөҕө ыйылынна. Сатанар буоллаҕына нэһилиэккэ “Билайны” таһынан иккис атын операторы киллэрэр кыаллыа дуо диэн ыйыттылар. Маны суотабай оператор бэйэтэ эрэ билэр.

Иван Федоров кулууп дьиэтэ тутуллубута 50-тан тахса сыл буолбутун этэн туран, саҥа култуура киинин тутар туһунан толкуйдуох баара диэтэ. Бу аҕыйах сыллааҕыта “Айан-суол” тэрилтэ көмөлөһөн кулууп хапытаалынай өрөмүөнү ааспыта. Ол эрэ көмөтүнэн этэҥҥэ үлэлии турарын туһунан эттилэр.

Саас уонна күһүн өрүс хаайар кэмигэр уҥуор сытар нэһилиэктэр үгүс кыһалҕаны көрсөллөр. Ордук тиэхиньикэлээх дьон эрэйдэнэр. Ити өрүс уҥуор биир да АЗС суоҕуттан тахсар. “Айан-суол” тэрилтэ дириэктэрин солбуйааччы, оройуон Сэбиэтин дьокутаата Михаил Евсеев бу боппуруоска “Туймааданы” кытта үлэлэһэр ордук буолуоҕун эттэ.

Аллыҥа

Нэһилиэккэ аҕыйах сыл иһигэр үгүс саҥа эбийиэк үлэҕэ киирэн, олохтоохтор настарыанньалара үчүгэй. Ол да буоллар, кыһалҕалар эмиэ бааллар. Холобур, оскуолаҕа массыыналара суох. Инньэ гынан, онно-манна баралларыгар-кэлэллэригэр эрэйи көрсөллөр. Саас аайы 11-с кылаас үөрэнээччилэрэ ЕГЭ туттара Тойбохойго бараллар. Онно массыыналаах дьону көрдөһөн бараллар эбит. Ону таһынан оҕолор араас күрэхтэргэ, кэмпириэнсийэлэргэ кыттыахтарын наада.

Манна тыа хаһаайыстыбатыгар сыһыаннаах үгүс боппуруос киирдэ. Билигин нэһилиэк аайы дьоҥҥо элбэх тиэхиньикэ баар. Онно саппаас чааһы буларыҥ ыарахан эбит. Ол иһин улуустааҕы тыа хаһаайыстыбатын управлениета сайаапканан наадалаах саппаас чааһы куораттан эбэтэр Аллараа Бэстээхтэн аҕалан, удамыр сыанаҕа батарыан сөп дуо диэн ыйыттылар. Управление начаалынньыга Иван Тихонов бу боппуруос кыаллыан сөп диэтэ.

Сүөһүлээх дьон бэтэринээр өҥөтө аһара сыаналааҕын эттилэр. Сылга биирдэ хайаан да көрдөрүөхтээх эбиттэр. Сыананы ким быһарын интэриэһиргээтилэр. Ону сэргэ эбии аһылык туһунан ыйыттылар.

Эдэр исписэлиистэр олороллоругар саҥа уопсай дьиэ тутуутун туруорустулар. Баар дьиэ эргэрбитин эттилэр. Тутуу “Үтүө дьыала» хамсааһын нөҥүө ыытыллыан сөбүн ыйдылар. Тутуллар түгэнигэр көмө буолуохпут диэн эрэннэрдилэр.

Олохтоохтор иһэр ууларын Бэс күөлтэн бастан олороллор эбит. Онно барар суолу ситэ туталларыгар көрдөстүлэр.

Тойбохой

Билигин манна 2 оҕо саада баар. Онно 110 оҕо сылдьар. Дьиэлэрэ эргэрбитинэн 120 миэстэлээх оҕо саадын тутуутун туруорсаллар. Билигин бу боппуруос үөрэтиигэ сылдьар эбит. Балыыһаны атын сэнэх дьиэҕэ көһөрүү үөрэтиллэ сылдьар.

Тойбохой сыһыыта күрүөлэниэ дуо диэн ыйытык киирдэ. Аллыҥаҕа курдук манна эмиэ бэтэринээрдэр өҥөлөрө ыараханын туһунан эттилэр. Эмп сыаната сыллата үрдүү турарын ыйдылар.

Манна эмиэ киин хочуолунайга холбонуохтарын баҕарар дьон үгүс. Татьяна Михайлова улууспутугар онкологиянан ыалдьар дьон үксүүр кутталлааҕынан, киин балыыһаҕа бастайааннай төрүккэ үлэлиир онколог баар буолуохтаах диэн санаатын эттэ.

Куокуну

Нэһилиэк олохтооҕо Николай Гаврильев иһэр уу ыстаансыйатын ситэрэ охсон, үлэҕэ киллэрэллэригэр баҕарда. Кини билигин муус уутун иһэрин, онто ньамах амтаннааҕын туһунан эттэ.

Бары билэрбит курдук, нэһилиэк өрөспүүбүлүкэ биир улахан тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэтин – “Кириэстээх» ТХПК отделениета буолар. Манна аҕыйах сыллааҕыта сүүһүнэн сүөһү турар саҥа хотон тутуллубута. Сайынын элбэх үүнүүнү биэрэр Табаҕа буолата баар. Инньэ гынан, олохтоохтор тэрилтэлэрэ оҥорон таһаарар бородууксуйаларын сөбүгэр сыанаҕа атыылаһан, аһаан-сиэн олорор буолуохтаах этилэр. Ону баара балаһыанньа киһи күүппэтэх өттүнэн буолан таҕыста. Куокунулар “Кириэстээх” ТХПК оҥорон таһаарар бородууксуйатын сиэбэттэр эбит. Атыыга эмиэ суох. Маны истэн баран улуус баһылыга Анатолий Григорьев ТХУ начаалынньыга Иван Тихоновка маны быһаарарыгар соруйда. Онон, кылгас кэм иһигэр олохтоохтор остуолларыгар бэйэ бородууксуйата баар буолуо диэн эрэнэбит.

Соторутааҥҥа диэри нэһилиэккэ улуус кииниттэн нэдиэлэҕэ үстэ оптуобус сылдьара. Онон олохтоохтор туох да кыһалҕата суох наадаларыгар сылдьаллара. Билигин АТП балаһыанньата ыараан, оптуобус сылдьыбат буолбут. Кыһалҕалаах дьон улуус киинигэр кэлэ-бара биир тыһыынча солк. сылдьаллар эбит. Онон кинилэр улуус баһылыгар оптуобус сырыытын сөргүтэригэр эттилэр.

Хас да нэһилиэккэ улууспутугар урукку курдук мелиорация тэрилтэтин тэрийэр туһунан эттилэр. Кэнники сылларга күүстээх үлэ баран, элбэх ходуһа уута түстэ. Билигин олор кууран, туһаҕа тахсан эрэллэр. Ону сэргэ дулҕалаах сир элбэх. Ону күттэрэргэ көмө наадатын эттилэр. Билигин нэһилиэк резервэтигэр баар сир дулҕатын босхо астараллар эбит. Чааһынайдар харчыга астарыахтарын сөп. Үгүстэр ону ыарырҕаталлар.

Кэпсэтиигэ бэйэтин санаатын нэһилиэккэ ытыктанар Клавдий Михайлов эттэ. Чуолаан кини ыһыы иэнин 1800 гектарга диэри элбэтэргит буоллар, үгүс үлэ миэстэтэ тахсыах этэ диэтэ. Билигин быраҕыллан сытар бааһына элбэҕин туһунан этэр. Өссө кини тэрилтэлэр бэйэ-бэйэлэрин кытары сиэптэһэн үлэлииллэрэ наадатын туһунан эттэ. Оччотугар үлэ өссө тахсыылаах буолуоҕун ыйда.

Сылдьыбыт нэһилиэктэрбитигэр олохтоохтор улуус дьаһалтата 2017 сылга ыыппыт үлэтин биһирииллэрин биллэрдилэр. Инникитин да бу курдук кимиилээхтик үлэлииллэригэр-хамсыылларыгар баҕа санааларын эттилэр.

Кыһалҕалаах боппуруостарын туруорустулар

Улуус баһылыгын бастакы солбуйааччы Н.П.Александров салайар бөлөҕө иккис күҥҥэ Бүлүүчээҥҥэ, Наахараҕа, Кириэстээххэ сырытта.

Бүлүүчээҥҥэ

Быйыл саамай уһук сытар Бүлүүчээн нэһилиэгиттэн саҕалаатыбыт. Төһө даҕаны 11 чаастан саҕаламмытын иһин, 80 киһи кэлбит. Мунньаҕы нэһилиэк баһылыга Геннадий Васильев ыытта. Бөлөх салайааччыта Николай Павлович оруобуна биир чаастаах дакылаатыгар суруммут кумааҕытыгар, тиэкиһигэр соччо-бачча наадыйбакка, үксүн бэйэтин тылынан кэпсээбитин саалаҕа мустубут дьон чуумпуран олорон сэргээн иһиттилэр. Ыраах сытар нэһилиэк диэх курдук ыйыталаһаллара, чуолкайдаһаллара элбэх. Сүнньүнэн маннык боппуруостары ыйыттылар: Кириэстээх-Бүлүүчээн суолун хаачыстыбатыгар, «АЛРОСА» дивидениттэн киирбит харчы хайдах туһаныллыбытыгар, Сунтаартан Өлүөхүмэҕэ диэри суол оҥоһуллуутугар, электроуот мөлтөҕөр, сайыҥҥы оҕо сынньалаҥын тэрийиигэ иккис лааҕыр аһыллыытын, кэмигэр кэлэн быстыбат үүт харчытын, сүөһүнү сиэмэлээһин боппуруоһун, уматыгынан хааччыллыыны уо.д.а.

Бүлүүчээннэр туруорсуулара маннык: Наахараҕа КТП-35/10 сүрүн подстанцияны тутуу, спортивнай-чэбдигирдэр комплекс, фекальнай тиэхиньикэни атыылаһыыны, кыһыҥҥы өттүгэр Кириэстээхтэн Бүлүүчээҥҥэ диэри суолу көрүүнү-истиини, «Чуораанчык» оҕо саадын дьиэтин хапытаалынай өрөмүөнүн, сыбаалканы күрүөлээһини, ууну ыраастыыр ыстаансыйаны үлэҕэ киллэриини, балыыһа дьиэтин хапытаалынай өрөмүөнүн, Наахара-Бүлүүчээн суолун ситэриини, Агдары үрэҕин муостатын тутууну.

Наахараҕа

Эбиэт кэнниттэн Наахараҕа тиийдибит. 19 киһи кэлбит. 9 нэһилиэги көрөр-истэр учаскуобайдара, Смоленскайтан кэлэн биһиэхэ үлэлии сылдьар нуучча ньургун уола Николай Иванов мустубут дьоҥҥо бэйэтин үлэтинэн иһитиннэрии оҥордо. Кини ордук арыгылааһын боппуруоһугар тохтоото. Ааспыт бытарҕан тымныы күннэригэр арыгылаан баран үс киһи тоҥон өлбүтүн кэпсээтэ. Арыгыны сокуоннайа суох кистээн «туочукаларга» атыылааһын ыстарааба урут 1500 солк. эбит буоллаҕына, билигин сокуон кытаатан, 30000-50000-чаҕа диэри улааппыт.

Бөлөх салайааччыта Н.П.Александров дакылаатын истэн баран, олохтоохтор ыйытыыларын, кэпсэтиилэрин бииргэ ыыттылар. Нэһилиэк биир ытык кырдьаҕаһа, бэйэтин кэмигэр өр сылларга биригэдьиирдээбит В.С.Алексеев сиэмэлээһиҥҥэ саха оҕуһун туттар наадалааҕын эттэ. Кини түмүгэр тыа хаһаайыстыбатын бары үлэлэригэр, холобура, сүөһүнү, сылгыны, табаны көрүүгэ нолуок олох тутуллуо суохтааҕар бэйэтин санаатын билиһиннэрдэ. Уруккута нэһилиэк баһылыга, билигин бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор П.А.Игнатьев Бүлүүчээҥҥэ диэри суолу ситэри оҥорууну, уопсайынан улууспутугар сүөһү ахсаана аҕыйаабытын, баһылыктар бастатан туран тыа хаһаайыстыбатын үлэтинэн дьарыктаныахтаахтарын, нэһилиэк тыа хаһаайыстыбатыгар исписэлииһэ үлэлээбэтин, кэмиттэн кэмигэр туох үлэни ыытарын нэһилиэнньэҕэ иһитиннэрбэтин, улууспутугар элбэх тутуу барбытын, Сунтаар сэлиэнньэтэ кэҥээн иһэрин, уулуссалары электрическэй уотунан сырдатыы элбээбитин кэпсэттэ.

Олохтоохтор улуус дьаһалтатыгар маннык боппуруостары туруорустулар: саҥа хочуолунай тутуутун, Микиисэ Уус саҥа микрооройуонун электрическэй уотунан хааччыйыыны, биэлсэрискэй-акушерскай пуун өрөмүөнүн, суотабай сибээһи, цифровой тэлэбиидэнньэни, мелиоративнай үлэ ыытыллыытын, Кириэстээхтэн оптоволокно тардыллыытын.

Кириэстээххэ

Отчуоту туруоруу 6.30 чаастан саҕаланна. Урукку өттүгэр тымныытынан аатырбыт култуура дьиэтэ кур бэйэтэ кубулуйбатах. Кэлбит дьон бары истээх соннорун кэтэн, үллэччи таҥнан олороллор. Олохтоохтор үксүлэрэ тымныыттан саллан саала түгэҕэр үрдүк сиргэ кэчигирэспиттэр.

Улууска биир биллэр энтузиаст үлэһит, Саха сиригэр бастакы көстүбүт алмаас мусуойун дириэктэрэ М.Х.Конобулова Сунтаарга маҥнайгы бирилийээн кырыыламмыта 25 сылын бэлиэтээһин тэрээһиннээхтик ыытыллыбытын, бастакы алмаас көстүбүтэ 70 сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтээһини, манан сибээстээн иккис кинигэ тахсыахтааҕын сиһилии кэпсээтэ. Кириэстээх нэһилиэгин дьокутаата А.Н.Данилов култуура дьиэтэ 1984 сыллаахха тутуллубутун, акылаата олус эргэрбитин, фойеҕа +4 эрэ кыраадыс сылаас буоларын, үлэһиттэр тымныйан, тоҥон сотору-сотору ыалдьалларын, тымныы култуура дьиэтигэр дьон-сэргэ мустубатын этэн туран, улуус дьаһалтатыттан хапытаалынай өрөмүөҥҥэ 400000 солк. наадатын эттэ. 80 сааһыгар сылдьар улууспут биир ытык-мааны тумус туттар киһибит, итэҕэһи-быһаҕаһы чаҕыйбакка малтаччы этэринэн уратылаах М.И.Коколов этиитэ бу да сырыыга болҕомто киинигэр турда. Кини сүнньүнэн федеральнай суол хаачыстыбатыгар, тыа хаһаайыстыбатын үлэтэ олох мөлтөөбүтүн, сүөһүбүт ахсаан өттүнэн эбиллибэтин, сирбит-уоппут хаһаайына суох хаалбытын, төрүөх кыайан ылыллыбатын, сылгыга субсидия көрүллүбэтин, идеологическай үлэ олох хаалбытын, баһылыктар элбэх бириэмэлэрэ уһун, синньигэс мунньахтарга барарын, элбэх ыал, үгүс үлэһит быстар мөлтөхтүк олороллорун, улуус дьаһалтатын аппараата наһаа үллүбүтүн, бүддьүөт үбүн-харчытын кэмчилээн туттуллуохтааҕын туһунан бэйэтин санаатын аһаҕастык эттэ-тыынна.

Кэпсэппит дьон Кириэстээх орто оскуолатын тутуутун «АЛРОСА» АК бу сыллааҕы дивиденин харчытыттан үбүлээһини, «Саргы түһүлгэтэ» култуура дьиэтин өрөмүөнүгэр үбүнэн-харчынан көмөлөһөрү, Кириэстээхтэн Соколинай Косаҕа диэри суол оҥоһуутун үбүлээһини уо.д.а. боппуруостары туруорустулар.

Бүлүүчээн, Наахара, Кириэстээх нэһилиэгин олохтоохторо улуус дьаһалтата ааспыт сыллаах үлэтин биир санаанан биһирээтилэр.

Толооҥҥо

Отчуоту истээри, араас боппуруостары туруорсаары 20 киһи кэлбит. Олохтоохтор ордук интэриэһиргиир уонча боппуруоһу ыйыттылар: ууну ыраастыыр ыстаансыйаны, интэриниэт түргэтииригэр оптоволокно ситимэ тардыллыытын, биэлсэрискэй-акушерскай пуун дьиэтэ тутуллуутун, Сунтаарга 4 кыбартыыралаах тулаайах оҕолор олорор дьиэлэрэ туох биричиинэттэн сууллубутун, бу боппуруос хайдах быһаарыллан эрэрин, Сунтаар сэлиэнньэтигэр уруккута бэкээринэ таас дьиэтин өрөмүөннээн, саҥардан, туһаҕа таһаарыыны о.д.а.

Кэпсэтиигэ бастакынан тыл эппит тыа хаһаайыстыбатын исписэлииһэ К.И.Попов кыра нэһилиэктэргэ анал бырагыраама суох буолан, биир даҕаны бырайыакка кыттыбаттарын, истэр тухары элбэх үп-харчы «Кириэстээх» ТХПК эрэ бэриллэрин, ордук саҥа ыаллар, кыра хамнастаахтар дьиэни-уоту туттар кыахтара суох буолбутун, билигин аҥаардастыы матыйыраалга эрэ 700000 солк. барарын, онон сибээстээн саҥа үлэлии кэлэр исписэлиистэргэ уопсай дьиэлэри тутууну эттэ. Мусуой дириэктэрэ Л.А.Афанасьева маннык диэтэ:

– Икки улахан нэһилиэк икки ардыгар олоробут эрээри, мобильнай сибээспит суох. Сороҕор бөһүөлэк киирэр аартыгар суолга уонна бөһүөлэк уһугар ыраас сиргэ суотабай сибээс холбонор. Федеральнай суолтан чугас олорорбутунан, оптоволокно тардылларын туруорсабыт. Сыл аайы диспансеризацияны ыыталлар. Сунтаартан биһиэхэ быраастар тахсыбаттар. Онон бэйэбит киирэбит. Киирэргэ, тахсарга суолбутугар олус эрэйдэнэбит, саатар көрдөрөн бүттэхпитинэ туһааннаах быраастар түмүгүн эппэттэр. УЗИ-га түһэрбитигэр Кутанаҕа эбэтэр Элгээйигэ барабыт. Нэһилиэк дьонун биир улахан хом санаатын тириэрдэбин: нэһилиэкпит 100 сылын бэлиэтиир улахан өрөгөйдөөх үбүлүөйбүтүгэр суолта биэрэн улуус дьаһалтатыттан биир даҕаны баһылык, оннооҕор көннөрү исписэлиис даҕаны тахсыбатаҕа хомолтолоох.

Хадаҥҥа

Сырдык, сылаас култуура дьиэтэ диэн манна баар эбит. Дьон-сэргэ кэлиитэ даҕаны үчүгэй. Лоп курдук 3 чаастан отчуот саҕаланна. Хаданнар бастакы боппуруоһунан хаһан элбэх функциялаах комплекс тутуллуутун ыйыттылар. Толооҥҥо кэпсэтии, туруорсуу бэрт холкутук барбыт буоллаҕына манна биһигини барыбытын соһуттулар. Бэйэтэ этэринэн «39 саастаах, үрдүк үөрэхтээх» А.В. Григорьева тута уонча боппуруоһу ыйытан ууга-уокка түһэртээтэ. “Нэһилиэкпитигэр 25 сылга туох да уларыйыы барбата, суол-иис олус мөлтөх”, – диэн саҕалаата бэйэтин боппуруоһун. Бары нэһилиэктэргэ сөмөлүөт түһэр, көтөр былаһааккаларын саҥардан, аччыгый авиацияны сайыннарыыны, күһүн, саас өрүс хаайтарыытыгар суол-иис тохтуурунан, инникитин өрүскэ муоста тутуллуохтааҕын, Сунтаар сэлиэнньэтин уулуссалара олус куһаҕанын, тротуардара суоҕун, нэһилиэк уулуссаларыгар электрическэй лаампалар хаһан ыйаналларын, пенсионнай пуонда управлениетыгар биирдэ сылдьан ыспыраапканы бэркэ эриһэн ылбытын, үлэһиттэргэ болҕомтото суох сыһыаннаһалларын эттэ-тыынна. Бэйэтэ бэйэтиттэн собуоттанан, кыйаханан: «Булгуччу эппиэттээҥ, эбэһээт итини боротокуолга суруйуҥ», – диэн дьаһайталаан эрэрдии тутунна.

Кини ыйытыыларыгар туһааннаах исписэлиистэр, иккис бөлөх салайааччыта Николай Павлович толору, киһини итэҕэтэр эппиэттэри биэрдилэр. «Кэнчээри» оҕо саадын сэбиэдиссэйэ В.В.Степанова өрөмүөн үлэтигэр улуус дьаһалтатыттан 600000 солк. үп-харчы бэриллэн бэрт элбэх үлэ ыытыллыбытыгар улуус дьаһалтатын баһылыга А.В.Григорьевка, үөрэҕирии управлениетын начаалынньыга Г.М.Еремеевкэ улаханнык махтанарын эттэ. Билигин оҕо саадыгар толору хааччыллыыны киллэрэргэ өссө 600000 солк. наадатын, эдэр исписэлиистэр олороллоругар уопсай дьиэ тутуутун туруоруста. Итини сэргэ нэһилиэккэ билигин сүүрэ сылдьар уу массыыната олус эргэрбитин, элбэхтик алдьанарын этэн туран уу баһар саҥа массыына наадатын эттилэр.

Сылдьыбыт икки нэһилиэктэрбитигэр олохтоохтор эмиэ улуус дьаһалтата 2017 сылга ыыппыт үлэтин биһирээтилэр.

«Элбэх тутуу, үтүө түмүктээх үлэ барар»

Сунтаар улууһун 2017 с. үлэтин отчуоттуур үһүс бөлөҕүн улуус баһылыгын социальнай уонна имиджевэй бэлиитикэҕэ солбуйааччы Ульяна Попова салайан сырытта. Бөлөх тохсунньу 23 күнүгэр, былаан быһыытынан, Элгээйи, Күндэйэ, Устье нэһилиэктэригэр сылдьыахтаах этэ эрээри, кэккэ биричиинэлэринэн отчуот күнэ-дьыла, сырыытын хайысхата уларыйан Элгээйигэ уонна Күндэйэҕэ ыытылынна. Сарсыныгар Тэҥкэ, Бордоҥ, Илимниир, өйүүнүгэр Туойдаах, Хоро, Устье нэһилиэктэрин олохтоохторо улуус сыллааҕы үлэтин түмүгүн билистилэр, сүрүн ыалдьар боппуруостарын туруордулар. Нэһилиэктэргэ Ульяна Дмитриевна чаас аҥаарыттан ордук дакылаат аахта, үксүн боппуруостарга иккилии, кэпсэтиигэ үстүү мүнүүтэ бэрилиннэ.

Элгээйи нэһилиэгэр ааспыт сыллаах үлэ түмүгүн истэ 103 киһи сырытта. Нэһилиэк баһылыга Гаврил Яковлев регламеҥҥа ыйытыгы 2, этиини 3 мүн. туруорбутун олохтоохтор ылыннылар. Ульяна Дмитриевна улуус дьаһалтата 2017 сылга туох үлэ барбытын туһунан билиһиннэрбитин кэннэ олохтоохтор биир-биир ыйытыыларын туруордулар. Ол курдук, «Элгээйи» ПК иэһин, «АЛРОСА» АХ 2%-наах дивиденэ хас суума буоларын, гериатрическай балыыһа, Сунтаар улууһугар биллэриллибит Бэйэ оҥорон таһаарар бородууксуйаны сайыннарыы сылыгар туох үлэлэр барыахтаахтарын уо.д.а. туһунан туоһуластылар. Борис Габышев уонна эт-үүт кэмбинээтин дириэктэрэ Прокопий Акимов тыа хаһаайыстыбата болҕомтоҕо ууруллуохтааҕын, үрдүктүк тутуллуохтааҕын эттилэр. Үүтү туттарыы квотата аҕыйаҕа сүөһүнү элбэтэргэ табыгаһа суоҕун бэлиэтээтилэр. Элгээйилэр, маны таһынан, кулун тутар 6 күнүгэр Уйбаан Нуолур төрөөбүт күнүгэр аһыллыахтаах бибилэтиэкэҕэ саҥа миэбэл, оҕо спортивнай оскуолатын филиалын туруорсаллар. Почта, интэриниэт бытааннара дьон өссө биир кыһалҕата эбит.

Күндэйэҕэ нэһилиэнньэттэн улахан ыйытыы киирбэтэ. Олохтоохтор нолуок, үүт туттарыытын, сылгы сиир бурдугун тустарынан ыйытыылары биэрдилэр. Күндэйэ орто оскуолата эһиил 100 сылын туоларыгар алта сыллааҕыта үлэҕэ киирбит таас оскуолаларыгар өрөмүөн үлэтин, икки куойкалаах учаскуобай балыыһаларыгар эбии миэстэ туруорсаллар. Күндэйэ нэһилиэнньэтин ахсаана 800-тэн тахса, оттон балыыһа куойкатын элбэтиигэ нэһилиэнньэ ахсаана 1000-тан тахсар эрэ буоллаҕына 6 куойкаҕа диэри элбиир. Кэпсэтиигэ нэһилиэк кырдьаҕас олохтооҕо Михаил Аввакумов кэнники кэмҥэ Сунтаар улууһун спортсменнара, чуолаан тустууктар ситиһиилэриттэн, улуус салалтатыттан успуорт өттүгэр улахан болҕомто уурулларыттан астыммытын этэн туран, улуус дьаһалтатын үлэтин «биһириибин» диэн сыаналаата.

Иккис күҥҥэ үһүс бөлөх отчуотун Тэҥкэ нэһилиэгиттэн саҕалаата. Тэҥкэлэр уруккаттан туруорсар боппуруостара суотабай сибээс буолар. Нэһилиэнньэтэ аҕыйах буолан биир да суотабай оператор бэйэтин өҥөтүн холбообот эбит. Бу тэйиччи сытар нэһилиэккэ уот бардаҕына туох баар сибээс, төлөпүөн буоллун, интэриниэт буоллун, барыта арахсан хаалар. Онон уот линиятыгар саахал таҕыстаҕына ыаллыы сытар Бордоҥҥо эрэ баран туһааннаах сулууспаларга биллэрэллэр. Тэҥкэлэр өссө биир туруорсууларынан култуурунай-спортивнай комплекс буолар.

Бордоҥҥо ааспыт күһүн буолбут быыбарга баһылыгынан Гаврил Черепанов талыллыбыта. Бордоҥ орто оскуолата тымныытын, оҕолор үөрэнэр усулуобуйалара суоҕун иһин былырыын 1 мөл. 600 тыһ. солк. суумаҕа өрөмүөн ыытыллыбытын үрдүнэн оскуола дьиэтэ син биир тымныы эбит. Оскуола дириэктэрэ Вячеслав Григорьев маннык балаһыанньаны туоратарга улуустан көмө көрдөстө. Саастаах дьон ватсап нөҥүө тарҕанар араас буолар-буолбат информациялары ааҕан сонньуйалларын биллэрдилэр. Саха сирин күөллэрин, ойуурдарын туора дьон бас билэллэр, кэрдэллэр диэн сурахтары төһө оруннаахтарын туоһуласпыттарын баайга-дуолга сыһыаннаһыылар кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Семен Саморцев ханныгын туоҕун саас сааһынан быһааран биэрдэ. Тыа хаһаайыстыбатыгар – үүт харчытыгар, ходуһа үллэриитигэр, доруобуйа харыстабылыгар уо.д.а. боппуруостарга чуолкай эппиэттэри ыллылар.

Илимнииргэ отчуоту истэ 30-тан тахса киһи кэлбит. Илимнииргэ үгүс дьон Сунтаарга уунан үлэлииллэр, оҕолорун үөрэттэрэллэр. Онон Сунтаарга киирэр суол өрөмүөнүн туруорсаллар. Бу боппуруос манна эрэ буолбакка, Бордоҥҥо, Тэҥкэҕэ эмиэ турбута. Тутуу управлениетын начаалынньыгын солбуйааччы Анатолий Тимофеев Сунтаар-Илимниир-Бордоҥ-Тэҥкэ муниципальнай суол хапытаалынай өрөмүөнүн бырайыагын үлэтэ 2019 сылга былааннанарын, онуоха диэри бу суол кыһалҕалаах учаастактарыгар кыралаан өрөмүөн үлэлэрэ барыахтаахтарын туһунан кэпсээтэ. Сунтаардааҕы киин балыыһа кылаабынай бырааһын солбуйааччытыгар Константин Павловка элбэх ыйытыы да, үҥсүү да киирдэ. Олохтоохтор медпуун тутуутун, биэлсэрдэрэ суох буолан биэлсэр туруорсаллар.

Ульяна Дмитриевна салайар бөлөҕө үһүс күнүгэр отчуотун Туойдаахтан саҕалаата. Кириэстээх нэһилиэгин баһылыгын солбуйааччытынан үлэлии сылдьыбыт Владимир Анисимов Туойдаахха баһылыгынан талыллан үлэтин саҕалаан эрэр. Бу кыһын өр сыллаах туруорсуу, үс сыллаах үлэ түмүгүнэн суоллара оҥоһуллан туойдаахтар сүргэлэрэ көтөҕүллэ сылдьар. Мунньахха 32 киһи кэлэн оскуола бырайыага быйылгы былааҥҥа тоҕо киирбэтэҕин, инбэлииттэргэ льготалаах эмп, медпуун тас үлэтин ситэрии, сайыҥҥы лааҕыр, орто хамнас, хочуолунайы тутуу туһунан боппуруостары туруордулар. Кэпсэтиигэ нэһилиэк урукку баһылыга Маргарита Прокопьева улуустааҕы араас куонкурустар, күрэхтэр, тэрээһиннэр өрүс хаайан турдаҕына ыытыллаллара сөбө суоҕун, инникитин суол хаайарын учуоттаан, күнүн-дьылын сөпкө аттаран тэрийэр наадалааҕын бэлиэтээтэ.

Салгыы улуус 2017 с. үлэтин отчуота Хоро нэһилиэгэр турда. Саҥа дьыл иннинэ баһылык солбуйааччытын миэстэтэ көрүллэн, онно эдэр, эрчимнээх Айаал Захаров ананан үлэлии-хамсыы сылдьар. Ыччаты кытары үлэлээн элбэх хамсааһыны таһааран эрэр. Хоролор эмиэ биэлсэр туруорсубуттара хаһыс да сылыгар барбыт. Ааспыт сылга эдэр исписэлиистэргэ элбэх кыбартыыралаах дьиэ тутуутугар үлэлээбит олохтоох дьон хамнастарын аҥаарын ыла иликтэр эбит. Маны таһынан, нэһилиэнньэттэн Сунтаарга 4 кыбартыыралаах дьиэ сарайа сууллубутун, поликлиника өрөмүөнэ хаһан бүтэрин, Кэмпэндээйи санаторийыгар путевка сыанатын интэриэһиргээтилэр.

Устьеҕа отчуот нуучча тылынан ыытылынна. Оскуола дьиэтигэр 30-тан тахса киһи кэлэн отчуоту иһиттэ. Нэһилиэк Сэбиэтин дьокутаата Егор Тарасов улуус киинигэр нэһилиэнньэ үлэлии, балыыһаҕа, бэйэлэрин араас наадаларыгар үгүстүк киирэр буолан оптуобус сырыыта баара наадалааҕын эттэ. Бу күһүн 50 сылын үбүлүөйдүүр Устье оскуолата тымныыта бэрт, 11-16 кыраадыс эрэ, манна туох эмэ үлэ барыа дуо диэн туруорсаллар.

Бөлөхтөр үс күн нэһилиэктэринэн сылдьыбыттарын кэннэ төрдүс күнүгэр отчуот Сунтаар нэһилиэгэр буолла. Мунньаҕы Сунтаар нэһилиэгин баһылыга Эдуард Филиппов салайан ыытта, дакылааты улуус баһылыга Анатолий Григорьев туруорда. Сунтаардар улуус салалтатыттан ходуһа түҥэтиитин сааһылыыры, Бартыһаан түөлбэтигэр оҕо былаһааккатын уо.д.а. туруорустулар. Суотабай сибээһи тупсарарга туох үлэ барыан сөбүн, балыыһа иккис уочаратын тутуу ханна тиийбитин, улууска биллэриллибит Бэйэ оҥорон таһаарар бородууксуйаны сайыннарыы сылыгар бородууксуйаны батарарга туох үлэ барарын туһунан ыйытыылар киирдилэр. Сунтаар 2 №-дээх орто оскуолатын дириэктэрин солбуйааччы Василий Хаптасов банкоматтарга тохтоон ааста. Аныгы кэмҥэ банкомат аҕыйаҕа, өрөбүллэргэ үлэлээбэтэ дьон үлэтин атахтыыр, уочаракка бириэмэ бөҕө барар буолан банкоматы элбэтии боппуруоһун туруорда.

Сылдьыбыт нэһилиэктэрбитигэр барытыгар, атыттарга да турбута саарбаҕа суох, оптоволоконнай сибээс кэлиитэ, интэриниэт, суотабай сибээс, үүт квотата, улууска МРТ аппараатын ылыы, цифровой тэлэбиидэнньэҕэ «Саха» НКИХ холботуу боппуруостара турдулар. Манна бырамыысыланнас отделын начаалынньыга Егор Иванов Сунтаар нэһилиэгэр оптоволоконнай сибээс киирдэҕинэ, билигин тутта олорор интэриниэппит ноҕурууската кыччаан түргэтиэхтээх диэн быһаарда. Инникитин нэһилиэктэргэ оптоволоконнай сибээһи холбуурга улуустар бэйэлэрэ үлэлэһиэхтээхтэр. Онтон МРТ аппааратын ылыыга Константин Павлов нэһилиэнньэбит ахсаана аҕыйах буолан өрөспүүбүлүкэттэн көрүллүбэтин туһунан эттэ. Манна улууспутугар кэлэн үлэлии сылдьар улахан «Сургутнефтегаз» тэрилтэни успуонсардатан МРТ аппааратын ылларарга үлэ ыытылла турарын туһунан иһитиннэрдэ. 2017 с. Илимнииргэ, Уһун Күөлгэ цифровой тэлэбиидэнньэ киирэн, ыаллыы сытар нэһилиэктэр үчүгэй хаачыстыбалаах, уонча ханааллаах тэлэбиидэнньэни көрөр кыахтаммыттара. Манна «Саха» НКИХ холботторору олунньуга буолуохтаах СӨ Бырабыыталыстыбатын отчуотугар күүскэ туруоруохха наада.