Метка: тыа хаһаайыстыбата

Сунтаарга ыанньыксыт Африканович сорох ыйдарга 140-ча тыһ. солк. хамнаһы аахсар

Ынах сүөһүнү иитэр улахан уонна орто кээмэйдээх хаһаайыстыбалары үп-харчы өттүнэн чэбдигирдиигэ туһуламмыт бырагыраама иккис сүрүн соруга – үлэһиттэр хамнастарын үрдэтэн, үлэҕэ көҕүлээһин. Ыйдааҕы орто хамнаһы инники сыл көрдөрүүтүттэн улаатыннарыы төһө ситиһилиннэ?

Бырагыраама олоххо киириэн иннинэ 2014 с. биир үлэһит ыйдааҕы орто хамнаһа 14932 солкуобай эбит буоллаҕына, бырагыраама маҥнайгы сылыгар 19768, иккис сылыгар 24576 солкуобайга тиийбитэ. Ааспыт сылга 27394 солкуобай буолара сабаҕаланар. Өрөспүүбүлүкэ орто хамнаһыгар тэҥнээтэххэ, сэмэй эрээри, тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэрин 2014 сыллааҕы орто хамнастарыттан 2016 с. 64 бырыһыан үрдээбитэ, оттон 2017 с. 83 бырыһыан улаатыаҕа. Биирдиилээн хаһаайыстыбаларга орто хамнас ыанньыксыт үлэҕэ көрдөрүүтүттэн тутулуктанан, 37 тыһ. солкуобайга тиийдэ. Үүт үгэннээн ыанар сайыҥҥы ыйдарга үүт лаппа эбиллэрэ, хамнас улаатара биллэр. Ол гынан баран, дьиҥ олоххо атын буолуон эмиэ сөп.

Холобур быһыытынан кэпсээтэхпинэ, былырыын саас Сунтаарга “Кириэстээх” производственнай кэпэрэтиип бастыҥ ыанньыксыта Владимир Михайловтыын көрсөн сэһэргэспитим. Онно “Үлэ Албан аата” уордьан толору кавалера, сопхуос саҕана хас биирдии ынаҕыттан 4250 киилэ үүтү ыабыт Владимир Африканович: “Маассабай төрүөх түмүктэнэн, үүт эбиллэр буолан, үүт кыһыҥҥы сыанатынан муус устарга уонна ыам ыйыгар муҥутуурдук аахсабыт. Хамнаһым 70-80 тыһ. солкуобайга тиийээччи. Быйылгыттан үүт харчыта үрдэтиллэн, ити кэпсииллэрин курдук, хамнаһым 100 тыһыынчаттан тахсар буолуохтаах”, — диэбитэ.

Кырдьык, соторутааҕыта чэбдигирдии бырагырааматыгар киирэн үлэлии сылдьар хаһаайыстыбалар министиэристибэҕэ мунньахтаабыттарыгар “Кириэстээх” ТХПК бэрэссэдээтэлэ Владимир Егоров бастыҥ ыанньыксыт муус устарга, ыам ыйыгар 135-140 тыһ. солк. харчыны аахсарын бигэргэппитэ уонна чэбдигирдии 3 сылыгар хаһаайыстыба үлэһитин орто хамнаһа 19 тыһ. солкуобайтан 37 тыһ. солкуобайга диэри үрдээбитин эппитэ. Хамнас үрдээбитин өйөбүл улааппытынан эрэ быһаарар тутах. “Саҥа төрөөбүт бургунас Африкановичтаах курдук кырата 1 ый үчүгэйдик этэттиир, бүөбэйдэһэр эрэ буоллахха, кэнэҕэс элбэх үүтү биэрэр”, — диир Владимир Семенович.

“Кириэстээхтэр” 400-тэн тахса ынаҕы ыылларыттан улахан аҥаардара Алтайтан аҕалыллыбыт кыһыл эриэн истиэп боруодалар уонна кинилэр маҥнайгы төрүөхтэриттэн бургунастар. Владимир Африканович кэргэнэ Елизавета Петровна Никифоровалыын холбоон 70 ынаҕы ыыллар. Бэйэ симментал сүөһүтэ күҥҥэ 9-10 киилэ үүтү ыатар буоллаҕына, “алтайкалар” 13-17 киилэни биэрэллэр. 2016 сыл түмүгүнэн хас биирдии ынахтарыттан Елизавета Петровна 3,5 тыһ., Владимир Африканович 4 тыһ. киилэни ыабыт этилэр. Хаһаайыстыба салайааччыта бу сырыыга Африканович сорох ынаҕыттан 4800 киилэҕэ тиийэ ыабытын иһитиннэрдэ. Мөккүөрэ суох, ити дьоруойдуу үлэнэн ситиһиллэр. “Биһиги сарсыарда 4 чаастан кэлэн, сүөһүбүт сааҕын күрдьэн, сарсыарда 8-ка бастакы ыаммытын бүтэрэбит, онтон 10 чаастан күнүскүлүүбүт, киэһээ ыаммытын 4-тэн саҕалаан 6 чааска бүтэн дьиэлиибит. Ити курдук күн аайы биир кэм бара турар”, — диэн кэпсээбитэ Африканович.

Үөһэ саҕаламмыты салгыы билиһиннэрдэххэ, Бүлүү Сыдыбылыгар “Ампаардаах” уонна Амма Абаҕатыгар “Илгэ” ХЭУо-ларга үүт ыамын үрдэтии суотугар ыйдааҕы орто хамнас 30 тыһ. солкуобайга тэҥнэспит. Бааһынайдар эмиэ бородууксуйаларын эбэн иһэллэр. Хаҥаласка Михаил Павлов, Кэбээйигэ Аксинья Левина, Горнайга Петр Данилов хаһаайыстыбаларыгар үлэһит орто хамнаһа 24-25 тыһ. солкуобайга тиийбит.

Манна сыһыаран эттэххэ, хамнас алын кээмэйэ быйылгыттан үрдэтиллэн, сокуон ирдииринэн хотугу эбии ааҕыыны киллэрэн туран 23722 солкуобай буолла. Онон былаан маны аахсан оҥоһуллан бигэргэтиллиэхтээх. Хаһаайыстыбалар салайааччылара нуорманы толорбут, ыйы толору үлэлээбит үлэһиккэ алын кээмэйи тутуһан, хамнас төлөбүрүн боппуруоһун тэрийэр эбээһинэстээхтэр. Кэллэктиибинэй дуогабарга, хамнас төлөбүрүн балаһыанньатыгар хас биирдии үлэһиккэ расценкаҕа, окладка, штатнай расписаниеҕа уларытыы киллэриллиэх кэриҥнээх.

Горнай улууһун Кировскайыгар эдэр киһи Антон Кардашевскай 100-тэн тахса сылгылаах

Тыа хаһаайыстыбатын управлениетыгар киирэн олордохпуна, эдэр киһи уон гектаар сириттэн 28 оту ылбытын кэпсээтэ. Эдэр киһи 10 гектар сири оҥостон, «пырей» диэн элбэх сыллаах оту ыһан ылбыт.

Антон Иванович Кардашевскай Кировскай нэһилиэгин олохтоох ыччата. Бэйэтэ оҕо эрдэҕиттэн сылгынан дьарыгырбыт буолан, куруук да кэриэтэ тыанан, сыһыынан сылдьар эбит.

Чаҕылхай ыччат Сахабыт сиригэр да баар эбээт. Антон номнуо 100-тэн тахса сыспай сиэллээҕи ииттибит. Өрөспүүбүлүкэҕэ, улууска да бачча сылгылаах киһи ахсааннаах буолуохтаах. Онтон бачча сылгы хаһаайыстыбалаах ыччат өссө аҕыйаҕа биллэр.

— Хайдах саҕалаабыккыный?

— Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан биир биэттэн уонна биир убаһаттан саҕалаабытым. Эргэ МТЗ тыраахтары «Минскэй» матассыыкылга атастаһан, сылы быһа хомуйан, таҥан, сүүрдэн, хаһаайыстыбабар туттубутум. Оскуоланы бүтэрэрбэр номнуо түөрт биэлээҕим. 2004 сыллаахха бааһынай хаһаайыстыба тэринэн үлэбин-хамнаспын олохтоохтук саҕалаабытынан барбытым. Хайа да хаһаайыстыба күрүөлээх-хаһаалаах эрэ буоллаҕына, үлэтэ тахсыылаах буолар. Онон билигин түөрт биэрэстэттэн ордук сири күрүөлээн, отун оттуубун.

Антон аҕата Уйбааны кытта уол үлэлиир сирин-уотун көрдүбүт. Күрүө диэтэххэ, арааһа сымнатыы соҕус буолуо эбитэ дуу. Тоҕо диэтэххэ, киһи кууһар баҕана мастартан оҥоһуллубут, түөртүү сиэрдийэ сааллыбыт сүҥкэн тутуулар буолан биэрдилэр. Аны көннөрү ходуһа сири күрүөлээбэккэ, наар маары, талаҕы күрүөлээн, онтун тыраахтарынан дэлби күртэрэн сирин оҥорбут.

Туох да диэбит иһин, улахан үлэ барбыта тута хараххар быраҕыллар. Сэмээр, бу үлэҕэ киириэх иннинэ көмө харчы ылбыккыт дуу диэн ыйыппыппар, «Суох» диэтилэр. Ол аата ороскуоту аахсыбакка, үлэ бэйэтин тэтиминэн баран истэҕэ. «Хас алдьаныыны, сүтүүнү ааҕыстахпына, үлэлээбэтэҕим көнө буоллаҕа», — диэн Антон Иванович бэйэтин санаатын үллэстэр. Сир оҥоруутугар анаан эргэ ДТ тыраахтары атыыласпыттара көмө буолбут. Чахчыта, кыахтаах эрэ техника тоҥ буору тоҕута тардыталаан эрдэҕэ.

Базаҕа тиийэн көрдөххө-иһиттэххэ, барыта уурбут-туппут курдук. Кыһамньылаах илии ылсыбыта тута харахха быраҕыллар. Икки улахан техника киирэр гарааһа, сайыннары туттуллар оҥкучахтаах ампаар, баанньык, хас да киһи холкутук батар сылгыһыт дьиэтэ туох да ордук хоһо суох тутуллубуттар.

Дьиэ аттынааҕы хаһааҕа биир үөр буолуохтаах убаһалар аһыы тураллар.

Бачча улахан хаһаайыстыба син эмиэ кыһалҕалаах буолан эрдэҕэ. Ону ыйыппыппар, хаһаайыстыба салайааччыта Антон Иванович сир боппуруоһа олус сытыытык турарын эттэ. Тыа хаһаайыстыбатынан дьарыгырар, онон айаҕын ииттинэн олорор эдэр киһиэхэ сиртэн ордук туох наада буоллаҕай?! Манна, мин санаабар, олохтоох дьаһалта таба көрөн, сыаналаан, кэскиллээх ыччатыгар сөптөөх көмөнү оҥороро эбитэ буоллар.

Нэһилиэк сыллааҕы сыыппараларыттан көрдөххө, Кировскайга билиҥҥи туругунан, 700-тэн тахса сылгы баар. Онтон 100-тэн тахсата, бу эдэр киһи илиитигэр баара хайҕаллаах суол. Эдэр киһи үлэтэ-хамнаһа син биир, айылҕа, олох сокуонугар олоҕуран сайдар, үүнэр кэскиллээх. Онон Антон Иванович үлэтин чыпчаала өссө да иннигэр диэн эрэниэх тустаахпыт.

Хаһан баҕарар киһи холобур оҥостор, хайа да кэмҥэ күөн туттар киһилээх буолар. Оннук дьонноох киһи олоххо да тардыһыыта күүстээх буолааччы. Антон Иванович аҕата Уйбаан бэйэтэ сүүрбэттэн тахса сыл инбэлиит кэлээскэтигэн сырыттар, олоххо тардыһыыта олус күүстээх. Массыынанан сылдьан уолун Антон сылгыларын көрсөр. Сайынын тыараахтарынан от оҕустарар. Ханнык сылгы ханна тиийбитин, быстыбытын, туругун кэмигэр көрөн, этэн, сөптөөх быһаарыныылары уталыппакка ылсар. Холобур, ханнык кулун хайа биэ оҕото буоларын, ол биэ хайдах дьүһүннээҕин барытын, анал тэтэрээккэ сурунар идэлээҕэ кэрэхсэбиллээх. Уйбаан аҕа быһыытынан уола сөбүлүүр дьарыгынан үүнэригэр-сайдарыгар, чахчы, сүҥкэн оруоллаах, сабыдыаллаах. Өрөспүүбүлүкэ, улуус сайдыыта маннык ыччаттаах буоллаҕына, кэскиллээх, сарсыҥҥыга эрэллээх. Ону кэмигэр таба көрөн, туох күүс баарынан көмөлөһөн, сөптөөх, кэскиллээх сүбэни биэрдэххэ, эдэр дьон сайдар, үүнэр эрэ аналлаахтар.

Аммаҕа тыа хаһаайыстыбатын салаатын хаар искусствотыгар көрдөрдүлэр

Хаардаах дойдуга олорор уратыбытын кэнники сылларга кэрэни кытта ситимнээн олус бэркэ туһанар буоллубут. Холобура, Саха сиригэр биллэр ааттаах-суоллаах урбаанньыт Руслан Федотов хаар искусствотын тыа хаһаайыстыбатын, ордук техниканы кытта ситимниир.

Руслан Еремеевич Федотов «Амма» сопхуос тимир тиһиликтээх техникаларын айааһаан, үлэҕэ бастакы хардыыларын саҕалаабыта. Кини күн бүгүн Россия бөдөҥ хампаанньаларын кытта быһаччы үлэлэһэн, Саха сирин тыатын хаһаайыстыбатын техниканан толору хааччыйан олорор урбаанньыт. Руслан Еремеевич үлэ үөрүйэхтэрин иҥэриммит тэрилтэтэ — «Амма» сопхуос – иннин диэки эрэллээхтик хардыылыырыгар, атаҕар турарыгар бары кыаҕын, сатабылын уурар. Ааһан эрэр 2017 сылга онуоха туһуламмыт хас да өрүттээх үлэни ыытан кэллэ.

Тыа сирин олоҕун уйгута техникаттан улахан тутулуктаах. Улахан кыамталаах тыраахтардар тыа сирин олоҕун-дьаһаҕын уһансар төһүү күүһүнэн буолаллар. Урбаанньыт Руслан Федотов ити толкуйу Саҥа дьылы кытта ситимнээн дьонугар-сэргэтигэр иҥэрэр, үйэтитэр биир үтүө соруктаах.

Былырыын Аллараа Бэстээххэ маҕаһыынын территориятыгар хаарынан бэйэлэрин кээмэйдэринэн оҥоһуллубут икки устуука МТЗ-82 тыраахтар дьон-сэргэ сөҕүүтүн-махтайыытын ылыан ылбыта. Онтон быйыл тыа сиригэр үөскээн, үүнэн тахсыбыт дьон эрэ барыта бэркэ өйдүүр – ДТ-75 тыраахтары хаарынан оҥорон, чочуйан таһаардылар. Маны сэргэ, Руслан Федотов маҕаһыынын территориятыгар хаарынан оҥоһуллубут массыына сыл бэлиэтин – ыты тиэйэн иһэрэ эмиэ баар.

— Бу тыа хаһаайыстыбатыгар үлэлээн ааспыт, үлэлиир дьоммор-сэргэбэр махтанан, кинилэр уустук үлэлэригэр сүгүрүйэн туран бэлэҕим буолар. Кэлэн иһэр Саҥа дьыл барыбытыгар ситиһиилээх буоллун. Тыа хаһаайыстыбатыгар үлэлиир хас биирдии дьоҥҥо таһаарыылаах үлэни, доруобуйаны баҕарабын, — диэн урбаанньыт Руслан Федотов махталын, эҕэрдэтин тиэрдэр.

«Улуус олоҕо»: Бүлүү улууһун пиэрмэрдэрэ хотону хото тутталлар, үрүҥ илгэни да баһаамы сомсоллор

Бүлүү улууһун пааспарын суруйуубутун салгыыбыт. Сыдыбыл нэһилиэгин сиригэр-уотугар турар «Ампаардаах» механизированнай пиэрмэтигэр 204 ынах сүөһү кыстаан турар. Онтон ыанар ынаҕа – 103 төбө. «Улуус олоҕо» бырайыак суруналыыстара манна үлэ саамай үгэнигэр түбэстибит. Күн бүгүн отучча ынах төрөөбүт.

Тыа сирэ барахсан кыылы-сүөлү тутарга анаммыт курдук айылҕалаах. Билигин сиргэ хаһаайынныы сыһыан баар буоларыгар ыытыллар бэлиитикэни дьон өйдөөтө. Онно эбии Уһук Илиҥҥи гектар сокуона олоххо киирэн, олохтоохтор сирдэрин докумуоннатан, тыа хаһаайыстыбатын салааларын сайыннарар буоллулар. Бүлүү дьоно-сэргэтэ онтон хаалсыбат.

— Баахымах диэн бааһынабытыгар сүүрбэччэ гектар сэлиэһинэй үүннэрэбит. Быйыл курааннаан, 10 эрэ тоннаны хомуйдубут. Урукку сылларга 20-чэ га сиртэн 43 тоннаҕа тиийэ ыларбыт. Быйыл хомуурга үлэлэспиппит үһүс сыла. Ону эбии аһылыкка туттабыт. Былырыын саас бурдугу бытарытар анал тэрили үүппүт харчытынан атыылаһан, Алтайтан аҕалбыппыт. Бааһынаҕа үлэлииргэ трактор, комбайн тиийбэт, — диэн кэпсиир хаһаайыстыба салайааччыта Симон Томскай.

Механизированнай пиэрмэ буолан, манна кунуопканы баттаатыҥ да бүттэ, үлэ көстүү оргуйбутунан барар. Ынах сааҕын кытта анал механизм хомуйар. Тимир торуос ноһуому тарыйар. Сүөһүлэр, үөрүйэх буолан, туораан биэрэллэр.

Хотон 2014 сыллаахха үлэҕэ киирбит. Быйыл төрдүс кыстыктара. Пиэрмэҕэ кыһыҥҥы кэмҥэ 14 киһи үлэлиир. Хотон 100 ыанар ынахха суоттаныллан тутуллубут. Билигин Новосибирскай уобалаһыттан аҕалыллыбыт 103 симментал боруода ынах кыстаан турар.

Былырыын Ньурба улууһун кытта хантыраак түһэрсэн, «Ампаардаах» биэс ынаҕын кытта 14 туҥуйу атыылаабыттар. «Үс сыл устата 75 ынаҕы атыылыахтаахпыт. Быйыл — 19, эһиил 25 ынах атыыга барыаҕа. Хас биирдии ынах инвентаризацияламмыт нүөмэрдээх. Онон «Ампаардаах» ынахтара буолаллара биллэр. Ньирэй төрөөтөҕүнэ тута нүөмэрдэнэр», — диэн кэпсиир Симон Томскай.

Зоотехник Александра Лаврентьева сүөһүлэр астарын туһунан маннык билиһиннэрэр: «Быйыл сайын 200 тонна оту оттоотубут. Кураан буолан, 150 тоннаны эбии атыылаһаары олоробут. 450 тонна сиилэстээхпит. Сүөһүлэргэ дьаамаҕа сиилэс аһытан, от, уотурба сиэтэбит. Күҥҥэ биирдэ 25-30 киилэни биир ынахха сиэтэбит. 3-4 киилэ эбии аһылык бэриллэр. 250 рулоннаах оттон биир ынахха 7-8 киилэ от тиксэр гына тарҕатан биэрэбит».

Биһиги сылдьар кэммитигэр таһырдьаттан тыраахтарынан сиилэс, онтон от киллэрэн тарҕаттылар. Хотоҥҥо сибиэһэй от сыта тунуйар. Ынахтар барахсаттар, үтүрүһэ-үтүрүһэ түһүнэн кэбистилэр.

«Сыа Бүлүү» кэпэрэтиип Чочутааҕы «Ампаардаах» механизированнай пиэрмэтигэр киэһээҥи ыам саҕаланар. Пиэрмэ үлэтин биир көрүҥүн анаан кэтээн көрдүбүт.

«Елочка» ынах ыыр аппараакка аҕыс ынах биирдэ киирэн ыанар. Сүөһүлэр бэйэ-бэйэлэригэр мэһэйдэспэккэ, аналлаах миэстэлэригэр турунан кэбистилэр. Икки эр киһи ыанньыксыт ынахтар синньилэрин сууйан, аппараакка холбууллар. Ханнык ынах төһө үүтү биэрэрэ таблоҕа тахсар. Ынах 4-5 мүнүүтэ иэтэр. Үүт ыамын үрдэтэр туһуттан сахалыы эбэтэр классическай муусуканы холбууллар. «Муусуканан ыатахха үүт эбиллэр», — диэн, пиэрмэ научнай куратора Николай Борисов ирдиирин кэпсээтилэр. Буолумуна, Николай Иванович пиэрмэ аһыллыытыгар бастыҥ симментал боруода ынахтары Новосибирскайтан бэйэтэ көрөн-истэн, анаан талан аҕалтарбыт. Уопуттаах учуонай билигин да ол ынахтарын көрө-истэ, сүбэлии сылдьар.

Сарсыардааҥы ыам 7 чааска, киэһээҥи 18 чааска саҕаланар. Ыам кэмигэр ыанньыксыттар аппараат үлэлээн бүтэрин кэтэһэн олоро түһэллэр. Дьэ, үчүгэй сайдыылаах олох кэлбит диэн киһи сөҕө көрөр! Ынах биир ыамҥа 4 мүнүүтэ иһигэр 18 лиитэрэ үүтү биэрэр. Ыаммыт үүт туспа хоско турар сүүнэ улахан баахха шланганан кутуллар.

Эмискэ уот барда. Айманар киһи көстүбэт. Тустаах үлэлэрин толороллор, онон барыта бүтэн-оһон истэ.

Бүлүү улууһун сүрүн дьарыга — тыа хаһаайыстыбата. Сүөһү, сылгы ахсаанын элбэтиигэ улахан болҕомто ууруллар. Араас бырагыраамаларга киирсэн, хотоннору тутуу күүскэ барар. Холобур, 2015 сыллаахха — тоҕус, 2016 сыллаахха — 12 хотон тутуллубут. Бары судаарыстыбаттан өйөбүллээхтэр, онон соругу эҥкилэ суох толороллор. «Ампаардаах» пиэрмэтэ инники күөҥҥэ сылдьар. Күҥҥэ балтараа туоннаҕа тиийэ үүтү «Сыа Бүлүү» кэпэрэтиипкэ туттарар. Онтон сороҕо атыыга барар, атына иэдьэгэй, кефир, суорат буолан, нэһилиэнньэҕэ атыыланар. 

Бордоҥ нэһилиэгин оҥорон таһаарааччылара быыстапка-дьаарбаҥкаҕа бастыҥнарынан ааттаннылар

Ньурба к. «Кыталык» КД-гар «Идэһэ-2017» тыа хаһаайыстыбатын аһын-үөлүн быыстапка-дьаарбаҥката урукку сыллардааҕар сонуннук уонна ордук баай ис хоһоонноохтук ыытылынна. Көннөрү атыы-кутуу эрэ буолбакка, нэһилиэктэр күрэхтэһиилэрэ, агро-оскуолалар үлэлэрин презентацията буоллулар, бастыҥ суораты, арыыны быһаардылар.

Кыттыбыт 8 нэһилиэк, 6 агро-оскуола үчүгэйдик тэринэн киирбиттэрэ бэлиэтэннэ. Ол да быһыытынан ас-үөл дэлэгэй: сүөһү-сылгы бородууксуйата, сир аһа, булт быйаҥа, эгэлгэ минньигэс. Урукку курдук аҥардас соҕотуопка эбэтэр астыыр-үөллүүр тэрилтэҕэ үүт-сүөгэй эрэ баар буолбатах, нэһилиэктэргэ барыларыгар баар. Дьон ону үчүгэйдик санаата, эрдэ кэлбиттэр талбыт астарыгар үөрэ-көтө тииһинннилэр. Чугас сорох нэһилиэктэр кыайан кыттыбатах буоллахтарына, ыраах Хорула, Маалыкай, Чуукаар уо.д.а. көхтөөхтүк кыттыбыттара биһирэниэн эрэ сөп. Тэриллиилээх хаһаайыстыбалар эмиэ көхтөөхтөр.

Чуукаар баһылыга В.Г.Иванов: «Чукаардар улууска ыытыллар тыа хаһаайыстыбатын дьаарбаҥкатыгар урут да кыттар этибит, быйыл да туора турбатыбыт. Бириэмэтэ арыый хойутуу соҕус да буоллар, нэһилиэгим дьоно бары турунан, тэринэн-бэринэн киирэн турабыт. Чааһынай киһини көрдөһөн, уматык кутаммын, дьонум-сэргэм ордор аһылыктарын атыылаатыннар диэн киллэртээтим. Саха аһылыгын барытын — үүт-сүөгэй бөҕөтүн, ис үөрэтин, кутуллубут хааны, убаһа этин, сир аһын арааһын, бэлэм барыанньалары. Үүт аһылык элбэҕин көрдөхпүнэ, улууска үүт ыана турар диэн этиэхпин баҕарабын. Нэһилиэк баһылыга буоларым быһыытынан, бу дьаарбаҥкаҕа кыттыспыт Чуукаарым дьонугар улахан махталлаахпын«.

Бордоҥ нэһилиэгин баһылыгын солбуйааччыта Леонид Ушканов: «Бүгүҥҥү дьаарбаҥкаҕа нэһилиэкпит бүттүүн турунан кыттабыт. Нэһилиэнньэттэн ас-үөл хомуйдубут. Итиэннэ улууспут биир улахан тэриллиилээх хаһаайыстыбата- Степан Васильев аатынан сылгы собуота уонна Маалыкай агро-оскуолата киирэн сылдьаллар. Сылгы-ынах этин, иһин, үүт ас арааһын, сир аһын, куобаҕы, 3 араас күөлтэн бултаммыт собо, оригинальнай бородууксуйа быһыытынан хонуу курупааскытын сымыыттарын киллэрдибит. Быыстапкаҕа эмиэ кыттыыны ыллыбыт, уран тарбахтаахтар араас тигии оҥоһуктарын, норуот маастардарын оҥоһуктарын киллэрдибит. Ол иһигэр атаҕыттан баһыгар диэри барыта таба тириитинэн тигиллэн оҥоһуллубут булчут кэтэр таҥаһа баар. Маалыкайдааҕы кыраайы үөрэтэр музейтан өбүгэлэрбит саҕаттан хаалбыт ыҥыыры киллэрэн көрдөрүүгэ туруордубут. Дьүүллүүр сүбэ кыттыылаахтара астына-дуоһуйа көрөн бардылар. Биһиги көннөрү быыстапкаҕа эрэ кыттыынан муҥардамматыбыт. «Үтүө санаа долбуура» диэни толкуйдаан, нэһилиэкпит олохтоохторо бэйэлэрэ үтүө баҕаларынан биэрбит бородууксуйаларын киллэрдибит, манна Ньурба олохтоохторо аҕалбыт бородууксуйаларынан эмиэ кыттыстылар. Бу хомуллубут «Үтүө санаа долбуурун» табаардара киэһэ ДИПИ-гэ уонна «Арчы» реабилитационнай кииҥҥэ түҥэтиллиэхтээх. Иккис идиэйэбит — СӨ Үбүн министиэристибэтэ ыытыахтаах «Гражданнар олохтоох көҕүлээһиннэрин өйүүр бырагырааматын» чэрчитинэн эһиил биһиги нэһилиэкпитигэр сайыҥҥы уу ситимин киллэрэргэ бырайыак көмүскэнэн турар. Онно нэһилиэкпит олохтоохторо кыттыһан бородууксуйа биэрбиттэрин атыылаан харчыга туруоран, бастакы саҕалааһын усунуоһа хомуллар».

Р.Н.Афанасьева, Сүлэ нэһилиэгин тыа хаһаайыстыбатын исписэлииһэ: «Сахалыы төрүт аспыт арааһын көрдөрөөрү, барыта 45 көрүҥү киллэрдибит. Кэпэрэтиип дьоно уонна нэһилиэк олохтоохторо көмөлөстүлэр».

Октябрьскай нэһилиэк баһылыгын солбуйааччыта М.П.Захарова: Улуустааҕы дьаарбаҥкаҕа улахан нэһилиэк быһыытынан киирэн кытынныбыт. «Ньурба-Агро» МТС уона «ВилМар» кыттыһан элбэх бородууксуйаны илдьэ киирэн атыылаатылар. Элбэх сылгылаах бааһынай хаһаайыстыба (Илларионов Р.В.) убаһа, улахан сылгы этин киллэрбитэ хамаҕатык барда. Эмиэ нэһилиэк олохтооҕо Любовь Николаевна бэйэтин аһын-үөлүн, оҥоһуктарын, унтууларын атыылаата. Биирдии ыалынан киирэн эмиэ кыттыыны ыллыбыт. Герой Н.Н.Чусовской аатын сүгэр агро-оскуолабыт эмиэ көхтөөхтүк кытынна».

Хорулатааҕы «Эрчим» сүөһү иитиитин потребительскэй кэпэрэтиибин үлэһитэ, арыы собуотун маастара Тобонова Е.А.:

— Биһиги сүрүннээн арыыны оҥоробут. Дьаарбаҥкаҕа анаан барыта 200-тэн тахса тыһ. солк. суумаҕа 17 араас аһылык көрүҥүн киллэрдибит, сүрүннээн үүт ас. Арыыларбытын 10-нуу киилэлээх дьааһыкка уонна киилэнэн эмиэ ыйаан суулаан аҕаллыбыт. Билигин «Байардартан» 15%-ҥа үлэлии олоробут. Хамнаспыт бэйэбит киллэрбит суумабытыттан төлөнөр. Сайыҥҥы кэмҥэ сайылыкка 4 ыанньыксыты тутабыт. Билигин «Эрчим» кэпэрэтиип иһинэн сылдьабыт. Сыл түмүгүнэн «Байар» кэпэрэтииби кытта бородууксуйанан уонна киирбит харчыттан аахсабыт. Билигин туһунан баран үлэлиэхпитин баҕарабыт. Үлэ миэстэтин таһаарабыт, муҥутаан 14 киһини тутан үлэлиибит. Өссө кэҥиэхпитин баҕарабыт.

Семенов Константин Афанасьевич, «Эрчим» сүөһү иитиитин потребительскэй кэпэрэтиип салайааччыта:

«Эрчим» сүөһү иитиитин потребительскэй кэпэрэтиибэ 2009 с. тэриллибитэ. 2015 с. «Байар» кэпэрэтииби кытта бииргэ үлэлэһии дуогабарын түһэрсэн үлэлии сылдьабыт. «Байар» дьиэтин-уотун, оборудованиетын барытын арендалаһан ылбыппыт. Бородууксуйаны барытын бэйэбит батарабыт. Кэпэрэтиип 70-ча чилиэннээх. Ону таһынан 10-ча бааһынай хаһаайыстыбабыт туттар. Сыллааҕы былаан — 620 т үүт. Үлэһиттэрбит бу дьаарбаҥкаҕа сэтинньи ортотуттан саҕалаан бэлэмнэммиттэрэ. Дьон сүрдээҕин атыылаһар, киллэрбит аспыт бүтэн эрэр.

Иккис этээскэ Хаҥалас, Малдьаҕар, Сүлэ, Ньурбачаан, Маалыкай, Антоновка агро-оскуолалара үлэлэрин-хамнастарын билиһиннэрдилэр. Элбэх көрдөрөр матырыйааллардаахтар, стендэлэрэ эҥин диэн толору.

Быыстапка-дьаарбаҥкаҕа кэлбит дьоҥҥо Биисинэс-инкубатор гендириэктэрэ Н.М.Михайлова салайааччылаах хамыыһыйа суораты амсатан боруобалатан, ханнык тэрилтэ аһытыылаах аһылыга ордугун быһаардылар. «Байар» кэпэрэтиип суората ордук элбэх куолаһы ылан кыайыылаах таҕыста. Кылаабынай ветврач салайааччылаах хамыыһыйа анаалыстаан быһаарыытын түмүгэр «ВилМар» арыыта саамай бастыҥ хаачыстыбалааҕынан ааттанна.

Быыстапка-дьаарбаҥка түмүгүн таһаарарга улуус баһылыгын 1-кы солбуйааччыта А.Я.Яковлев саалйааччылаах хамыыһыйа үлэлэээтэ. Агро-оскуолаларга 1 миэстэлээх Хаҥалас оскуолата — 20 тыһ. солк., 2-с миэстэлэммит Маалыкай оскуолата — 15 тыһ. солк. уонна 3-с буолбут Ньурбачаан оскуолата 10 тыһ солк. суумалаах сэртипикээт тутан үөрдүлэр-көттүлэр.

Нэһилиэктэргэ ыытыллыбыт күрэхтэһиигэ кинилэр көхтөөх кыттыылара, астарын-үөллэрин эгэлгэтэ эрэ буолбакка, бородууксуйалара хайдах тупсаҕайдык сууламмыта-хааламмыта, атыыһыттар дьоҥҥо сыһыаннара, атыылыыр култууралара эмиэ учуоттанна. Кыайылааҕынан Бордоҥ нэһилиэгэ тахсан, 100 тыһ. солк. суумалаах сэртипикээти тутан үөрүүлэрэ үрдээтэ. Чаппанда — 2 уонна Сүлэ нэһилиэгэ 3 миэстэ буоллулар. Кинилэргэ туһааннааҕынан 70 тыһ. солк. уонна 50 тыһ. солк. суумалаах сэртипикээттэр туттарылыннылар. Тыа хаһаайыстыбатын астыыр-үөллүүр кэпэрэтииптэрин ортотугар Хорулатааҕы «Эрчим» бастыҥ үлэлээҕинэн бэлиэтэннэ.

«Тымныы чыпчаала» 15 сыллаах үлэтин ситиһиитин бар дьонугар анаата

2002 сыллаахха урут улуус бары нэһилиэктэрин аһынан-таҥаһынан хааччыйан олорбут Верхоянскайдааҕы РайПО тэрээһинин уларытан, «Верхоянскторг» МУТ буолбута. Кини оччолорго 14 маҕаһыыннааҕа, сүрүннээн киһи күннээҕи сиир аһын бурдугу, арыыны, саахары, тууһу, килиэби, эт, балык кэнсиэрбэлэри, куруппа арааһын, мокоруон оҥоһуктары атыылыыллара. Дириэктэринэн Екатерина Портнягина үлэлиирэ. Ити сылтан ыла үүт, эт соҕотуопкатыгар кыттыһан барбыттара.

2002 с. Дьааҥыга Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин кэпэрэтиибинэй хамсааһын салаатын начаалынньыга Николай Поисеев кэлэ сылдьан үлэлэрин билсэн баран, «Хайаан да кэпэрэтиип тэринэргит наада, улууска икки соҕотуопкалыыр тэрилтэ баар буолуохтаах», — диэн сыал-сорук туруоран барбыт. Оччолорго өрөспүүбүлүкэҕэ соҕотох «Чурапчы» ТХПК баара. «Кэпирэтиип тэриннэххитинэ министиэристибэ өттүттэн көмө ылар суоллар бааллар», — диэн сүбэлээбит. Онтон эр ыланнар, саас муус устарга мунньахтаан, паай уган, кэпэрэтиип чилиэннэрэ буоларга сөбүлэһэн, боротокуол суруйан, регистрацияланан, «Тымныы чыпчаала» ТХПК тэриллибитэ.

Ити аҕыйах тылынан суруйан кэбиспитим, дьиҥэр, сүрдээх элбэх өйдөтөр, тэрийэр үлэттэн тахсыбыта биллэр. Кэпэрэтиип бастакы чилиэннэринэн Арыылаах, Сартаҥ, Барылас, Сыһыы Мэйиитэ, Суордаах, Дулҕалаах. Мачах, Боронук нэһилиэктэрэ, Верхоянскай куорат киирбиттэрэ. Эти, үүтү астыыр тэриллэри атыыласпыттара, Дьокуускайтан «Туймаада-Ас» анал үөрэхтээх технологын ыҥыран үлэһиттэрин үөрэттэрэн, билиҥҥи кэмбинээт таһынааҕы кыра, мас дьиэҕэ эт, үүт тутан үлэлэрин саҕалаабыттара. Сэбиэдиссэйинэн асчыт ааттааҕа Лидия Подопригора буолбута.

Ити сыл Екатерина Алексеевна биир дойдулаахтарын итэҕэлин ылан, Ил Түмэн дьокутаатынан талыллыбыта, тыа дьонун-сэргэтин көмүскүүргэ туһуламмыт сокуоннары ылыыга элбэхтик үлэлээбитэ. Куоракка 80-с сылларга тутуллан иһэн хаалбыт, нууччалыы эттэххэ «незавершенка» буолан турар остолобуой таас дьиэтин Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтигэр биэрэн астыыр кэмбинээт оҥороллоругар көрдөһөн, сүүрэн-көтөн, үп-харчы көрүллүбүтэ. Тутуутун «Агропромстрой» ХЭУо ыыппыта, тэриллэрин «Агротехнология» ХЭУо аҕалбыта. Ас кэмбинээтэ тутуллан, 2007 с. балаҕан ыйын 1 күнүгэр үлэҕэ киирбитэ. Онон, быйыл кэмбинээт 10 сыллаах үбүлүөйэ буолбут.

Сопхуос эстиэҕиттэн куоракка ынах сүөһү ахсаана лаппа аҕыйаабыта, ынахтаах дьон кэмбинээккэ 24,5 солк. туттаралларынааҕар, нэһилиэнньэҕэ биирдии мөһөөххө атыылыылларын ордороллоро. Оннук балаһыанньаҕа аҥардастыы ынах үүтүгэр эрэнэр кыах суоҕуттан, бороһуогунан үрүҥ аһы оҥорор буолбуттара. Оччолорго куоракка ДьТХА бүтэрэннэр, эдэр исписэлиистэр Валентина Быкова, Елена Аммосова, Сергей Окоемов кэлэн үлэлээн барбыттара. Эдэр исписэлиистэр бастаан үлэлииллэригэр, биллэн турар, элбэх ыарахаттары көрсүбүттэрэ да буоллар, санааларын түһэрбэккэ үлэлээбиттэрэ. Билигин Сергей Семенович астаабыт ыыһаммыт таба, убаһа эттэрэ, халбаһыылара Саха сиригэр эрэ буолбакка, киэҥ Арассыыйаҕа тиийэ билиннилэр, киэн туттуубут буоллулар.

2013 с. бэс ыйын 6 күнүнээҕи улуус баһылыгын дьаһалынан, «Тымныы чыпчаала» ТХПК биир соҕотуопкалааччынан буолбута. Урукку «Верхоянье» ТХПК киирэр Остуолба, Адыаччы, Боруулаах, Табалаах, Эҥэ, Чөрүмчэ, Элгэс нэһилиэктэрэ кэпэрэтииби кытта дуогабар-контрактация түһэрсэн үлэлииллэр.

Биэс сыл анараа өттүгэр кэмбинээккэ үүт тиийбэтиттэн хотон туттар, ынах атыылаһар сыаллаах «Россельхозбаантан» 3,7 мөл.солк. кирэдьиит ылан хотон туттубуттара, нөҥүө сылыгар муниципальнай бырайыакка киирэн, Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтин нөҥүө 5 мөл. солк. субсидия ылан, Мэҥэ Хаҥалас «Тумул», «Хорообут», Уус Алдан «Лена» племенной хаһаайыстыбаларыттан 30 сэминтээл боруодалаах ынахтары аҕалбыттара. Олортон ураты бэйэбит нэһилиэктэрбититтэн Табалаахтан, Сыһыы Мэйиититтэн, Боронуктан, Остуолбаттан атыылаһаннар, 200 төбөҕө тиэрдэн, быйыл саҥа төрөөбүт торбостору нэһилиэнньэҕэ атыылаан, идэһэлэнэн, атастаһан, билигин хотонноругар 162 ынах сүөһү кыстаан турар, олортон 100 ыанар ынах. Хотонноро бастаан 100 төбөҕө ананан тутуллубут буолан, сүөһүлэрэ баппакка былырыын уонна быйыл салҕааһыннары туттулар.

Ынахтарын буоһатыыны искусственнай ньыманан ыыталлар, онон төрүөхтэрин ылыыта үчүгэй. Урукку сылларга буоһатыыны Дьокуускайтан кэлэн оҥороллоро, быйыл бэйэлэрин үлэһиттэрин үөрэттэрбиттэр, төһө ынах уулаах буолбутун бэрэбиэркэлээннэр, утары сиэмэлии тураллар. Билигин кинилэр 120 төбө киирэр хотонун тутуутун инвестбырагыраама нөҥүө ыытарга туруорса сылдьаллар, аны саас кулун тутарга 50 төбө эдэр сүөһүнү аҕалыахтара.

Түөрт сыл субуруччу, бастаан Кумахха, нөҥүө сылыгар Чолбоҥҥо, былырыын уонна быйыл Улахан Сыһыыга улахан күүлэйдэри тэрийэн, от бөҕөтүн оттоннулар, онон сүөһүлэрин айаҕар да астаннылар, дьону-сэргэни да харчылаатылар. Ааспыт угут сылларга улууска от соҕотуопкатыгар ыксаллаах быһыы-майгы биллэриллэн, 2015-2016 с. — 1413 т., 206-2017 с. – 1239 оту киин улуустартан тиэйтэрэн, ыаллар далларыгар түһэттэрбиттэрэ. Ону таһынан ааспыт кыстыкка 100 т эбиэс, 200 т уотурба тиэйтэрдилэр.

Кэпэрэтиип 2006 сылтан саҕалаан өрөспүүбүлүкэҕэ, Арассыыйаҕа ыытыллар тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын быыстапка-дьаарбаҥкаларыгар тиһигин быспакка кыттар уонна өрүү кыайыы көтөллөөх эргиллэр. Ол курдук 2007, 2008, 2009, 2010 сылларга өрөспүүбүлүкэтээҕи ас-үөл дьаарбаҥкаларыгар «Ыыһаммыт астар уонна халбаһыылар» анал аакка түөрт сыл устата I миэстэни ылбыттара. 2009 сылга Бүтүн Арассыыйатааҕы «Көмүс күһүн» быыстапкаҕа бастаан кыттан, ыыһаммыт астарга икки үрүҥ көмүс, 2010 с. ыыһаммыт аска уонна кымыска үс үрүҥ көмүс, 2013 с – 3 кыһыл көмүс, 2 үрүҥ көмүс уонна биир боруонса мэтээлинэн наҕараадаламмыттара. 2014 с. өрөспүүбүлүкэҕэ үс I истиэпэннээх дипломунан, Арассыыйаҕа 4 кыһыл көмүс, I боруонса, 2015 с. Арассыыйаҕа 5 кыһыл, I үрүҥ көмүс, 2016 с. Арассыыйаҕа 7 кыһыл көмүс, 2 үрүҥ көмүс, быйыл өрөспүүбүлүкэҕэ эт оҥоһуктарга бастакы миэстэни ылбыттара. Ону таһынан быйыл Владивостокка экономическэй форум кэмигэр ыытыллыбыт быыстапкаҕа кыттыбыттара, кэлэр ый 12-19 күннэригэр Москубаҕа ыытыллар Саха сирин күннэригэр бэйэлэрин астарын быыстапкатын туруоруохтара. Онно анаан 700 киилэ аһы илдьиэхтэрэ.

Былырыын буолбут Олоҥхобут ыһыаҕар 2000 кэриҥэ официальнай ыалдьыттары, дэлэгээссийэлэри, артыыстары, 5000 курдук улууспут олохтоохторун олус үчүгэйдик аһаппыттара-сиэппиттэрэ билигин өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн номох буола сылдьар. Быйыл Москубаҕа, Санкт Петербурга ыытыллыбыт ыһыахтар бары ыалдьыттарын минньигэс, бастыҥ амтаннаах аһынан босхо аһатан, дьон биһирэбилин ылбыта.

«Тымныы чыпчаала» кэпэрэтиип үлэлээн кэлбит 15 сылын устата барыта табыллыылаах, эриэ-дэхси буолбатаҕа, элбэх күчүмэҕэйдэри туораан, ити ситиһиилэрэ кэллэҕэ. Билигин 65 бастайааннай үлэһиттээх, сайыҥҥы кэмҥэ отчуттар, тутааччылар эбиллэннэр, сүүстэн тахса киһи буолар.

Екатерина Алексеевна биир ордук курутуйар түгэнинэн Кумчаанаҕа 2002 с. туттарбыт «Харысхал» оҕо чэбдигирдэр лааҕырдара 2015 с. модьуйуулар тахсаннар, сабыллыбыта буолар. Манна сайын устата улууспут иһиттэн-таһыттан сүүһүнэн оҕо кэлэн кымыс иһэн, доруобуйаларын чэбдигэрдэллэрэ. Сайын устата биэлэрин ыан, 10 т кымыһы оҥороллоро.

Кэпэрэтиип 15 сыллаах ситиһиитин бу күннэргэ бэлиэтээтэ. Тыа сирин чэрдээх ытыстаах үрүҥ илгэни, хороҕор муостаахпытын, сыспай сиэллээхпитин үксэтэр, көрөр-харайар үлэһит дьоно чиэстэннилэр.

Өймөкөөн Винокуровтара кэлэр сылга Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин куонкуруһугар кыттыахтара

Тымныы полюһун Өймөкөөн нэһилиэгин Биэрэк-Үрдэ учаастагар олорор Винокуровтар дьиэ кэргэн тыа ыалын сиэринэн ынах сүөһү ииттэллэр. Бааһынай хаһаайыстыба аҕа баһылыга Иван Семенович тутаах киһилэрэ. Кини хаһаайыстыбатын көрөрүн-истэрин таһынан, олохтоох дьону оттук маһынан хааччыйар, ону тэҥэ туох баар нэһилиэккэ ыытыллар субуотунньуктарга буор-босхо үлэлиир.

Винокуровтар ааспыт кыстыкка 40 сүөһүнү тутан, быйыл күһүн 20 төбөнү идэһэлээтилэр. Сүөһүлэрин икки хотонунан туталлар. Хотоннорун бэйэлэрин күүстэринэн өрөмүөннээн, күрүөлээн-хаһаалаан олороллор. Иван Семенович бу сайын саҥа хотон тутунна. Хомойуох иһин, кинилэр баччааҥҥа диэри ханнык даҕаны куонкуруска кыттыбакка, туох даҕаны көмөнөн, өйөбүлүнэн туһамматтар. Аҕа баһылык хаһаайыстыбатыттан быыс булан сүүрүөн-көтүөн, докумуон хомуйсуон наада, аны бэйэлэрэ анал счеттаах буолаллара ирдэнэр. Ыал хаһаайката Лариса Семеновна оҕо саадын сэбиэдиссэйэ, тэрилтэтин салайарыгар үгүс бириэмэтэ, сырата-сылбата барара өйдөнөр. Ол да буоллар бу дьиэ кэргэн нэһилиэк дьонун 30 бырыһыанын ынах этинэн хааччыйбыттара хаһыс даҕаны сыла. Кинилэр эттэрэ атыыга былдьаһыгынан барар.

Соторутааҕыта ыытыллыбыт “Идэһэ” тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын дьаарбаҥкатыгар ыал ийэтэ Лариса Семеновна бородууксуйатын үксүн батаран барда.

— Биһиги дьиэ кэргэн улуус киинигэр ыытыллар дьаарбаҥкаҕа 2013-2014 сс. кыттыбыппыт. Ол сыллары кытта тэҥнээтэххэ, быйылгы дьаарбаҥкаҕа, төһө эмэ ынах этин эттээн аҕалбытым үрдүнэн, улуус киинин олохтоохторо эппин сорҕотун эрэ атыыластылар, — диэн кэпсиир Лариса Семеновна. — Ол кириисистэн сылтаан эбитэ дуу, үгүс дьон дьаарбаҥка буоларын билбэккэ хаалбыттарыттан эбитэ дуу? Ол да буоллар хаалбыт бородууксуйабын Томтор олохтоохторо үөрүүнэн ыллылар. Уус-ньаралар ол оннугар күөрчэҕи, субайы, иһи о.д.а. атын аһы-үөлү былдьаһыгынан атыыласпыттара. Быйыл улуустааҕы Тыа хаһаайыстыбатын управлениетын быһаарыытынан, биһиги дьиэ кэргэммитигэр дьаарбаҥкаҕа кыттыбыппыт иһин 20 тыһ. солк. бириэмийэ туттаран үөрүүбүт үксээтэ. Атын сиртэн харчы киирбэт буолан, кэргэним бу үбү хотон үрдүн сабыыга туһанар санаалаах.

Хаһаайыстыба тутар дьоҥҥо үлэ түмүгэ тута көстөн кэлбэт. Аны бачча элбэх сүөһүнү кыһыҥҥы тымныыга таһырдьа таһааран уулатар уустуктардаах. Ол иһин уу баһааччыга ыйга ортотунан 4-5 тыһ.солк. төлүүллэр. “УАЗ” уонна “ЗИЛ” тиэхиньикэлэрэ эргэрдилэр, аны маныаха оттук ылыыта диэн баар. Кэлэр сылга дьиэ кэргэнинэн куонкуруска кыттар сорук туруоруналлар. Онуоха улуустааҕы Тыа хаһаайыстыбатын управлениетын исписэлиистэрэ көмөлөһүөхтэрэ диэн эрэллэрэ улахан. Туораттан өйөбүлэ суох улахан хаһаайыстыбаны тутар уустук.

Лариса Семеновна 1989 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педучилищены бүтэрэн иитээччи идэтин баһылыаҕыттан, күн бүгүҥҥэ диэри идэтинэн үлэлиир сылдьар. Идэтигэр бэриниилээх, үлэтигэр эпиэтинэстээх педагогу 2001 сылтан Биэрэк-Үрдүн оҕо саадын сэбиэдиссэйинэн анаабыттара. Бу сыллар тухары кыра учаастак оҕо саадын салайыыга кини үгүс ыарахаттары да көрүстэр, араас инстанцияларга туруорсан, уһуйаан күн аайы 10-14 иитээччитин үөрэ-көтө көрсөр.

Винокуровтар оҕолоро төрөппүттэригэр улахан көмө дьоно. Аксинья уонна Григорий билигин устудьуоннуу сылдьаллар. Кыралара Сайаана Өймөкөөн орто оскуолатын 7-с кылааһын туйгун үөрэнээччитэ, оскуола актыбыыс оҕолоруттан биирдэстэрэ, улуустааҕы “Хотугу сардаҥа” хаһыат эдэр кэрэспэдьиэнэ.

Оҕолор үөрэхтэригэр эрэ үчүгэй буолбатахтар, сайын аайы оттоон, дьонноругар көмөлөһөн, тыа сирин ыччатын сиэринэн ханнык даҕаны ыарахан үлэттэн толлон турбаттар. Ону таһынан Лариса Семеновна эдьиийэ Елена Семеновна дьиэ кэргэн баар-суох көмөлөһөөччүтэ, сүбэһитэ. Кинитэ суох биир даҕаны дьыала оҥоһуллубат, быһаарыы ылыллыбат. Бу ыаллар сайын ахсын аймахтар, күтүөт, оҕолор түмсэн ходуһаларыгар тахсан оттууллар. Быйыл Винокуровтар 14 кэбиһиини туруоран, 40-ча тонна оту хаһааннылар.

Биэрэк-Үрдүн учаастагар сүөһү иитиитинэн дьарыктанар икки улахан хаһаайыстыба баар. Олортон биирдэстэрэ – Иван Семенович хаһаайыстыбата уонна саха боруода ынаҕын иитиинэн дьарыктанар Евдокия Захаровна Винокурова буолаллар.

Эдэр дьон маннык ыаллары үтүө холобур быһыытынан сыаналаан, бэйэ хаһаайыстыбатын тутан, эбии дохуот киллэрэргэ, олохтоох бородууксуйаны тарҕатарга ылсыахтарын наада. Эппиккэ дылы, билиҥҥи үйэҕэ киһи барыта кирэдьииттээх.. Ону сабынарга бэйэ хаһаайыстыбатын туһата улахан. Күөх мэччирэҥҥэ күөлэһийбит сүөһү, сыһыы аайы тарҕаммыт сылгы, ыстаадаларынан көччүйбүт таба тустаахтарга аҕалар көмөтө баһаам. Кылаабынайа, үлэһит буолуохха, көстөр уустуктартан толлуомохха эрэ наада.

«Бөртө» хаһаайыстыба сүөһүнү иитиигэ аныгы технологиялары туһанар

Хаҥалас улууһун Улахан Ааныгар “Бөртө” сылгы собуотун туһунан сурастахха, саастаах өттүлэрэ бастаан бэркэ дьиктиргиир курдук тутталлар уонна: “Ээ, ол аата сопхуоһу этэр буоллаҕыҥ,” — дэһэллэр. Биир тыһыынча сылгылаах уонна 500 ынах сүөһүлээх, ол иһигэр 300 ыанар ынахтаах “Бөртө” сылгы собуота” хааччахтаммыт эппиэтинэстээх уопсастыба тыа хаһаайыстыбатын үлэтин хас да хайысханан тэрийэн, сүүстэн тахса киһини үлэнэн хааччыйан олорор. Сирэй салайааччыны таһынан салаа ахсын эппиэттиир исписэлиистэрдээх буолан, чахчы даҕаны урукку сопхуостары санатар. Ол эрээри, олоҕу кытары тэҥҥэ хардыылаан, өрөспүүбүлүкэҕэ инники күөҥҥэ сылдьар. «Бөртөлөр» тустарынан «Улуус пааспарыгар» кэпсиибит.

Базаны – бырагыраамаларга тирэҕирэн

Хаһаайыстыба 2008 сылтан “Анаабыр алмаастара” ААУо иһинэн үлэлиир. Итини “ол аата бэлэм харчыны ыла олорор эбит” диэччилэр сыыстараллар. “Бөртө” тэрийээччитигэр бородууксуйатын батарар уонна ол харчытын үлэни-хамнаһы тэрийэргэ туттар.

Базатын хаҥатарыгар Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтин бырагыраамаларыгар тирэҕирэр. Ааспыт сылларга “Туймаада” ҮАПК чэрчитинэн толору хааччыллыылаах икки комплексы, иллэрээ сыл бэйэтин күүһүнэн субан хотонун туттубута. Быйыл “Туймаада” нөҥүө үһүс комплексын тутунна, онон ыанар ынаҕын барытын аныгылыы хотоҥҥо киллэрдэ. Итини таһынан, Ил Дархан «Тыа хаһаайыстыбатыгар каадыр бэлиитикэтин туһунан» ыйааҕын чэрчитинэн, сүүрбэ миэстэлээх, бары өттүнэн ситэри хааччыллыбыт Үөрэтэр киини тутан үлэҕэ киллэрдэ.

Өссө 1990-с сыллартан хаһаайыстыба үүтүн бэйэтэ астаан, Дьокуускайга тиийэ батарар. Онон үптэнэн харчы суох уустук кэмнэрин туораабыта. Сыллата сүүһүнэн убаһаны, сүөһүнү “дьаһайар” хаһаайыстыба эти атаҕынан буолбакка, астаан-үөллээн батарар быдан көдьүүстээҕин өйдөөн, эккэ эмиэ ылсарга быһаарынан, иллэрээ сыл «Бөртө-Ас» кэпэрэтииби тэриммитэ. Граҥҥа киирсэн, симиэнэҕэ уон сүөһүнү өлөрөн астыыр мобильнай буойунаны туттан, эмиэ быйыл күһүн үлэҕэ киллэрдэ. Билигин сыах асчыттара технолог Анна Мохначевская салалтатынан этинэн суббородуукта арааһын оҥороллор. Итинэн бородууксуйаны оҥорон таһаарыы биир кэлим тиһиккэ киллэрилиннэ.

Үлэһит интэриэһин өрө тутан

Кэлэктиибинэй дуогабар быһыытынан, хамнас ый аайы төлөнөр, икки сылга биирдэ путевканан санаторийга баран доруобуйаларын чэбдигирдэр, хамнас суотугар удамыр сыананан эти, үрүҥ аһы, килиэби ылар (хаһаайыстыба бэкээринэлээх) буолан, дьон олохсуйан үлэлиир. Кэлэ-бара туруу, сыл аайы уларыйыы диэн суох.

— Сылгы базалара түөрт-биэс көстөөх сиринэн тарҕанан сыталларын учуоттаан, сылгыһыттарга «таежнай» диэни эбии көрөбүт. Ону таһынан оттооһуҥҥа биэрэбит, үчүгэйдик оттообуттар сайын устата 60-80 тыһ. солк. аахсаллар. Ыанньыксыт хамнаһа үүттэн, төрүөхтэн тутулуктанар. Кэтэх сүөһүнү, сылгыны ииттэри хааччахтаабаппыт, ол түмүгэр үлэҕэ интэриэс баар, көрдөрүү куһаҕана суох, сылгыны үөрдээн иитиигэ уонна ынах сүөһүгэ Россия таһымнаах племенной репродуктор сибидиэтэлистибэлээхпит, — диир хаһаайыстыба салайааччыта, өрөспүүбүлүкэ тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ Александр Павлов.

Олорор дьиэ-уот боппуруоһа эмиэ көрүллэр. 2008 сылтан 24 үлэһит дьиэ туттубут, биэс киһи «Анаабыр алмаастарын» «Үүт дьиэтэ» бырайыагынан, атыттар Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтин «Олорор дьиэ-уот» бырагырааматынан, эдэр исписэлиистэргэ бэриллэр кубуотанан итиэннэ хаһаайыстыба көмөтүнэн. Өрөспүүбүлүкэҕэ хамсааһыны таһаарбыт агро-кластердарынан үлэттэн Улахан Аан нэһилиэгэ туора турбат. Ол курдук, 2019 сылтан манна 50 дьиэлэээх агро-кластер тутуллара былааннар, онтон отут дьиэ “бөртөлөргө” бэриллиэхтээх.

Хаачыстыба элбэҕи быһаарар

Урут хаһаайыстыба салалтата биир эрэ баҕаалах эбит: кыстыгы элбэх сүтүгэ суох туораатарбыт, үлэһиттэрбит эрэ барбаталлар диэн. Оттон билигин атаҕар туран, сайдыыны былаанныыр, хаачыстыбаҕа үлэлиир, үлэ дьиссипилиинэтин ирдиир, сүөһүтүн сүүмэрдээн иитэр кыахтаммыт. Атын сиртэн а.э. өрөспүүбүлүкэ таһыттан сүөһү ылбатах, ол оннугар бэйэтин ынахтарын тупсарыыга күүскэ үлэлээн, сыл устата ынах ахсыттан 3 тыһ. 200 киилэ үүтү ыыры ситиспит.

— Ыччат сүөһүнү учаастакка сайылатабыт эрээри, ханна да буоларын курдук чааһынайдар оҕус борооскуларын аттаппаттарын түмүгэр кыстыкка киириигэ сүүрбэччэ тыһаҕас уулаах буолар, — диир биригэдьиир Ульяна Семенова. — Олору төрүт ииппэппит, субан тыһаҕастары, ону да удьуор үүттээх ынахтар оҕолорун талан хаалларабыт. Инньэ гынан, үс саастарын туолан, эт-хаан өттүнэн ситэн эрэ баран төрүүр буоланнар, ынахтарбыт биллэ тубустулар, уҥуохтарынан да улааттылар. Ити үүккэ да, төрүөххэ да бэрт көдьүүстээх. Оттон урут ас-үөл мөлтөҕүттэн күөххэ үктэниэххэ диэри элбэх сүөһү күрдьүккэ соһуллара, көтөх ынах төрөөрү былдьанара. Ынах ахсаанын ситэринэр кыһалҕаттан уулаах тыһаҕастары барыларын биэбэйдии сатыырбыт түмүгэр, ыанньыкпыт бытархай баҕайы буолан испитэ, үүккэ көрдөрүүбүт да ол тэҥинэн этэ. Буомурбут сүөһү төһө бэйэлээҕи ыатыай, ама да холмогуорун иннигэр? 2000 с. ынах ахсыттан 1 тыһ. 800 киилэ үүтү ыабыппыт, билигин 3 тыһыынчаҕа тиэртибит. Бастыҥнарбыт Аммосова Екатерина, Борисова Раиса, Трофимова Валентина, Таппыева Анастасия көрдөрүүлэрэ мантан таһыччы үрдүк.

УЗИ уонна чип

Холмогор боруода сүөһүнү ууһатыыга федерация таһымнаах репродуктор буолан, хаһаайыстыба племенной үлэни утумнаахтык ыытар. Зоотехник Маргарита Макарова, осеменатордар Светлана уонна Надежда Васильевалар кыһамньыларынан ынах барыта искусственнай сиэмэлээһининэн хабыллар, сааһырбыттарга солбук эрдэттэн бэлэмнэнэр, ыанньык ахсаана сыыйа элбэтиллэр. Кыргыттар ынах уулааҕын-кытараҕын барбах эрэ УЗИ сканерынан (ультра-дорҕооннорунан диагностыыр аппараатынан) быһаараллар.

— Интернетинэн көрөн, Новосибирскайдааҕы “Партнер-Агро” диэн фирматтан ынах сүөһүгэ аналлаах УЗИ сканеры былырыын ылбыппыт, — диэн кэпсиир зоотехник Маргарита Макарова. — Дьоҕус буолан илдьэ сылдьарга тупсаҕай, сүөһүгэ туох да куттала суох итиэннэ чинчийии түмүгүн тута биллэрэр, сыаната 250 тыһ. солк. Манан ынах кытараҕын-уулааҕын, бэл аҕыйах да хонуктааҕы билиэххэ сөп. Син биир киһи УЗИ-тын курдук, ийэ иһигэр сытар ньирэй экраҥҥа үчүгэй баҕайытык көстөн кэлэр. Билигин саарбахтыы саныыр ынахтарбытын бэрэбиэркэлиэхтээхпит. Дьиҥинэн, бу бэтэринээрдэргэ эмиэ наадалаах аппарат, ньирэй хайдах сайдан иһэрин, ынах ис туругун, холобур, искэн, киста эбэтэр бүөрүгэр уонна хабаҕар таас баарын-суоҕун, иһигэр уу үөскээн эрэрин эрдэттэн билиэххэ сөп. Биһиги саҥа баһылаан эрэбит, инструкциятын ааҕан үлэлэтэ сылдьабыт. “Нөмүгү” агрофирма манныгы ылыныан эмиэ баҕарар, оччоҕуна, “Партнер-Агроттан” киһи ыҥыран, аппараат кыаҕын толору туһанарга үөрэттэрэр былааннаахпыт.

Сопхуос саҕана хаһаайыстыбалар сүөһүнү нүөмэрдээх тавронан бэлиэтииллэрэ. Билигин бирка кэтэрдэллэр эбэтэр анал бэлиэ (клеймо) туруораллар, оттон племенной хаһаайыстыбалар чиптээһиҥҥэ киирдилэр. “Бөртөлөр” сылгыларын, ынахтарын чиптээбиттэрэ ырааппыт.

— Микрочип укуол курдук инъекторынан тирии анныгар киллэриллэрин сүөһү билбэккэ да хаалар, — диир Маргарита Макарова. — Бу сүөһү электронный пааспара буолар. Манна сканер көмөтүнэн ааҕыллар нүөмэр баар, онно сүөһү туһунан сибидиэнньэ (ханнык хаһаайыстыба бас билиитэ буолара, боруодата, төрдө-ууһа, төрөөбүт күнэ-дьыла, доруобуйатын туруга, ылбыт быһыылара о.д.а.) киллэриллэр итиэннэ ол барыта чахчылар базаларыгар угуллар. Сүөһү сүтэр түбэлтэтигэр чибинэн булан ылыллар. Биһиги ынахтарбытын барыларын уонна саҥа төрөөбүт тыһы ньирэйдэрбитин барыларын чипчээтибит.

«Улуус олоҕо» бырайыак өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун, айар-тутар үлэлэрин туһунан кэпсиир. Чуолаан кинилэр бэйэлэрин ситиһиилэринэн, кыһалҕаларынан тыа сиригэр олоҕу туталлар. Хас биирдии улууска тиийдэххэ, Саха сирэ олус да киэҥин, ураты күндүтүн билэҕин. Оччоҕо киһи ханна баҕарар олоруон, үлэлиэн, сайдыан сөбүн итэҕэйэҕин. Биллэн турар, кытыы сиргэ олохсуйуу чэпчэки буолбатах, ардыгар — ыарахан да диэххэ сөп. Ол гынан баран, тыа киһитэ барахсан төрөөбүт дойдутугар тапталын иҥэрэн, дириҥ ис хоһоонноох олоҕу салайсар. 

Маар Күөл нэһилиэгэр саҥа арыы собуота аһылынна

«Хочо» МУТ үрүҥ ас бородуук­суйатын оҥорон таһаарар улуус биир сүрүн тэрилтэтинэн буолар. Билиҥҥи туругунан тэрилтэ арыыны тутар пууннара Тойбохой­го, Хадаҥҥа, Туойдаахха, Маар Күөлгэ, Бүлүүчээҥҥэ, Дьаархаҥ­ҥа, Түбэй Дьаархаҥҥа, Нааха­раҕа, Сунтаарга, Илимнииргэ уон­на Бордоҥҥо үлэлии-хамсыы тураллар. 

Ааспыт бээтинсэҕэ Маар Күөл нэһиэлэгэр саҥа арыы сыаҕа аһыллар үөрүүлээх тэрээһинэ буолан ааста.

Саҥа үүтү тутар пууҥҥа тэрил­тэҕэ бастакы маастарынан үлэлээбит сэрии, алмаас бэтэрээнэ, коммунистическай үлэ ударнига, Үлэ Албан аата III истиэпэннээх уордьан кавалера Сергей Васильевич Федоров аата иҥэрилиннэ.

Билигин манна үс киһи үлэлиир. Маастарынан уопут­таах үлэһит Виктория Яков­лева, лаборанынан уонна оро­буо­чайынан Саргылаана Петрова, Раи­са Наумова.

Саҥа эбийиэк толору күүһүнэн кэлэр сыл сааһыгар үлэлээн барыа.

Манна улуус баһы­лыга Анатолий Григорьев, улуус­тааҕы тыа хаһаайыстыбатын уп­равлениетыттан сүөһүнү иитиигэ кылаабынай исписэлиис Маргарита Яковлева, соҕотуопкаҕа ме­неджер Виктор Софронов уонна улуустааҕы тыа хаһаайыстыбатын салаатын үлэһиттэрин, идэтийбит сойуустарын бэрэссэдээтэлэ, «Сунтаар нэһилиэгэ» МТ тыа ха­һаайыстыбатын исписэлииһэ Ан­то­нина Кириллина уо.д.а. кытын­нылар.

Эҕэрдэ тылыгар Анатолий Ва­си­льевич үлэһиттэргэ үрдүк көрдөрүүлэри, доруобуйаны баҕар­да. Үлэһиттэргэ наҕараадалары туттарда. «Хочо» МУТ салайааччы­та Валерий Илларионов дьонугар бары үтүөнү баҕарда. Саҥа дьиэ­ҕэ көһөн үлэ өссө тупсуоҕар эрэнэрин биллэрдэ.

«Улуус олоҕо»: Уус Алдаҥҥа сүөһү аһын булууга араас ньыманы тутталлар

“Сахамедиа” холдинг суруналыыстара Уус Алдан улууһугар Кэптэни нэһилиэгэр баар бааһынай-фермерскай хаһаайыстыба туһунан «Улуус пааспарыгар» кэпсиибит. Ынах, сылгы иитиитинэн дьарыктанар бөдөҥ тэрилтэни Анатолий Бурнашев тутан олорор. Кини тыа сиригэр улахан тиэргэни тэринэргэ туох-ханнык кыһалҕалар баалларын кэпсээтэ. 

Анатолий Бурнашев орто үөрэҕи бүтэрэн баран Дьокуускайга чааһынай предпринимателинэн үлэлээбит. Ону кытта тэҥҥэ Кэптэнигэ сылгы иитиитинэн дьарыктаммыт. Кэлин куораттан көһөргө сананан, төрөөбүт сиригэр-уотугар хаһаайыстыбатын кэҥэттэн үлэлээн саҕалаабыт. Онуоха үгүс дьон: “Тыа сиригэр ыарахан усулуобуйаҕа үлэлии тахсаҕын дуо?” — диэн соһуйа ыйыталаспыта. Эдэр киһи онно санаатын токуруппатаҕа — иннин диэки дьүккүйбүтэ.

Кэптэни фермерэ Анатолий Бурнашев 2015 сыллаахха бэйэтин үбүнэн хотон туттан, ынах иитэр үлэтин саҕалаабытынан барбыта. Кирэдьииккэ ынах атыылаһаары сырыттаҕына, оччотооҕу СӨ тыа хаһаайыстыбатын миниистирэ Александр Артемьев бэлиэтии көрөн, чахчы ис санааттан хаачыстыбалаах тутуу эбит, дьиэ кэргэнинэн ферма тэринэн, граҥҥа киирсэн көр диэн сүбэтин эппит.

Эдэр фермер докумуон хомуйсан, 2016 сыл олунньутугар грант ылары ситиспит. Онон Уус Алданнааҕы хаһаайыстыбалартан сүөһү атыылаһан, билигин номнуо сүүс төбө ынаҕы иитэр. “Былырыын нэһилиэктэн тэйиччи турар сиргэ ньирэй хаайардаах, ынах ыырдаах сайылык тэриммиппит. Ынахтары күҥҥэ иккитэ ыыбыт. Чугас бааһыналаахпыт, сарсыардааҥы ыам кэнниттэн онно мэччийэллэр”, — диэн Анатолий кэпсиир.

Хаһаайыстыба сүрүн хотоно офиһы кытта холбуу турар, манна сотору кэминэн толору хааччыллыы киириэхтээх. Иһирдьэнэн-таһырдьанан уонча үлэһит баар, ыанньыксыттарынан үс олохтоох уолаттар үлэлииллэр. Аны тиэргэҥҥэ саҥа тутуу бара турар. Тимир каркааска сэндвич-панель ууран, икки бүк хос поликарбонат үрдүлээн, сылаас киллэрэн ньирэйдэр кыстыыр хотонноро тутулла турар эбит. “Кэлин хаһаайыстыбабыт кэҥээтээҕинэ өссө улахан хотон тутуохпут, оччотугар бу тутуу кыһыҥҥы теплицаҕа кубулуйуохтаах”, — диэн салайааччы былааннарын кэпсиир.

Анатолий тыа сирин үлэтиттэн чаҕыйар санаата суох: “Ыарахан диэн баран сыттахха, туох баҕарар ыарахан буолар”. Кини, бастатан туран, эдэр киһи бэйэтин үлэтинэн кыаҕын-таһымын көрдөрүөхтээҕин, үлэлииргэ булгуруйбат санаатын бигэргэтиэхтээҕин бэлиэтиир. «Бастаан үлэбин көрдөрөн, хаһаайыстыбабын атаҕар туруоран баран, араас граҥҥа киирсэр, бырагыраамаҕа күрэхтэһэр санаалаахпын. Билигин тиэхиньикэлэрим бары эргэрэн бүттүлэр, биир алдьанна даҕаны үлэ барыта тохтуур. Саҥа тиэхиньикэтэ аҕалыҥ диэн кимтэн даҕаны көрдөөбөппүн. Үлэбинэн ситиһэргэ дьулуһабын”, — диэн санаатын ситэрэр.

Хас даҕаны сыллааҕыта Анатолий хаһаайыстыбата сылгы сииригэр диэн суданскай оту ыһан боруобалаан көрбүтэ. Манна таарыйа ынах төһө биһириирин эмиэ бэрибиэркэлээбиттэрэ. Онтон быйыл, от тиийбэт түгэнигэр эбии аһылык оҥостоору, Новосибирскайтан суданскай от туораҕын сакаастаан ылан, 210 гектар сиргэ ыһан үүннэрэн көрбүт. Икки сүүс киилэни 40 тыһ. солк. атыыласпыт. Онон быйыл кыһын сүөһү сиир ото баар.

От ынах үүтүн, этин хаачыстыбатыгар охсубатаҕына, эһиил өссө элбэҕи сакаастаан ыһар санаалаахтар. Саамай сүрүнэ диэн — бу от кураан даҕаны дьылга бэриммэт, бэйэтин киэлитинэн үүнэр. Ол эрээри, куһаҕана диэн, бу оту атыылаһыыга туох даҕаны субсидия, анал бырагыраама көрүллүбэт. СӨ Тыа хаһаайыстыбатын миниистирэ Петр Алексеев Кэптэнигэ кэлэ сылдьан, суданскай от үүнүүтүн көрбүт-истибит. Кини: “Сүөһүгэ туох даҕаны куттала суох буоллаҕына, субсидия баар буоларын толкуйдуохпут”, — диэн олохтоохтор туруорсар кыһалҕаларын истибит.

Анатолий саҥа саҕалыыр фермер буоларын быһыытынан эһиилгэттэн ынах ахсаанын элбэтэр былааннаах. Бу баҕатын сир суоҕа атахтыырын этэр. Урут колхуос ыһыллыытын саҕана үллэһиккэ барбыт сирдэри дьон бэйэтигэр докумуоннатан тутан олорор. Сорохтор сирдэрин аатын, ханна баарын билбэт да буолуохтарын сөп. Хаһаайыстыба бу сирдэри оттууругар элбэх эрэйи көрсөр. Ил Дархан Егор Борисов эдэр фермердэри кытта көрсүһүүтүгэр бу тыын боппуруос күүскэ туруоруллубут. “Ону төһө кыалларынан быһааран, өйүөх буолбута”, — диэн Анатолий сөптөөх быһаарыныы ылынылларыгар эрэнэр.

Эдэр фермер Анатолий Бурнашев аны үс сылынан ыанар ынаҕын ахсаанын икки сүүскэ тиэрдэр санаалаах. Ол иһин бу хотоннору тутан, саҥа уопуту туһанан, харса суох үлэлии-хамсыы сылдьар. Тыа хаһаайыстыбатын сайыннарар сыаллаах, тыа үлэтин, сүөһүнү өрө тутар эдэр фермердэргэ — суоллара киэҥ, далааһыннаах.

Мэҥэ Хаҥаластар кыстыгы туоруурга күүһү-көмөнү түмэллэр

Мэҥэ Хаҥаласка буолбут киэҥ ыҥырыылаах улуустааҕы тыа хаһаайыстыбатын управлениетын Сэбиэтигэр сүрүннээн сүөһү аһылыгын бэлэмнээһин түмүктэрин, сүөһү, сылгы туругун тула кэпсэтиилэр буоллулар.

Сэбиэт үлэтин управление начаалынньыга Иван Аргунов уонна улуус баһылыгын бастакы солбуйааччы Павел Сазонов салайдылар. Мунньахха хаһаайыстыбалар, туһааннаах тэрилтэлэр салайааччылара, тыа хаһаайыстыбатын исписэлиистэрэ кытыннылар.

Иван Аргунов тыа хаһаайыстыбатыгар сыһыаннаах быйылгы 23 ирдэбил туолууларын иһитиннэрдэ. Улууска 4 соҕотуопкалыыр тэрилтэ үлэлиир. Хаалыы, сүрүннээн, иэдьэгэйи оҥорууга баар. Былааннарын кэпэрэтииптэр толорон иһэллэр.

Сүөһү ахсааныгар, идэһэ саҕалана илик буолан, улахан хамсааһын бэлиэтэммэт. Хаалбыт 2,5 ыйга сүөһү ахсаанын төһө кыалларынан улаханнык аҕыйаппакка хааллартара сатааһын соруга тыа хаһаайыстыбатын исписэлиистэрин иннигэр турар. От быйылгы былаана 41180 тн буоллаҕына, туолуута 40197 тн, ол аата, былаан 98 бырыһыана. Кураан күннэр охсууларыттан сылтаан иҥэмтэлээх күөх аһылыгы бэлэмнээһин былаана ырааҕынан туолбата. 2000 тн сиилэс угуллуохтааҕыттан 707 эрэ туонната бэлэмнэннэ. Ити былаан 36 кэриҥэ бырыһыаныгар тэҥ. Сенажтааһын быйыл олох хаалла. От хаачыстыбата үчүгэйинэн ааҕыллар эрээри, сүөһү усулуобунай (фуражнай) төбөтүгэр ирдэниллэр аһылык 14 зоотехническай единицатыгар тиийбэтэхпит.

Тыа хаһаайыстыбатыгар улахан тутууларга хамсааһыннар таҕыстылар. Ааспыт нэдиэлэҕэ «Хорообут» хаһаайыстыба 240 сүөһүгэ миэстэлээх хотонун бастакы уочарата үөрүүлээх аһыллыыта буолбута. Бу ый бүтүүтэ «Тумул» кэпэрэтиип комплексын иккис уочарата аһыллыахтаах. «Томтор» хаһаайыстыба эмиэ иккис саҥа хотонугар киирэр. Дойду нэһилиэгэр «Кыһыл Майаак» кэпэрэтиип тэриллэн, 70 сүөһү туруохтаах хотоно ситэн эрэр. Ороссолуодаҕа Матрена Игнатьева дьон сүөһүтүн көрөн биэрии өҥөтүгэр ылсан эрэр. Тутуллар хотоннортон «Суола» кэпэрэтиип ааркалыы хотонун үлэтигэр бытаарыы баар. 2-с Наахара нэһилиэгин дьаһалтата уопсай хотон туттарар баҕалаах. Иван Аргунов саҥа талыллыбыт баһылыктар тыа хаһаайыстыбатыгар улахан болҕомтолорун ууран, управлениены кытта бииргэ үлэлэһэллэригэр ыҥырда.

Туораахтаах култуураны үүннэриигэ ыарахан сайын буолла. 1656 гектарга бурдугу ыспыттара эрээри (былааҥҥа 1560), 1218-тан соччо үгүөрүтэ суох үүнүүнү хомуйдулар. 400-тэн тахса га бурдуга «умайбыт». Ордук, Афанасий Борисов хаһаайыстыбата ороскуоттанна. «Тумул» ТХПК ыһыы иэнин 31,8, Аркадий Попов хаһаайыстыбата 25 кэриҥэ бырыһыаныттан хомуйдулар.

Кэлиҥҥи ыйдарга үүт тутуута үчүгэйинэн ааҕыллар. Үгүс улуус үүт хомуурун аһары толороннор, эбии соҕотуопка боппуруоһа турбут. Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ улуустартан хаалбыт ыйдарга үүт тутуутугар билгэлээһин көрдүүр.

Управление кылаабынай зоотехнига Клавдия Красильникова:

‒ 2017 сылга 16961 тн үүт баалабай ыамын ситиһии соруга турара. Сыл аҥарыгар 5771,9 тн үүт ыаныахтааҕын, 6987,1 тн үүт ыанан, сыл аҥарынааҕы былааны 21 бырыһыанынан куоһарыы буолла. Үһүс кыбаартал былаана 14033,6 тн этэ, туолуута 14238 тн (102). Идэһэ иннинэ 27 тыһ. тахса сүөһүлээхпит, олортон ыанар ынаҕа 8420. Сылгы ахсаана 22250-тан тахса, биэтэ 9700-тэн тахса. 720-чэ ньирэй (төрүөх 85 бырыһыанын тутан хааллыбыт) уонна 6600-чэ кулун (68) баар.

Улуустааҕы бэтэринээр управлениетын начаалынньыга Акулина Дьячковская:

‒ Сүөһү ахсааныгар хоромньуланыыга аактар оҥоһуллуулара ситэтэ суох. Сүөһү туһата суох өлүүтүн таһаартаабыт хаһаайыстыбалардаахпыт. Барыта 60-тан тахса сүөһү өлбүтүттэн биэс уончата ньирэйдэр. Улуус иһигэр атыыга 318 сүөһү барбыт, улуус таһыгар 38. Тастан 31 сүөһү атыылаһыллан аҕалыллыбыт. Ол иһигэр, ордук элбэх, 12 сүөһүнү балыктаахтар атыыласпыттар. Ыттар ньирэйдэри тутуулара тахсыталыы сылдьыбыта. Чыамайыкы эҥэр бөрөлөр хоромньуну таһаарыылара баар. Сүөһүнү астааһыҥҥа-үөллээһиҥҥэ анаан дьонтон, хаһаайыстыбалартан тутуу салҕанар. Улууска сүөһү эттиир-астыыр 3 пуун үлэлиир. Сыстыганнаах кулуннааһын ыарыытын утары охсуһууну салгыыр наада. 20 дозалаах флакон сыаната 370 солкуобай. Тыа хаһаайыстыбатын институтуттан атыылаһыллар. Куйуктаны эмтээһин алтынньы, сэтинньи ыйдарга саамай кэмэ буоларын ыйабын.

«Сири оҥоруу сулууспата» судаарыстыбаннай бүддьүөт тэрилтэтин улуустааҕы кылаабынай исписэлииһэ Василий Бурнашев:

‒ Оттооһун былаанын 17 нэһилиэк толордо: Майа (126 бырыһыан), Бүтэйдээх (113), Хорообут (110), Нөөрүктээйи (109), Томтор (106) уо.д.а. 90-тан тахса бырыһыан толорбут нэһилиэктэринэн буолаллар: Доллу (97), Холгума (96), Бэдьимэ (94), Ходоро (91), Төҥүлү (90). Оту эбии атыылаһыыга «Чүүйэ» хаһаайыстыба 380, «Тумул» кэпэрэтиип 100, Тараттан Константин Захаров 59 уонна Ороссолуодаттан Тамара Федорова 15 туонна окко сайаапкалаан олороллор. Табаҕаттан, Павловскайтан, Хочоттон, Бөкөттөн, Быраматтан, Өлөчөйтөн, Мооруктан, Балыктаахтан от атыылыыр баҕалаахтарын биллэрбиттэрэ. Министиэристибэ от туоннатын сыанатын бастакы кыбаарталтан саҕалаан, 5 тыһыынчаттан үрдэппэккэ сүбэлиир.

Аһылыгы оҥорууну сайыннарыы бырагырааматын сүнньүнэн, быйыл тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин кытта сөбүлэһии чэрчитинэн, уопсайа 17 мөл. 68 тыһ. солк. суумалаах үлэ барбыта. Ол иһигэр, өрөспүүбүлүкэттэн 5 мөл. 418 тыһ. солк., улуус муниципальнай сыаллаах бырагырааматыттан 4 мөл. 275 тыһ. солк., уонна хаһаайыстыбалартан 7 мөл. 680 тыһ. солк. үп көрүллэн. 55 км усталаах күрүө тутулунна, 700 тн уопсай кээмэйдээх 3 сиилэс дьаамата оҥоһуллуутугар уонна «Чүүйэ» хаһаайыстыбаҕа анаан 4 мөл. 693 тыһ. солк. сыаналаах күөх аһылыгы хомуйар хамбаайыны атыылаһыыга.

181 га бааһынаттан 3276 тн оҕуруот аһа хомулунна. Былаан туолуута 110 бырыһыан. Хаппыыста 1990, моркуоп 212, сүбүөкүлэ 196, атын оҕуруот астара 322 тн хомуллан тураллар. Орто үүнүү гааттан 181 цн буолбута. Оттон тэпэлииссэлэртэн 443 тн оҕуруот аһа хомуллубута биллэр. 5408 тн хортуоппуй хостонно диэн барыллаан ааҕыллар. Ити сорук 96 бырыһыаныгар тэҥнэһэр.

Салгыы, мунньах кыттыылаахтара управление исписэлииһэ Дмитрий Эверстов тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэрин биирдиҥи испииһэктэрин оҥоруу уонна экономика управлениетын исписэлииһэ Сахаайа Куприянова улуус 2030 сылга диэри социальнай-экономическай сайдыытын былаанын оҥорууга тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэрэ бэйэлэрин былааннарын, билгэлээһиннэрин киллэрэн кыттыһыылара наадатын туһунан этиилэрин иһиттилэр.

«Улуус олоҕо»: Найахылар сүөһүнү-сылгыны элбэтэр былааннаахтар

Уус Алдаҥҥа “Улуус олоҕо” бырайыак чэрчитинэн бастакы сылдьыбыт нэһилиэкпитинэн Найахы буолла. Сэбиэскэй былаас саҕана манна “Найахы” сопхуос үлэлээбитэ. Олох оҥкула уларыйбытыгар, 1992 сыллаахха, ынахтаах ыаллар кыттыгас тэрилтэ тэрийбиттэр. Кэлин аныгы олох ирдэбилинэн, кооператив диэн буолбут. Билигин бу тэрилтэни Иван Румянцев салайар. Кини хаһаайыстыбатын туһунан «Улуус пааспарыгар» кэпсээтэ. 

Тыа хаһаайыстыбатынан утумнаахтык дьарыктанар Иван Румянцев Найахы нэһилиэгин төрүт олохтооҕо. Намнааҕы педагогическай колледжка үөрэммит, араас кэмҥэ учууталлыы, быстах тутууга даҕаны үлэлии сылдьыбыт. Кэлин төрөөбүт-үөскээбит түөлбэтигэр кэлэн олохсуйан, былырыыҥҥыттан “Найахы” кооператибы дьаһайааччынан үлэлээн саҕалаабыт.

“Билигин ынахтарбытын сайылыктан көһөрө иликпит. Нэһилиэктэн биир көстөөх сиргэ бааза тэринэн, онно үлэһиттэр олорор уопсай дьиэлэрэ уонна сүүс миэстэлээх хотон баар. Кыстыкка киириэхпит иннинэ, нэһилиэк иһигэр биэс уон төбөҕө анаммыт аныгылыы сэндвич-панелинэн хотон тутан саҕалаатыбыт. Манна улууспут уонна нэһилиэкпит дьаһалталарын өҥөлөрө баһаам. Биир ый курдугунан субай сүөһү онно кыстыырдыы киириэҕэ. Ынахтарбыт кыстыыр хотонноро туруга мөлтөх, онон, былаан быһыытынан, эһиил улахан хотон туттуохтаахпыт, хаһаайыстыбабытын кэҥэтиэхтээхпит. Билигин сүүс ыанар ынах уонна аҕыс уон сылгыны көрө-истэ олоробут. Ынахтарбыт симментальскай боруодалаахтар”, — диэн Иван кэпсээнин саҕалыыр.

Хаһаайыстыбаны барытын 12 үлэһит көрөр-истэр. Үс ыанньыксыт, ньирэй көрөөччү, үүт таһар суоппар, буҕаалтыр, бостуук уо.д.а. тутаах үлэһиттэрдээх. Ынахтарын сайыннары-кыһыннары илиинэн уонна дуойка-аппараатынан ыыллар.

Тэрилтэ былырыын от үүммэккэ, былаан аҥарын эрэ толорон, балтараа мөлүйүөн солкуобайга ороскуотурбут. Оттон быйыл күһүҥҥү ардахтаах күнү-дьылы аахсыбатахха, оттооһун үчүгэй, былааны 90% толорбуттар. “Онон кыстыыр оттоохпут, былырыыҥҥыбыт курдук эрэйдэммэт буоллубут”, — диэн тыа үлэһит киһитэ салгыы кэпсиир.

Идэһэ кэмэ чугаһаата. “Найахы” кооператив эт уонна үүт аһын Уус Алданнааҕы “Мүрү ас” тэрилтэҕэ туттарар. Үүтү нэһилиэк иһинээҕи собуокка эмиэ туттарар, оскуоланы, оҕо саадын этинэн хааччыйыыга дуогабар түһэрсибиттэр. Онон олохтоохтор күннэтэ сибиэһэй сүөгэй, арыы сииллэр. Бэйэ оҥорон таһаарыыта хаачыстыбата үчүгэйэ уонна олохтоохторго тута олорор нэһилиэктэриттэн ылаллара табыгастаах даҕаны буоллаҕа.

Иван Петрович кэпсииринэн, оттуур тиэхиньикэ эргэрэн, оттуурга ыарахан усулуобуйалары үөскэтэр. Тэрилтэ төһө кыалларынан араас граннарга кыттан, судаарыстыбаттан туох көмө баарын туһанар былааннаах. Тэрилтэ үлэтэ оннун буларыгар нэһилиэк уонна улуус дьаһалталара бары күүстэрин уураллар. “Найахы” кооператив тыа хаһаайыстыбаларын тэрилтэлэрин үп-харчы өттүнэн өйөөһүн биир сыллаах бырагырааматыгар хапсан, үс мөлүйүөн солкуобайдаах граҥҥа тиксибит. Ол харчы үлэһиттэри хамнастыырга уонна ынах аһылыгар барар.

Тэрилтэ инники былааныгар, бастатан туран, үөһээ суруллубутун курдук, аныгы ирдэбилгэ толору эппиэтиир сүүс төбө ынахха анаммыт хотону тутан үлэҕэ киллэрии баар. Иккиһинэн, нэһилиэк кыраныыссатын кытта сыста турар сиргэ икки бааһына ылбыттар, онно саас ыһыы үлэтин ыытыахтаахтар. Үсүһүнэн, каадыр боппуруоһа турар. Тыа сиригэр тымныы хотоҥҥо эдэр үлэһиттэр ынах көрө тахсаллара саарбах. Ол иһин, аныгы хотон, үчүгэй туттар мал-сал, аныгы тиэхиньикэ үлэни чэпчэтиэ даҕаны, эдэр үлэһиттэри тардыа даҕаны этэ. Этэргэ дылы, аныгы дьон аныгы усулуобуйаҕа үлэлиирин ордорор. Иван Петрович иллээх хамаандата иитэр сүөһүлэрин ахсаанын элбэтэр, хаһаайыстыбаны өссө кэҥэтэргэ күннэтэ кыһаллар, былаан олоххо киирэригэр үлэлиир.

Бу үргүөрдээх хотон үлэтин быыһыгар сырыттар даҕаны, сэһэргээччим Иван Петрович тарбаҕар ураты талааннаах маастар эбит. Муус оҥоһуктары оҥорон, араас таһымнаах куонкурустарга куруук ситиһиилээхтик кыттар. Тимиринэн быһах, батыйа, анньыы оҥорорун таһынан, Саха сиригэр пааматынньыктары оҥорууга үлэлэспит. Кини Тааттаҕа баар бухатыыр, Өймөкөөн Томторугар сылгыһыттарга баар пааматынньыктары, Майаҕа Ураһалаах алааска турар Аал Луук Маһы оҥорсубут. “Билигин Найахы нэһилиэгэр уус кыһата тутулла турар, бу тутуу – нэһилиэк эр дьонун түмэр дьиэ буоларын саарбахтаабаппын”, — диэн Иван Петрович кэпсээнин түмүктүүр.

«Улуус олоҕо» бырайыак өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун, айар-тутар үлэлэрин туһунан кэпсиир. Чуолаан кинилэр бэйэлэрин ситиһиилэринэн, кыһалҕаларынан тыа сиригэр олоҕу туталлар. Хас биирдии улууска тиийдэххэ, Саха сирэ олус да киэҥин, ураты күндүтүн билэҕин. Оччоҕо киһи ханна баҕарар олоруон, үлэлиэн, сайдыан сөбүн итэҕэйэҕин. Биллэн турар, кытыы сиргэ олохсуйуу чэпчэки буолбатах, ардыгар — ыарахан да диэххэ сөп. Ол гынан баран, тыа киһитэ барахсан төрөөбүт дойдутугар тапталын иҥэрэн, дириҥ ис хоһоонноох олоҕу салайсар. 

Александр Жирков Кэптэнигэ Анатолий Бурнашев хаһаайыстыбатыгар сырытта

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин Бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков Уус Алдан улууһун Кэптэнитигэр Анатолий Семенович Бурнашев хаһаайыстыбатыгар сырытта. Кини сайылыкка ферма үлэһиттэрин кытта көрүстэ уонна аҕыс ынах тэҥинэн ыанар титиигин көрдө.

Анатолий Бурнашев 2011 сыллаахха Кэптэнигэ бааһынай хаһаайыстыба тэриммитэ. Маҥнай 10-ча сылгылаах саҕалаан, билигин убаһалыын ааҕан 64 төбө сылгылаах. Маны таһынан 2016 сыллаахха Ил Дархан гыраанын сүүйэн, 100 ыанар ынаҕы ылан, билигин 70 төбө сүөһүнү кыстатар былааннаах.

Билиҥҥи туругунан 150-чэ туонна оту ылбыттар. Анатолий Семенович быйыл от үүнүүтэ мөлтөҕүн бэлиэтээтэ. Хаһаайыстыба салайааччыта сопхуос эргэ бааһыналарын күрүөлээн, 210 гаалаах сиргэ эбиэс бурдугун уонна 20 гааҕа киһи саҕа үрдүктээх суданскай оту үүннэрбит.

Ил Түмэн спикерэ Александр Жирков күөл кытылыгар үүнэр хомус курдук үрдүк от хаттаҕына хайдах буоларын уонна охсууга төһө табыгастатааҕын интэриэһиргээтэ.

Анатолий Бурнашев кэпсээбитинэн, бу от хомус курдук кытаанах, тороххой буолбат, төттөрүтүн сымныыр уонна саһарар эбит. Суданскай оту охсорунан охсон, куурдан баран, рулоннаан бэлэмнииллэрин бэлиэтээтэ.

Маны таһынан Анатолий Семенович сайылык туттан, быйылгыттан үлэҕэ киллэрбит. Сайылыкка үлэһиттэригэр 5 каркаснай дьиэни туппут. Хас биирдии дьиэҕэ уу ситимэ кэлэн турар, уота-күөһэ генератор көмөтүнэн холбонор.

Ньирэй көрөөччү Василий Николаевич Сысолятин ньирэйдэрин сарсыарда өттүгэр бороһуок үүтүнэн аһатабыт, халбыыр үүтү киэһэ биирдэ биэрэбит диэн кэпсээтэ. Хаһаайыстыбаҕа ыанньыксытынан үлэлиир эдэр уолаттар сайылык усулуобуйата үлэлииргэ, дьиэтэ-уота олорорго табыгастааҕын бэлиэтээтилэр.

Хаһаайыстыбаҕа уопсайа 13 киһи үлэлиир, ол иһигэр 3 ыанньыксыт, 2 ньирэй көрөөччү, 3 хачыгаар, бостуук, зоотехник, тракторист, ынах уонна сылгы көрөөччүлэр.

Анатолий Бурнашев хаһаайыстыбата — Лөгөй нэһилиэгин тутаах тэрилтэтэ. Анатолий Семенович 2015 сыллаахха 100 сүөһү турар хотонун үлэҕэ киллэрбитэ. Маны таһынан быйыл 270 м. иэннээх ньирэй хотонун тутуутун саҕалаабыта.

Сунтаарга «Саха АССР 100 сыла» микрооройуон оҥоһуллар

СӨ тыа хаһаайыстыба­тыгар уонна аска-үөлгэ ми­ниистирин солбуйааччыта Нико­лай Петров Сунтаар улууһугар кэлэн үлэ­лээтэ. Кини улуус салалтатын кы­тары Сунтаар нэһилиэ­гэр саҥа оҥоһуллар «Саха АССР 100 сыла» микрооройуоҥҥа сы­рытта.

Ыылаах микрооройуона Саха сиригэр автономия тэрилли­битэ 100 сылыгар анаан «Саха АССР 100 сыла» диэн ааттам­мыта. Сунтаар нэһилиэгин баһылыга Эдуард Филиппов, тыа хаһаа­йыстыбатыгар уонна аска-үөлгэ ми­ниистирин солбуйаач­чыта Николай Петров үлэ­лэһиилэринэн нэһилиэги сайыннарыы «Саха Өрөс­пүүбүлүкэтигэр тыа сирин территорияларын би­гэтик сайын­нарыы» фе­де­ральнай бырагы­раама­ҕа киирбитэ.

Бу микрооро­йуон түҥэтиллибит 100 уһаайбаҕа анаан, уопсайа 167 мөл. солк. суумаҕа, уот линията, биир моһуоннаах күрүөлэр, бетон суол, тротуар, уу провода, уулусса уоттара оҥоһуллуох­таахтар. Үлэ бэдэрээч­чигинэн «Сунтарэнерго» ХЭТ буолар. Тэрилтэ дириэктэрэ Петр Попов бетоннааһынтан ураты үлэ барыта быйыл бүтэрин эрэн­нэрэр.

Маны таһынан Николай Ильич улуус­пут тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар тэрилтэлэринэн “Кириэстээх” ТХПК, “Элгээйи” ПК сырытта, Тойбохой нэһилиэ­гэр саҕалааччы пиэрмэрдэри кытары көрүстэ.

Амматааҕы астыыр-үөллүүр кэмбинээккэ Иван Емельянов аата иҥэрилиннэ

Бэҕэһээ Амматааҕы астыыр-үөллүүр кэмбинээт 10 сыллаах үбүлүөйэ тэрээһиннээхтик ааста. Бу тэрилтэни төрүттээбит Иван Емельянов баҕа санаатын толорон — ураты  пааматынньыгы арыйыы буолла.

Амма улууһун бочуоттаах олохтооҕо, СР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ Иван Николаевич Емельянов кэмбинээти 20-тэн тахса сыл салайбыта. Тэрилтэ атаҕар туруутугар күүһүн-билиитин барытын анаабыта.

Иван Николаевич Емельянов сырдык кэриэһигэр анаан кини аатын кэмбинээккэ иҥэрдилэр, ону туоһулуур өйдөбүнньүк дуоска уонна кини баҕа санаата — хороҕор муостаахха анаммыт пааматынньык бу үөрүүлээх күн арылынна.

Пааматынньык ынаҕы олохтоох уолаттар Егор Баранов уонна Власий Пестерев чочуйан оҥордулар. Бу күн элбэх үтүө тыл этилиннэ, үлэ дьоно үрдүк наҕараадалары туттулар.

Аммаҕа үрүҥ илгэни дэлэтээччилэр бырааһынньыктарыгар СР предпринимательствоҕа уонна инновационной политикаҕа миниистирэ Антон Сафронов кыттыыны ылла.


Кинини сэргэ СР тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин астыыр-үөллүүр департамент салайааччыта Василий Афанасьев, «Туймаада» ФАПК генеральнай директорын солбуйааччы Александр Артемьев бааллар.

Кэмбинээт сыр аһы оҥорууга күүскэ ылыста. Тэрилтэ астаабыт аһа республикаҕа киэҥник биллэр, үгүс быыстапка кыайыылааҕа.

Байаҕантай нэһилиэгэр 120 төбө ыанньык сүөһү киирэр комплексын тутан үлэҕэ киллэрдилэр

«Туймаада» үп-харчы агропромышленнай хампаанньа уонна «Танда» тыа хаһаайыстыбатын производственнай кооператива быйыл кулун тутар 27 күнүттэн саҥа комплекс тутуутун саҕалаабыттара. 120 төбө ыанньык сүөһү киирэр комплексын болдьоҕун иннинэ тутан үлэҕэ киллэрдилэр.

Тутуу биригээдэтин үлэҕэ үөрүйэх, сатабыллаах Леонид Терешкин салайда. Сарсыарда эрдэттэн киэһэ ыкса хойукка диэри комплекс тутуутун сыралаһан үлэлээн, түөрт ый иһинэн государственнай хамыыһыйаҕа туттардылар. Хамыыһыйа састаабыгар «Туймаада» үп-харчы агропромышленнай хампаанньа генеральнай директора Александр Васильев, тутууну ыыппыт “Хаҥалас – РИЭЛТИ” ХЭТ генеральнай директора Кан Терешкин, «Танда» ТХПК директора Николай Хомподоев, Байаҕантан нэһилиэгин дьаһалтатын баһылыга Иннокентий Иванов киирэллэр. Чуолаан кинилэр тутуу хаачыстыбатын бэрэбиэркэлээн баран, докумуоҥҥа илии баттастылар.

120 миэстэлээх толору хааччыллыылаах: туалеттаах, душтаах, сылаас, тымныы уулаах дьиэ дьэндэс гынна. Автопоилкалар, массыынанан ыыр аппарааттар үлэлииргэ бэлэм гына холбоммуттар. Ыанньыгы кытары сыһыары тутуллубут үүт астыыр дьиэн, хочуолунай барыта ирдэбил быһыытынан тутуллубут.

«Танда» тэрээһиннээх хаһаайыстыба салайааччыта Николай Хомподоев бэйэтин санаатын бу курдук үллэһиннэ:

— Үлэ киһитигэр ханнык баҕарар дьыл уратылаах, бэйэтэ көрөн биэрэр айылҕалаах, туһунан суоллаах-иистээх буолар. Быйылгы дьылы ылан этэр буоллахха, биһиги диэки үтүө хараҕынан көрбүт өрүттэрэ үгүс диэххэ сөп. Ол курдук, республика Ил Дархана Егор Борисов илиититтэн үлэбит түмүгүн бэлиэтиир Махтал суругу ылан турабын. Итини сэргэ, быйыл Россияҕа ынах, сылгы сүөһү иитиитигэр племенной хаһаайыстыбалар кэккэлэригэр киирдибит. Итиэннэ биир саамай улахан ситиһиибитинэн — өр сылларга туруорсубут этиибит, боппуруоспут быһаарыллан, 120 төбө ынах сүөһү киирэр комплекса үлэҕэ киирбитэ буолар. Олус хаачыстыбалаахтык тутуллубутуттан тыа дьоно астынабыт. Бу инникитин элбэххэ эбээһинэстиир соруктаах тутуу буоларын өйдүүбүт, ону түһэн биэрбэт курдук кыһаллан үлэлиэхпит. Өр сылларга кэтэспит баҕа санаабыт олоххо киирбититтэн, бары долгуйа үөрэбит. «Туймаада» үп-харчы агропромышленнай хампаанньа генеральнай директорыгар Александр Гаврильевич Васильевка, кини салайар тэрилтэтигэр ис сүрэхпититтэн махталбытын тиэрдэбит.

Өймөкөөннөр кулун кутуругун үүннэриигэ ылыстылар

Өймөкөөн улууһун Тыа хаһаайыстыбатын управлениетын начаалынньыга Павел Сивцев иһитиннэрбитинэн, быйылгы дьылга улуус окко былаана 3800 тонна. Томтор нэһилиэгэр былаан быһыытынан 1452 тонна от оттонуохтаах, Өймөкөөҥҥө — 1296, Төрүккэ — 326, Сордоҥнооххо — 468, Үчүгэйгэ – 232 уонна Уус-Ньараҕа — 25 тонна. Улууска уопсайа 272 биригээдэ оттуур.

Бу күннэргэ Өймөкөөҥҥө уһуннук ардаан, ходуһалары уу ылла, муоста, суол-иис да алдьанна. Хомойуох иһин, маннык хартыына кэлиҥҥи сылларга өрүү хатыланар буолла. Улуус отчуттара былааннарын толорбокко, сүөһү кыстыгы туоруур аһылыгын кыайан хаһааммат түбэлтэлэрэ тахсыталыы сылдьыбыта. Маныаха өрөспүүбүлүкэ өттүттэн көдьүүстэх көмө оҥоһуллан, тымныы полюһун олохтоохторо ааспыт кыстыгы эмиэ этэҥҥэ туораабыттара.

Тыа хаһаайыстыбатын исписэлиистэрэ маннык балаһыанньаттан тахсарга араас ньыманы тобуларга кыһаллаллар. Ол курдук, быйылгыттан Томтор нэһилиэгин эҥэр уонна Куйдуһун үрэх уҥуор түөрт хаһаайыстыба анал бэриллибит сирдэринэн элбэх сыллаах кулун кутуруга диэн от сиэмэтин ыһарга ылыстылар.

Бу дьаһалга улуус уонна өрөспүүбүлүкэ өттүттэн үбүнэн көмө көрүллэн, 2 тн кэриҥэ сиэмэ атыылаһылынна. Бу сиэмэ 100 га сиргэ тиийиэхтээх.

Маннык үлэ көдьүүһэ аны икки сылынан көстөн барыаҕа. Кэлэр сылтан кулун кутуругун ыһар бааһыналары бэлэмниир үлэ аны Өймөкөөн, Үчүгэй нэһилиэктэригэр ыытыллыаҕа.

Үлэ саҥа көрүҥэ улууска ынах сүөһү, сылгы ахсаанын элбэтэргэ туһуланан оҥоһуллар.
Көмүстээх Өймөкөөҥҥө кэлиҥҥи сылларга промышленноһы сэргэ тыа хаһаайыстыбатын сайыннарар үлэ былааннаахтык ыытыллар.

Тыа сирин олохтоохторо аны куурусса, сибиинньэ ииттэргэ ылыстылар. Соторутааҕыта улууска Дьокуускайтан түргэнник ситэр кыыллары аҕаллылар. Сибиинньэлэри уонна көтөрдөрү 1-кы Бороҕон нэһилиэгин олохтоохторугар түҥэттилэр. Сордоҥноох уонна Үчүгэй нэһилиэгэр оннооҕор козаны ииттибиттэрэ хаһыс да сыла буолла.

Уус Алдаҥҥа Анатолий Бурнашев сайылыгар үрүҥ илгэ үрүлүйэр, саҥа тутуу дьэндэйэр

Кэптэни бөһүөлэгиттэн тэйиччи бүөм сиргэ, бэс чагда быыһыгар Туртай күөл үрдүгэр турар ырааһыйаҕа хоп курдук тутуулаах сүөсүһүттэр бөһүөлэктэрэ дьэндэйбит. Бу – Анатолий Семенович Бурнашев салайар бааһынай хаһаайыстыбатын сайылыга. Бэрт кылгас кэм иһигэр киһи сөҕө көрөр дьоһун үлэни ыыппыта көстөр.

Аан бастаан сүөсүһүттэр ыарахан үлэлэрин кэнниттэн сынньаналларыгар бэртээхэй дьиэлэр, игирэ оҕолору санатардыы, биир эрээтинэн кэчигирэспиттэригэр хараҕыҥ хатанар. Ити 4,5х5-тээх биэс дьиэни Анатолий Бурнашев бэйэтин бырайыагынан туттарбыт. Итини таһынан ыанньыксыттар, сүөсүһүттэр сөрүүкүүллэригэр, сууналларыгар бэртээхэй душ тутуллубут. Ууну Туртай күөлтэн насос күүһүнэн төһөнү баҕаралларынан, наада буоларынан бырахтараллар. Мантан аҕыйах миэтэр үөһээ таҕыстахха – ыанньык титиигэ, массыынанан ыыр тэрил, үүт сыаҕа, холодильник, даллар-хаһаалар, уоту биэрэр станция турар сирдэрэ бэрт тупсаҕайдык оҥоһуллубуттар.

Ыанньыкка аналлаах икки дал баар: бастакытыгар ыанньыйан кэлбит ынахтар хааллаллар, сөрүүкүүллэр, иккиһигэр ыанан бүппүт мэччирэҥҥэ барыахтаах ынахтар киирэллэр. Биһиги күнүскү ыамы кыл мүччү куоттаран, бостуук «һайдыыр» саҥатын эрэ истэн хаалбыппыт. Хаһаайын сайылыгар эргиччи тыанан хаххаламмыт, олус кэрэ айылҕалаах табыгастаах миэстэни булбут.

Былааны толорор туһугар үстэ ыыллар

«Туртай» сайылык мэччирэҥэ кураан да күннэргэ улаханнык халтаҥнаабатах, күөҕүнэн чэлгийэ сытар. Титиик таһыгар икки уол бөҕү-сыыһы ыраастыы сылдьаллар. “Уолаттар, дорооболоруҥ, туох сонуннааххыт? Бу уруккута Үлэ Геройа Анастасия Семеновна Копырина үлэлээбит, бүтүн Сойууһу аатырдыбыт сирэ дуо?” – диэн кэпсэтиини саҕалаан ыйытабын. Онуоха дьонум: “Оннук, Герой Настаа үлэлээбит сирэ-уота, сайылыга”, – диэн бэрт эйэҕэстик хоруйдууллар. “Оттон аата тоҕо уларыйда? “Дэрги” этэ дии”, – диэн дьиктиргээн ыйытааччы буоллум. “Мантан үөһээ, харах көрүүтүгэр дьоҕус эрээри, уолан биэрбэт Туртай диэн күөл баар. Сайылыкпыт ол аатынан”, – дэстилэр. Салгыы: “Сайылыккыт мэччирэҥэ хайдаҕый, сүөһүлэргит тотоллор дуо?” – диэн ыйытабын. Онно: “Аллараа мэччирэҥэ үгүс, алаас да элбэх. Сүөһү иһэ-үөһэ кэлэр, тотоллор, онон эбии аһаппаппыт, бородууксуйа да баар курдук. Күҥҥэ үстэ ыыбыт. Сүөһүлэр барахсаттар итииргээннэр, үүттэрэ улаханнык эбиллэн кэлбэт. Күҥҥэ ортотунан 400-тэн тахса киилэ үүтү ыыбыт. Сүүс ынахтан 73-һэ ыатар. Билигин мэччирэҥ баар буолан ынахтар хаампаттар, ырааппаттар. Манна үлэ күннээҕи режимэ кытаанахтык тутуһуллар. Ол сөп даҕаны. Онуоха сөп буолар хамнаспытын ый ахсын кэмигэр ылабыт. Кылаабынайа, ис сүрэхтэн кыһаллан, чиэһинэйдик үлэлиэххэ эрэ наада”, – диэн быһа-бааччы этэллэр.

Манна ыанньыксытынан үлэҕэ кыайыылаах-хотуулаах уолаттар Петр Сысолятин, Егор Ушницкай, Василий Сысолятин, бостуугунан Гаврил Прибылых анаммыттар.
Үлэ кэнниттэн титииккэ ыһыллыы-тоҕуллуу тахсыбыта көстүбэт. Онон үлэһиттэр тустаах эбээһинэстэригэр бэрт кичээҥитик, харыстабыллаахтык сыһыаннаһаллар диэн сыаналаатым. Ону салайааччылара Анатолий даҕаны ирдиир буолуохтаах.
Күнүскү ыам түмүктэннэ. Уолаттары кытта олорор дьиэлэригэр тахсабыт.

Үлэлииргэ, сынньанарга усулуобуйа тэриллибит

Кырдьык даҕаны, Анатолий Бурнашев үлэһиттэригэр үлэлиир, сынньанар усулуобуйаны толору тэрийбит. Бу дьоҕус ситиһии төһөлөөх ороскуотунан оҥоһулларын, аны бородууксуйаны ылыахха, хомуйуохха, туһаҕа таһаарыахха диэри үгүс күүс-күдэх, үп-харчы ороскуоттанара, тэрээһиннээх үлэ ытыллаллара буолуой?! “Барытыгар сылдьыһыах, тэрийсиэх диэтэххэ бириэмэтин хайдах аттарынара буоллар?” диэн ыйытыы өйбүттэн-санаабыттан күн бүгүнүгэр диэри арахсан, ааһан биэрбэт. Онно эбии дьөһөгөй оҕолорун көрөрүн-истэрин, дьаһайарын, сир үлэтинэн дьарыктанарын эбэн сөҕөбүн эрэ.

Биэс сабыс-саҥа дьиэҕэ, бэл, күһүн хойукка диэри олорорго сөптөөх гына оһохторо кытары тутуллан бүппүт. Бу дьиэлэри үлэҕэ киллэрбит киһинэн Кэптэни бөһүөлэгин төрүт олохтооҕо Виталий Петухов уонна көмөлөһөөччүтэ Айаал Слепцов буолаллар. Кинилэр бэрт көдьүүстээхтик үлэлииллэрэ харахха тута быраҕыллар. Аны үлэһиттэргэ анаан сайыҥҥы беседканы оҥоро сылдьаллар. Онон барыта ситтэҕинэ-хоттоҕуна, бэйэтэ дьоҕус бөһүөлэк курдук буолсу.

“Кубус-кураанах сиргэ бу тутуулары ыам ыйыттан саҕалаабыппыт. Каркас оҥорон, эркиннэрин, үрдүн 5-тээх полистиролунан бүрүйбүппүт, үрдэ буора суох. Биир дьиэ 60 тыһыынча солкуобай сыаналаах. Дьиэлэрбитин аныгы «евро» матырыйаалынан бүрүйбүппүт. Кырдьык, таһыттан, иһиттэн даҕаны үчүгэй көстүүнү биэрэр”, – диэн Виталий Петухов үлэтин билиһиннэрэр.

Ыччат сүөһүтүгэр хотон тутар санаалаах

Ити кэнниттэн ньирэй турар хааччаҕар аллараа алааска киирэбит. Ньирэй көрөөччүлэр кэргэннии Гаврил Прибылых, Нарыйа Никифорова үлэлэрин түмүктээн, сынньана олороллор. Нарыйа: “Ньирэйдэр хааччахтарыттан тахсыбаттар, тула өттө бүтэйдэнэн ыраатар кыахтара суох. Мэччирэҥ баар, тотоллор. Сайылыкка кэлиэхтэриттэн мэччирэҥтэн улаханнык туһаннылар. Ол оннугар ороһу ньирэйдэрбит кыайан мэччийбэттэр. Билиҥҥитэ хааһынан, ыаммытынан үүтүнэн тураллар. Мэччийэр буоллулар даҕаны ходуһаҕа уопсай үөргэ таһаарыахпыт”,– диэн кэпсээннээх буолла.

Кырдьык, мэччирэҥэ, уута дэлэйэ үтүө дойду эбит. Ньирэйдэр сайын устата биллэрдик улаатыыһыктар. Манна 69 ньирэй баар. Улахаттара икки бөлөҕүнэн уу кытыытыгар мэччийэ сылдьаллар. Биһигини көрөн утары кэллилэр – улааппыттар, борооску саҕа буолбуттар. Бу – Анатолий быйыл атыыласпыт туҥуй тиҥэһэлэрин бастакы төрүөхтэрэ. Оттон ороһу ньирэйдэр хааччах таһыгар үүт иһэллэр, хааһы сииллэр.

“Кыстыкка киириэм иннинэ субайдарга саҥа хотону туттар санаалаахпын. Оттуур сирим суох, инникитин бааһыналарым иэнин, ыһыыларын кэҥэтэн, сүмэһиннээх аһылыгы үүннэрэн, аһылык бөҕө базатын тэринэр былааннаахпын. Сут-кураан күннэр-дьыллар кэлэн эрэллэр быһыылаах, онуоха барытыгар бэлэм буолуохха наада”, – диэн хаһаайын былааныттан билиһиннэрэр.

Суданскай от тахсыыта куһаҕана суох

Анатолий Семенович Бурнашев чахчы төрөөбүт дойдутун, тыа сирин үлэтин, олоҕун-дьаһаҕын ис сүрэҕиттэн таптыырын бу сыллар усталарыгар үчүгэйдик биллим. Бу саас бэйэтин харчытынан атыылаһан суданскай оту ыспыта. Аһылык бу көрүҥэр Анатолий Семенович уопуттаах, кураан да дьылларга бу үүнээйи өлгөм үүнүүнү биэрэрин бэркэ диэн билэр.

“Тыа киһитигэр үлэ-хамнас үгэнэ. Сыһыыларга кулунчуктар туох да кыһалҕата суох ийэлэрин холку бэйэлээхтик эмэ сылдьаллара, ходуһаларга бастакы хотуур отун дыргыл сыта, сайылыктарга ньирэй мэҥирээһинэ, түптэ сыта, бааһыналарга бастакы ньуолай күөх арыскылар өрө аспыттара көрүөххэ эчи үчүгэйин, күндүтүн. Эбии аһылыкка анаан суданскай оту, күөх маассаны ыспытым быйыл хаһыс да сылым. Сыл ахсын ыһыым иэнин кэҥэтэн иһэбин. Бастакы сылбар 8 гектарга ыспыт буоллахпына, быйыл суданскай оту 20 гектарга олортум. Урукку сылларга киһи сөҕөр үүнүүтүн ылан турабын. Мин көрүүбэр, ордук сылгы олус сөбүлүүр, тугун да хаалларбакка сиир. Бастаан утаа ынах сүөһүм суох этэ, онон быйыл ынахха боруобалаан көрүөм, арааһа сиэ эбитэ буолуо. Суданскай оту кытары атын бааһынабар совхозтар саҕана Тумулга Михаил Михайлович Васильев үгэннээн ыһа сылдьыбыт, бэйэтин үтүө өрүттэрин көрдөрбүт рапсын ыстым. Саҥа үүнээйим биир тэҥник өрө анньан эрэрэ санаабын бөҕөргөтөр, үлэҕэ дьулуурбун өссө угуттаан биэрэргэ дылы. Ыһыым иэнин кэҥэтэр сыалтан Даалыттан Кэбээйи диэн 80 гектардаах бааһынаны анаттаран эбиэс ыстым”, – диэн Анатолий Семенович күннээҕи түбүктээх үлэтин түмүгүттэн ис сүрэҕиттэн үөрэрин биллэрэн кэпсээтэ.

Бу курдук Анатолий Бурнашев үтүө хаачыстыбалаах тутуулардаах, тэрээһиннээх үлэлээх сайылыга кырдьык киһи сайылыктаахпын диир сайылыга эбит.

Ньайбаҕа кэтэх хаһаайыстыбаны сөргүтүөхтэрэ

Быйыл ыам ыйыгар СӨ тыатын хаһаайыс­тыбатын уонна аска-үөлгэ политикатын министиэристибэтэ «Нэһи­лиэнньэ кыаммат араҥатын тыа хаһаайстыбатыгар сыһыарыы» диэн куонкурус ыыппыта. Бу куонкуруска уопсайа 282 муниципальнай тэриллии сайаапка биэрбиттэр.

Ыам ыйын 29-31 күннэригэр анал хамыыһыйа киин, илин эҥэр, Бүлүү бөлөх улуустарын баһылыктарын сайаапкаларын көрбүт. Онтон бэс ыйын 1 күнүгэр Арктика уонна хоту улуустар сайаапкаларын көрүү видеоконференция нөҥүө ыытыллыбыт. Биир нэдиэлэнэн хамыыһыйа 1 мөлүйүөн үп-харчы көмөтүн ылар 100 нэһилиэги биллэрбит. Бу үбүнэн нэһилиэк кыаммат дьонун тыа хаһаайыстыбатыгар сүөһүнү, сибиинньэни, кууруссаны уонна да атын дьиэ кыылларын иитиигэ сыһыарыахтаахтар.

Бу куонкуруска Булуҥтан Таймылыыр уонна Хара-Уулаах муниципальнай тэриллии­лэр кыттыыны ылан, 1-дии мөлүйүөн солкуобайдаах граҥҥа тиксибиттэр.

Хара-Уулаах нэһилиэгэр сүүрбэччэ сыл анараа өттүгэр кэтэх хаһаайыстыбалаах ыаллар сүөһүлэрин, кыылларын эспиттэрэ. Ол курдук, нэһилиэнньэ урукку кэмҥэ ынах, сылгы, сибиинньэ, куурусса, күөх кырса, оннооҕор коза иитиитинэн дьарыктанар эбит буоллаҕына, билиҥҥи туругунан Найбаҕа сылгы эрэ иитэллэрэ биллэр.

Дьэ онон быйылгыттан саҕа­лаан кэтэх хаһаайстыбаны сөргүтэр былааннаах грант куонкуруһугар кыт­тыыны ылбыттар. Бу бырайыак сүрүн сыалынан-соругунан, бастатан туран, нэһилиэнньэ кыаммат араҥата дьа­рыктаах буоларын хааччыйыы уонна ыал бэйэтигэр эбии дохуот оҥостуута, иккиһинэн, Арктика улуустарыгар тыа хаһаайстыбатын сайыннарыы буолар.

Хара-Уулаах баһылыга Гаврил Попов:
– Миэстэтигэр, Найбаҕа, сибиинньэ хотон­норун сөргүтүү үлэтэ бара турар. Ону таһынан «Хатастааҕы свинокомплекс» ХЭТ уонна «Туймаада–Агроснаб» ААУо кытта тиэйии-таһыы өттүнэн дуогабар түһэрсэ сыл­дьабыт. От ыйыгар биһиэхэ самолетунан уон сибиинньэни аҕалыахтаахтар, онтон муорабыт аһылыннаҕына, Хара-Уулаахха дылы уунан тиэйиэхтээхтэр. Кэлин кууруссалары, хоруолуктары аҕалыахтара. Оҕурсуу олордорбутугар анаан поликарбонатнай теплица­лары тутуохтаахпыт уонна хара буору тиэйиэхтээхпит, онтон кэлин хортуоппуй олордуутунан дьарык­таныах­пыт.
Бу сылга өссө биир сүрүн былааммытынан буолар — оттооһуну сөргүтүү. Биллэрин курдук, быйыл хоту улуустарга сылгыларга сут дьыл буолла. Ол иһин былаан быһыытынан биэс туонна от оттонуохтаах диэн сыал-сорук туруорунан сылдьабыт. Сылгы­һыттарбыт оттуурга бэлэмнэр, ходуһаларын үллэстиитэ буолбута. Онон от ыйа уонна атырдьах ыйа бүтүннүү от үлэтигэр ананар.

Абыйга күөх от үүнэрэ өссө да эрдэ

Абый улууһугар ыарахан кыстык уһаан-тэнийэн иһэр. Дьыл баччатыгар диэри сыһыылар хаардара чөллөччү кэриэтэ сытар. Киһи хараҕын үөрдэр күөх хонуу быгара ыраахха дылы. Оттон хороҕор муостаахтары, сыспай сиэллээхтэри көрөөччүлэр урукку үгэһинэн Ньукуолаҕа диэри сиэтэр отторун суоттаммыттара. 

Отун курулатар баҕалаах Уолбут дьоһун кырдьаҕаһа, тыа хаһаайыстыбатын уон тарбаҕын курдук билэр хоһуун Е.В. Жирков. Уолбуттарга 104 төбө сылгы баар, ол иһиттэн 86-та кэлиилэр. Оройуоҥҥа бу нэһилиэк саамай элбэх сылгыны сайаапкалаан ылбыта. Холобур Ю.Н. Попов уону, Е.Е. Слепцов сэттэни, оттон Егор Васильевич бэйэтэ 8 төбөнү суруйтарбыттарыттан кэмсиммэттэр. Сылгылар сиир отторун саппааһа бэс ыйын бастакытыгар диэри суоттанан, билигин аһылыкка тураллар. «Ол гынан баран дьылбыт лаппа хойутаата, сыһыыларга хаар кыһыҥҥылыы сытар, трактор суола эрэ хараарбыта. Хаар уостарыгар улахан самыыр түһэрэ наада этэ», — диэн кини санаатын үллэстэр.

Уопсайынан бары сүөһүлээх хаһаайыстыбалар күөххэ бигэтик үктэнэллэригэр отторо, сенажтара, комбикормнара, бэл диэтэр туустара баар. Егор Васильевич сүөһүгэ куттал суоҕун этэр, үчүгэйдик аһатыахха эрэ наада диир. Уолбуттарга урут биир атыыр оҕустаахтара, кэлин Егор Васильевич эбии атыыр оҕуһу  ылта. «Билигин бэркэ бороохтуйда», — диэн астына кэпсиир.

Төһө да кыстык бүтэ илигинэ, сайыҥҥы окко бэлэмнэнии үлэтэ саҕаланна. Ол курдук Егор Васильевич кооперативка бэриллибит саҥа «Синтайга» от мунньарын ылбатахтарын этэн баран, «ат мунньарынан да мунньан кэлбиппит» диэн бєөҕөхтүк саҥарда. «Оттон «Дьүкээбилгэ» ылыллыбыт роторнай былырыын тиргиччи үлэлээбитэ, быйыл да оннук буолуоҕа. Хайа уонна саҥа «Беларустаахпыт», дьэ ол эмиэ тиҥийиэ-таҥыйыа турдаҕа. Урут 10-ча «Still” баара, быйыл куорат сыанатынан удамыр сыанаҕа 8 киһи «Still” аҕалтарда, транспортнайын дьаһалта уйуммута, тутуу матырыйаалын аҕалтарары кытта», — диэн эбэн кэпсээтэ. Онон техника элбэх, сыччах булгуруйбат санааны ууран тиритэ-хорута үлэлиэххэ эрэ наадатын этиннэ. Егор Васильевич сэбиэскэй кэм киһитэ буоларынан буолуо, хайа да күҥҥээ-дьылга ас-үөл саппааһырыллыахтаах диирин кытта сөбүлэһэргэ тиийэбит.

Сыаҥааннаахха бэрт оруннаах тыллаах-өстөөх тыа хаһаайыстыбатын специалиһа В.В. Никулин баар балаһыанньаны сэһэргээтэ. Нэһилиэккэ 152 төбө сылгы баарыттан уона кэлиилэр, туруктара этэҥҥэ да буоллар, сорох сорохтор ырыганныылларын иһитиннэрдэ. Сүөһү ахсаана 153, биэс уон ынах төрөөбүтүттэн 47 торбос ылыллыбыт. Бу күннээҕи туругунан Сыаҥааннаах нэһилиэгин хаһаайыстыбаларыгар 26 тн. от, 1 тн. уотурба, 8 центнер эбиэс уонна 2 рулон сенаж хаалбыт. Валерий Васильевич: «Биһиги, син биир атын нэһилиэктэр курдук, кыстык түмүктэниитин ыам ыйын 29-нан суоттаммыппыт. Ону баара дьылбыт лаппа хойутаата, уустуктар үөскүүр кэриҥнээхтэр. Оруобуна от сайаапкатын хомуйар кэмҥэ олохтоохтор үптэрэ-харчылара суох буолан, элбэх киһи көмөттөн көрөн туран матарга тиийбитэ баар суол. Билигин, оту нуорматын быһарга тиийэн олоробут, өскө урут күҥҥэ 2,5 тн. сиэнэр буоллаҕына, кыччатарга күһэлиннибит. «Муҥурдаах» ТХПК эмиэ кыһалҕалаах, 42 төбөтүттэн 10-ча ынах төрөөн турар. Ол гынан баран нэһилиэккэ син дэлэй соҕус оттоохтор бааллар, онон бэйэбит дьоммутутугар өйдөтөр үлэни күүскэ ыытабыт: оту бэрсиһиэххэ диэн.
Нэһилиэк диэн биир дьиэ кэргэн курдук буоллаҕа, онон син дирээлэһэ сатыахпыт», — диэтэ.

Абый нэһилиэгин баһылыга А.А. Томская этэринэн, 488 сылгылаахтар, ол иһиттэн Абыйга – 353, Оттоох Атахха – 135. Быйыл сылгы төрүөҕэр мөлтөх кэм, ол да иһин 7 эрэ убаһа төрөөбүт. Сүөһү ахсаана уопсайа 297. Абыйга 89 ынахтан 48-һа төрөөбүт, Оттоох Атахха 27 ньирэйдэммиттэр. От саппааһа ыам ыйын 25 күнүнээҕи туругунан, Абыйга 19 тн., Оттоох Атахха 15 тн. эрэ баар. Анна Афанасьевна этэринэн, өскө саас бу курдук даамын биэрбэккэ турдаҕына ыарахаттар үөскүөхтэрин сөп. Билигин да сүөһү, сылгы отторун күннээҕи нуормата кэмчилээһин режимигэр сөп түбэһэр. Баһылык чуолкайдыырынан, сыһыыга хаар кылаана эрэ халарыйбыт, миэтэрэ аҥаара хаар мууһура сытар, мастар да төрдүлэрэ хараара илик. Айаҕалыы сатаан бульдозерынан хара сир таһаара сатаан сыһыылары астарбыттар. Хомойуох иһин, онтуларыгар аны хаар уута киирэр. Ол да үрдүнэн сылгылары үүрэллэр, олор күрүөлэри кэрийэн салаа оту сииллэр. Сорох дьон күрүөлэрин харбаан, бугул да саҕа оту сыыска түһэрбэккэ аҕалыналлар.

Анатолий Стручков хаһаайыстыбатыгар балаһыанньа эмиэ кытаанах диэн буолла, дулҕа астаран эбии аска диэн көмө оҥоро сатыыллар да, ол харахтан сыыһы ылбыттыы кыһалҕаны быһаарбата чуолкай. «Манна аҕалан кырбаан-хайаан эбиискэ оҥоруом, дьиҥэр улахан иҥэмтэтэ да суох буоллар сүөһү муҥ саатар айаҕын хамсатыа, куртаҕын толоруо», — диэтэ.