Метка: тыа сирэ

Бааһынай хаһаайыстыбалаах Александр Данилов тыа сиригэр түргэнник ситэр салааны тэнитэр

Таркаайы нэһилиэгин «Данилов А.И.» бааһынай хаһаайыстыбатын салайааччыта Александр Иванович Данилов Дьокуускайтан дойдутугар көһөн кэлэн, тыа хаһаайыстыбатыгар ылсан үлэлиир.

Бастаан саҕалыырыгар сибиинньэ иитиитигэр тирэх бааһынай хаһаайыстыба тэриммитэ. Олохтоох дьаһалтаттан база туттарыгар анаан сир көрдөөбүтүн биэрбэккэлэр, дэриэбинэтиттэн аҕыс биэрэстэлээх сиргэ, Түмүк нэһилиэгиттэн оттоммот сири түһээҥҥэ ылан, бастакы хардыытын оҥорбута. Баантан 900 тыһ. солк. кирэдьиит ылан, онтон СӨ Экэниэмикэ министиэристибэтин Инвест-бырайыагар сибиинньэ хотонун тутууга куонкуруска кыттан кыайан, грант ылан, 5 сыл сибиинньэ иитиитигэр үлэлээтэ.

Соторутааҕыта улуус баҕылыгын 1-кы солбуйааччыта Артур Яковлевы уонна улуустааҕы тыа хаҕаайыстыбатын департаменын салайааччыта Егор Иванову кытта бу хаһаайыстыбаһа баран үлэни билистибит. Артур Янович кэпсэтиигэ сиртэн үүнүүнү ыларга улуустааҕы бырагыраама оҥоһулла сылдьарын, бачча үлэлии-хамсыы сылдьар киһиэхэ күрүө тутарга эбэтэр оборудование ыларыгар көмө оҥоһуллуон сөбүн эттэ.

Сэмэй үлэ киһитин быһыытынан, хаһаайын кэпсээнэ даҕаны кэмчи эрээри, үлэтэ-хамнаһа киэҥ. Сибиинньэ иитиитигэр 5 сыллаах бырайыактаах дьарыгын кэнниттэн, урукку былаанын олоххо киллэрэн үлэтин хоннохтоохтук саҕалаабыт. Киниэхэ туох суоҕуй диэххэ айылаах: далыгар 20-чэ сылгы, хотонугар — 20-чэ ынах сүөһү, элбэх куурусса, бөтүүктэр, 10-ча хоруолук, хас да коза, сабыылаах сарайга — 3 бараан. Кустары кытта иитэ сылдыбытын кэпсиир. Саас кулун тутар ыйтан саҕалаан Мархаҕа инкубаторга 500 куһу таһаарбыт. Арай куһаҕана диэн — Александр билигин да базатыгар уот киирэ илик буолан, дизели холбуурга күһэллэр.

— Түргэнник ситэр салааҕа ылсан, киһи тугу баҕарар син иитиэн сөп, — диир кини. — Арай аһылыгын булар эрэйдээх. Бааһыналаахпын, күрүөлэппитим. Бэйэм тиэхиньикэм суох буолан, дьонтон уларсабын, окко да, сир үлэтигэр да. Бааһынаҕа хортуоппуй, турнепс олордобут. Сирбитин хайдах эрэ сөргүтэн, өссө үчүгэйдик туһанар киһи диэн толкуйбутун тобулабыт. Эбиискэ аһылыкка, сүөһүгэ, сылгыга, сибиинньэҕэ да сиэтэргэ анаан бурдук ыһыам. Манна дьоммун кытта кыстаан олорбуппут 5-с сыла. Улахан тэпилииссэ тутуннубут. Салгыы бу курдук барытыттан хабан үлэлиир былааннаахпыт. Дьиэ кэргэн фермерскэй хаһаайыстыбатын граныгар кыттар баҕалаахпын. «Беларусь» тыраахтыр уонна бааһынаҕа үлэлиир, оттуур сэбиргэл ылыныа этибит. Сыл аайы дьону көрдөһөр эрэйдээх.

«Улуус олоҕо»: Лөкөчөөн нэһилиэгэр толору хааччыллыылаах дьиэлэри хото туттар буоллулар

Лөкөчөөн кыраныыссатыттан саҕалаан, киһи кута-сүрэ тохтуур сирэ. Бу ис-иһиттэн ыраас, сайдыы балысханнык баран эрэр дойдута. Ол туоһутунан толору хааччыллыылаах саҥа дьиэ үгүһэ буолар. Кэлиҥҥи сылларга Лөкөчөөҥҥө ордук эдэр ыал дьиэ туттара элбээбит. “Улуус олоҕо” бырайыак суруналыыстара биир оннук ыал дьиэтин аанын сэгэччи арыйдыбыт.

Николаевтар тиэргэннэригэр киирээт, үс дьиэ кэккэлэһэ турарын бэлиэтии көрдүм. Бу — үс көлүөнэ ыал ууһаабыт-тэнийбит уһаайбалара.

— Сэбиэскэй кэмнэргэ сэбиэттэр кэтэх дьиэ туттар ыалларга 4,5-5 тыһ. кв.м иэннээх уһаайбалары түҥэтэлииллэрэ. Манна хотонноро, сибиинньэ-көтөр ииттэр хаһаайыстыбалара, баанньыктара, теплицалара барыта киирэрэ. Лөкөчөөҥҥө элбэх оҕолоох ыал үгүс буолан, бары кэриэтэ киэҥ уһаайбалаахтар, дьиэлээхтэр, — диэн аргыстарбыт быһаараллар.

Мин иннибэр үс көлүөнэ дьон дьиэлэрэ тураллар: 60-с сылларга Нифонт уонна Мария Николаевтар 60 кв.м иэннээх дьиэни туттубуттар. 80-с сылларга аны кинилэр оҕолоро Октябрина уонна Вячеслав Николаевтар 100 кв. м иэннээх алаһаны дьэндэппиттэр. 2016 сыллаахха дьонун уһаайбаларыгар уоллара, түөрт оҕолооох Станислав Николаев 145 кв.м иэннээх икки мэндимэннээх дьиэ туттубут. Аны 4-с көлүөнэ — сиэннэр дьиэлэрэ да — манна тутуллууһу. Миэстэ билигин да баар курдук. Станислав эбээлээх-эһэтин дьиэтин гараж оҥостубут.

Сүүрбэлии сыл буола-буола биир уһаайбаҕа тутуллубут дьиэлэр Лөкөчөөн нэһилиэгин сайдар историятын кэрэһиттэринэн буолаллар диэтэхпинэ, арааһа, сыыспатым буолуо.

Биһиги толору хааччыллыылаах саҥа дьиэни көрө киирэбит. Аҕа баһылык үлэлии сылдьар буолан, ыал ийэтэ Анна көрсөр. Үс уол (онтон иккитэ – игирэлэр), биир кыыс оҕолоох ыалга сөрү-сөп дьиэ: душтаах, туалеттаах, таҥас суунар массыына холбонон турар. Итии уу сүүнэ улахан баахтан хачайданар.

Былырыын нэһилиэккэ сэтинньигэ саҥа хочуолунай тутуллан киирбит. Онно 36 ыал холбоммут. Николаевтар дьиэлэрэ нэһилиэк хабыллар ортотугар турар буолан, эмиэ онтон ититиллэр. Нэдиэлэҕэ биирдэ уу тиэйэр массыына кэлэн баахха уу кутар. Кыһыҥҥы өттүгэр Николаевтар мууһунан ууланаллар. Онно анаан биэс бырысыап мууһу хаһааналлар.

Дьиэтин Станислав бэйэтэ туппут буолан, барытын ымпыгар-чымпыгар диэри суоттаабыт. Баахха биэс буочука уу киирэр: алта киһи суунара-тараанара, аһыыра учуоттаммыт. Туалекка, дуушка, таҥас сууйар массыынаҕа ууну носуос хачайдыыр. Хачайдаммыт 50 л уу күнү быһа “титаҥҥа” сылыйар. «Аҕабыт дьиэ тутарга үөрүйэх. Дьоҥҥо дьиэ тутуһааччы. Онон ууну хачайдыыр тиһиги бэйэтэ “боруобалаан” диэн тарпыта, олус бэркэ табыллыбыт», — диэн үөрэ-көтө кэпсиир дьиэлээх хаһаайка.

Николаевтар саҥа дьиэлэригэр көһөн киирэн, үрдүттэн олорон эрэ иккис мэндиэмэннэрин бүтэрэ-оһоро сылдьаллар. Онон дьиэ иккис этээһигэр уот тардылла илик. Хараҥа соҕус да буоллар, түннүк сырдыгар сирдэтэн, кирилиэһинэн оҕолор хосторугар тахсабыт. Пластик түннүк нөҥүө оҕо саада, хочуолунай, спортивнай саала көстөллөр. Хосторун “евровагонканан” эпсиэйдээбиттэр. Уолаттар сүүрэллэригэр-көтөллөрүгэр бэртээхэй киэҥ хос оҥоһулла сылдьарын хайгыы көрдүбүт.

— Дьиэбитин бэйэбит сирбит маһыттан туттубуппут. Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ эдэр ыалларга бэртээхэй өйөбүлү оҥорор буолан, бэйэбит туспа дьиэлээхпит үчүгэй баҕайы. Дьиэбин тутта таарыйа бааһынай хаһаайыстыбалаах дьоҥҥо үлэлэстим. Онон аны бэйэм “Саҥа саҕалыыр фермер” быраагыраамаҕа кыттан, бэйэ дьыалатын тэриниэм, — диэн санаатын үллэстэр Станислав Николаев.

Станислав Николаев курдук ыччаттар төрөөбүт Лөкөчөөннөрүгэр олохсуйан, силистэрин-мутуктарын тэнитэн, толору хааччыллыылаах дьиэлэри туттан иһиэхтэрэ буоллаҕа.

Эксперт санаата:

Анна Доргонова, “Лөкөчөөн нэһилиэгэ” муниципальнай тэриллии баһылыга:
— Нэһилиэккэ 17 ыал толору хааччыллыылаах дьиэҕэ олорор. 2013 сыллаахха улуус уонна нэһилиэк бюджеттэриттэн хардарыта тыыран, 4 тыыл бэтэрээнигэр босхо толору хааччыллыыны киллэрбиппит. Онтон сыыйа эбэн, билигин 9 бэтэрээн тоннук дьиэҕэ олорор. Кэлиҥҥи сылларга ыал үксэ манныкка талаһар. Ол иһин олохтоох дьаһалта кирдээх ууну оботторор емкость оҥотторбута уонна онтубутун МТЗ тыраахтардаах урбаанньыкка туттарбыппыт. Онон үлэтигэр эбии ассенизатор эбээһинэһин сүгэр. Өҥөтүгэр 1 тыһ. солк. ылар. Онон сотору-сотору бэйэтэ көрөн, ол емкоһын ыраастыыр.

«Улуус олоҕо»: Бурдуктаах, сылгылаах “Биэттэ” хаһаайыстыба олохтоохторго үлэ миэстэтин тэрийэр

“Улуус олоҕо” бырайыакпыт чэрчитинэн Уус Алдан улууһун Баатаҕай нэһилиэгэр сырыттыбыт. Манна бурдугу үүннэриинэн уонна сылыгыны иитиинэн дьарыктанар “Биэттэ” ХЭТ үлэтин туһунан билистибит. Хаһаайыстыба туһунан сиһилии «Улуус пааспарыгар» кэпсиибит.

“Биэттэ” тэриллии дириэктэринэн Семен Сивцев үлэлиир. Хаһаайыстыба үлэлээбитэ номнуо алтыс сылыгар барбыт. Семен Васильевич Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын академиятын инженер-механик идэтин ситиһиилээхтик бүтэрэн, бэйэ дьыалатын арынарга быһаарыммыт. Бу иннинэ “Сахаземпродукт” тэрилтэҕэ үлэлээн уопутуран баран, кэлин “Биэттэни” арыйан күн бүгүҥҥэ диэри үлэлии-хамныы сылдьар. Баатаҕай нэһилиэгэр маннык хайысхалаах соҕотох тэрилтэ буолар.

Уус Алдаҥҥа төһө даҕаны бурдук ыһар бааһынаны сөргүтэн, чөлүгэр түһэрэр ыараханын иһин, биэттэлэр мантан чаҕыйан олорон хаалбатахтар. Баатаҕай нэһилиэгин сиригэр-уотугар 800 гектар бааһыналаахтар, онтон 510-гар бурдук ыһан, күһүннэри үрдүк үүнүүнү өлгөмнүк ылалларын иһитиннэрдилэр.

Ирдэбилгэ эппиэттэһэр буолан, саҥа тыраахтар, комбайн ылыммыттар. Субсидияны туһанан, предпринимателлэри өйүүр фонда көмөлөһөн, сир оҥорор тиэхиньикэлэри, тыраахтыр ылан үлэлэтэллэр.

Семен Сивцев

Ыһар сиэмэлэрин урут “Сахаземпродукт” тэрилтэ хааччыйар эбит буоллаҕына, билигин ыһар сиэмэлэрин бэйэлэрэ дьаһанар буолбуттар. “Күһүн хомуйбут сиэмэбитин үөрэтэн көрүү түмүгүнэн, толууларын ордорон аныгыс ыһыыга бэлэмниибит. Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр институттан атын суортаах бурдугу атыылаһан ыһабыт. Уоҕурдууну быһалыы соҕурууттан чэпчэки сыанаҕа сакаастаан ылабыт. Былааммытын сылын аайы толоробут. Бурдукпутун, сэбиэскэй кэмтэн ордубут ыскылааты өрөмүөннээн, онно харайабыт. Икки сыллааҕыта аныгылыы аарка быһыылаах ыскылаат туттубуппут. Маныаха улуус дьаһалтата көмөлөспүтэ”, — диэн дириэктэр сэһэргиир.

“Биэттэ” бурдук үс көрүҥүн ыһар. Эбиэһи нэһилиэнньэ хамаҕатык ылан туттар, саамай үүннэрэр көрүҥнэрин сэлиэһинэйи Хаптаҕайдааҕы собуокка тута батараллар, оттон дьэһимиэни дьон кууруссаҕа, сибиинньэҕэ диэн ыларын кэпсээтилэр.

Тэрилтэ алта киһилээх. Оттон сайынын дуогабар түһэрсэн, отут үлэһиккэ тиийэ буолар: отчуттар, бүтэй тутааччылар, бааһына харабыллара. Онон олохтоох нэһилиэнньэҕэ үлэ миэстэтэ арыллан, Баатаҕайга бары дьарыктаах курдуктар.

Уус Алдан улууһун дьаһалтата тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанааччылары олуһун өйүүр. Ол курдук, “Биэттэ” ХЭТ учуонайдартан бурдук элитнай суордун ыларыгар, тиэхиньикэ атыылаһарыгар куруук көмөлөһөр. Олохтоох нэһилиэктэн көмө эмиэ куруук көрүллэр. Күрүө тутталларыгар диэн нэһилиэк бүддьүөтүттэн 200 тыһ. биэрбиттэр.

“Биэттэ” ХЭТ бурдугу үүннэрэрин таһынан сылгы иитиитинэн дьарыктанар. Саҥардыы дьарыктанан эрэр буоланнар, быйыл идэһэлээбэппит диэн былааннаммыттар. Эһиилгэттэн элбэх төрүөҕү күүтэллэр, оччотугар сылгы баазата туттан, оттуур сир булунан бу дьылаҕа күүскэ ылсыахтааахтар.

“Тэрилтэм инник былаана элбэх. Өссө үчүгэй саҥа тиэхиньикэни ылыныахпытын, аныгы технологиянан үлэлиэхпитин баҕарабыт. Сиэмэбитин оҥорон таһаарыыга саҥа ньымалары толкуйдуохпут, бааһына кэҥэтиитигэр үлэлэһиэхпит. Сылыгыбыт төбөтүн элбэтиигэ кыһаллабыт”, — диэн Семен Васильевич үлэтин туһунан кэпсээни түмүктүүр.

«Улуус олоҕо» бырайыак өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун, айар-тутар үлэлэрин туһунан кэпсиир. Чуолаан кинилэр бэйэлэрин ситиһиилэринэн, кыһалҕаларынан тыа сиригэр олоҕу туталлар. Хас биирдии улууска тиийдэххэ, Саха сирэ олус да киэҥин, ураты күндүтүн билэҕин. Оччоҕо киһи ханна баҕарар олоруон, үлэлиэн, сайдыан сөбүн итэҕэйэҕин. Биллэн турар, кытыы сиргэ олохсуйуу чэпчэки буолбатах, ардыгар — ыарахан да диэххэ сөп. Ол гынан баран, тыа киһитэ барахсан төрөөбүт дойдутугар тапталын иҥэрэн, дириҥ ис хоһоонноох олоҕу салайсар. 

Сунтаарга «Саха АССР 100 сыла» микрооройуон оҥоһуллар

СӨ тыа хаһаайыстыба­тыгар уонна аска-үөлгэ ми­ниистирин солбуйааччыта Нико­лай Петров Сунтаар улууһугар кэлэн үлэ­лээтэ. Кини улуус салалтатын кы­тары Сунтаар нэһилиэ­гэр саҥа оҥоһуллар «Саха АССР 100 сыла» микрооройуоҥҥа сы­рытта.

Ыылаах микрооройуона Саха сиригэр автономия тэрилли­битэ 100 сылыгар анаан «Саха АССР 100 сыла» диэн ааттам­мыта. Сунтаар нэһилиэгин баһылыга Эдуард Филиппов, тыа хаһаа­йыстыбатыгар уонна аска-үөлгэ ми­ниистирин солбуйаач­чыта Николай Петров үлэ­лэһиилэринэн нэһилиэги сайыннарыы «Саха Өрөс­пүүбүлүкэтигэр тыа сирин территорияларын би­гэтик сайын­нарыы» фе­де­ральнай бырагы­раама­ҕа киирбитэ.

Бу микрооро­йуон түҥэтиллибит 100 уһаайбаҕа анаан, уопсайа 167 мөл. солк. суумаҕа, уот линията, биир моһуоннаах күрүөлэр, бетон суол, тротуар, уу провода, уулусса уоттара оҥоһуллуох­таахтар. Үлэ бэдэрээч­чигинэн «Сунтарэнерго» ХЭТ буолар. Тэрилтэ дириэктэрэ Петр Попов бетоннааһынтан ураты үлэ барыта быйыл бүтэрин эрэн­нэрэр.

Маны таһынан Николай Ильич улуус­пут тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар тэрилтэлэринэн “Кириэстээх” ТХПК, “Элгээйи” ПК сырытта, Тойбохой нэһилиэ­гэр саҕалааччы пиэрмэрдэри кытары көрүстэ.

Сунтаарга күргүөмүнэн сайыҥҥы үлэлэри үмүрүтэллэр

Ааспыт бээтинсэҕэ Сунтаар улууһун баһылыга Анатолий Григорьев Бүлүүчээн, Кириэстээх, Куокуну нэһилиэктэригэр сылдьан үлэлээтэ.

Бүлүүчээҥҥэ бу күһүн үлэҕэ киириэхтээх икки эбийиэги көрдө, үлэһиттэри кытта кэпсэттэ. Бастаан эдэр исписэлиистэргэ анаан тутулла турар түөрт кыбартыыралаах дьиэни тиийэн көрдүлэр. Онно Чурапчы, Таатта дьоно кэлэн үлэлии-хамсыы сылдьаллар. Биригэдьиирдэрэ уопуттаах тутааччы, Таатта киһитэ Павел Попов. Билигин дьиэ ис үлэтэ хаалбыт. Онно эбии түннүгүн олордуохтара.

Иккис тутуунан ууну ыраастыыр ыстаансыйа буолар. Былаан быһыытынан эбийиэк үлэҕэ балаҕан ыйын бүтүүтэ киириэхтээх. Билигин тутуу матырыйаалын тиэйэ-таһа сылдьаллар.

Ити күн өрүс уҥуор “Дьөгдьөйөр” диэн ходуһаҕа хотуурунан оту охсууга күүлэй буолан ааста. От үгэнэ буолан, күрэхтэһиигэ үс эрэ хамаанда кэлбит. Олохтоохтор икки хамаанданы туруорбуттар уонна ыаллыы сытар Кириэстээхтэн эдэр ыччат дьон кэлбит. Манна Бүлүүчээн биир хамаандатынан Кириллиннэр дьиэ кэргэттэрэ буолла.

Билигин үгүспүт хотуурунан охсубат диэтэхпинэ өһүргэс буолбата буолуо. Бары тиэхиньикэнэн оттуубут. Итинтэн сылтаан ходуһаларга үгүс сир оттоммокко хаалар. Биричиинэтэ — «Тыраахтар кыайан киирэн охсубат» диэн буолар.

Сиэр-туом оҥоһуллубутун кэннэ кыттааччылары эҕэрдэлээн улуус баһылыга Анатолий Григорьев, тыа хаһаайыстыбатын управлениетын начаалынньыга Иван Тихонов, Бүлүүчээн нэһилиэгин баһылыга Геннадий Васильев тыл эттилэр. Ол кэннэ кыттааччылар эрдэ бэлэмнэммит сиргэ баран түһүнэн кэбистилэр. Манна кыайыыны кыахтаахтар ыллылар.

Салгыы Кириэстээххэ, Куокунуга сылдьан, үлэни-хамнаһы билсии буолла. «Кириэстээх» ТХПК Кыра Табаҕаҕа туораахтаах култуураны ыспыттара, ситэ өтө илик. Урут манна кэлии омуктар араас оҕуруот аһын үүннэрэр этилэр. Быйыл кинилэр суохтар. Онон оҕуруот аһын бэйэлэрэ олордубуттар.

Куокунуга Улахан Табаҕаҕа киирэн отчуттары кытары кэпсэттибит. Өссө манна биһиги Ленин, Үлэ Кыһыл Знамята уордьаннар кавалердара Клавдий Михайловы көрсөн үлэни-хамнаһы туоһуластыбыт. Ытык кырдьаҕас чааһынай МТЗ тыраахтарынан от оҕустара сылдьара. Оҕустарар хотуура икки диискэлээх, роторнай, эбиитин «скоростной» эбит. Клавдий Иванович бу тэрилин быйыл саҥа ылан үлэлэтэн эрэр. Кини бииртэн хомойор — ол сирбит-дойдубут таах хаалан эрэриттэн. Сыллата үлүгэрдээх ходуһа оттоммокко хаалара баар суол. Онон бу боппуруоска улахан болҕомтону ууралларыгар улуус салалтатыттан көрдөстө. Буолумуна, үйэтин тухары сири кытта үлэлээбит киһи манна сүрэҕинэн-быарынан ыалдьара биллэр буоллаҕа.

Быйыл нэһилиэк баһылыга Леонид Михалев Дьокуускайдааҕы Тыа хаһаайыстыбатын академиятын ректоратын кытары кэпсэтэн, студенческай тутар этэрээти аҕалан күрүө тутуутугар үлэлэтэ сылдьар. Кинилэр былаан быһыытынан ый устата 35 км уһуннаах күрүөнү тутуохтаахтар. Биһиги кинилэри таба туппатыбыт. Үлэлии барбыт этилэр.

Киэһээҥи ыам саҕана Үлэ дьоруойа Владимир Михайлов үлэлиир “Бордоҥ” сайылыгар тиийэ сырыттыбыт. Оруобуна ыам кэмигэр түбэстибит. Хас даҕаны ыанньыксыт аппараатынан ынаҕы ыы сылдьара. Олор истэригэр Владимир Африканович эмиэ.

Киэһэ төннөн иһэн Хомустаахха аараан мехзвено үлэһиттэрин кытта кэпсэттибит. Кинилэр киэһэ хойукка диэри үлэлииллэр. Бачча туран биэрбит күнү-дьылы баттаһа харыларын ньыппарынан баран үлэлиир дьон эбит.