Метка: Олохтоох оҥорон таһаарыы

«Улуус олоҕо»: Чочу нэһилиэгин иитээччитэ хайдах биэкэр буолбутай? Ситиһиилэрэ. Былааннара

Ааспыт сылга Бүлүү улууһугар дьоҕус бизнеһинэн дьарыктанар 887 тэрилтэ испииһэккэ киирбит. Улуустааҕы предпринимателлэри өйүүр тэрилтэ чахчытынан, быйылгы сыл тоҕус ыйдааҕы түмүгүнэн 347853,4 тыһ. солк. төлөбүрдээх өҥө оҥоһуллубут. Бу үлэҕэ Чочу нэһилиэгин предпринимателэ Светлана Веревкина бэйэтин кылаатын эмиэ киллэрбитэ чахчы. Кини туһунан «Улуус пааспарыгар» ааҕыҥ.

“Сахамедиа” холдинг “Улуус олоҕо” бырайыагын суруналыыстара Чочу нэһилиэгин бурдук аһын астыыр предпринимателин аатын анаан ааттаан тиийдибит.

— Дьиэ кэргэн дьоҕус бизнеһин 2012 сыллаахха тэриммиппит. Оччолорго бэкээринэ тэрилин бу иннинэ үлэлээбит дьонтон атыыласпыппыт. Эргэ дьиэбитин бэкээринэ оҥостубуппут. Мин оҕо саадыгар иитээччинэн үлэлиир буолан, дьоҕус бизнеспитин кэргэним аатынан арыйбыппыт. Кэлин дьоҕус бизнескэ улам ылларан, “бу миэнэ эбит” дии санаан, 2015 сыллаахха үлэбиттэн барарга быһаарыммытым, — диэн кэпсэтиибитин саҕалыыр биэкэр Светлана Веревкина.

Биһиги сылдьар кэммитигэр булочка, минньигэс пирог буһан тахсан, сойутулла тураллара. Биэкэр кэпсэтэ-кэпсэтэ буспут астарын оһохтон хостуу сылдьыбыта.

— Күҥҥэ 200-150 тахса килиэп, 40 устуука “нарезной” дэнэр батон оҥорон таһаарабын. Ону тэҥэ джемнээх минньигэс пирог буһарабын. Килиэп икки көрүҥүн (маҥаны уонна хараны) оҥоробун. Билигин киһи үксэ доруобуйатын көрүнэр, дьахтар өттө диетаны тутуһар буолан, сэлиэһинэйтэн оҥоһуллубут хара килиэби сөбүлээччи үгүс. Сарсыардаттан буспут сибиэһэй килиэби Бүлүү куоратыгар тиэйэн илдьэн, 20 чааһынай маҕаһыыҥҥа туттарабын. Чочуттан илдьибит килиэбим эбиэт саҕана барыта атыыланан бүтэр. Маны таһынан астаабыт бурдук аспын Чочутааҕы Кырдьаҕастар профилакторийдара, Бүлүүтээҕи Оҕо дьиэтэ ылаллар. Онон күн аайы бэйэм бородууксуйабын батарар кыахтаахпын, — диир кини.

— Кыһалҕалар, ыарахаттар да баар буолуохтаахтар? 

— Бурдук сыаната үрдээтэ. 24 солк. субсидиялаах бурдук эмискэ 31 солк. 26 харчы буолла. Хайыахпытый, ону ол диэбэккэ, салгыы үлэлиир буоллахпыт.

— Ким көмөлөһөрүй? Кэргэниҥ уонна оҕолоруҥ өйүүллэрэ буолуо? 

— Сүрүннээн кэргэним Дмитрий көмөлөһөр. Кини баһаарынай чааска караул салайааччытынан үлэлиир. Үс оҕолоохпут. Улахан кыыспыт үп колледжыгар үөрэнэр. Орто уол 8-с кылаас үөрэнээччитэ. Кыра уол 6 саастаах. Сайыҥҥы каникулугар кыыһым көмөлөһөр.

— Туох, ханнык былааннааххыный? 

— Кондитерскай сыаҕы аһыахпын баҕарабын. Торт, пирожнай оҥорон атыылыыр былааннаахпын да, онуоха анал тэрил наада. Барыта үптэн иҥнэ турар. 2013 сыллаахха Новосибирскайтан харчыбытын мунньунан килиэп астыыр тэрили ылбыппыт. 50 тыһ. солк. сыанаҕа ылбыт тэрилбит кэлиитин саҕана 60 тыһ. солк. буолан кэлбитэ. Оччолорго ити улахан харчы этэ. Хата СӨ Предпринимательствоҕа уонна туризм дьыалатыгар министиэристибэтэ атыыласпыт харчыбытын төнүннэрэн өйөөбүтэ. Кэлэр сылларга бурдук ас буһарар тэриллэрбитин саҥардар соруктаахпыт.

— Бүлүү предпринимателлэрэ бэйэ-бэйэҕитин кытта төһө сибээстээххитий? 

— Арааһа, бэйэ-бэйэбитин өйөспөппүт буоллар, үлэбит таһаарыылаах буолара саарбах. Чааһынай маҕаһыыннар мин бородууксуйабын батарар буолан, күннээҕи үлэлээх буоллаҕым. Биһиги түмсүүлээх буолан, бары тэрээһиннэргэ көхтөөхтүк кыттабыт, бэйэ-бэйэбитин өйөһө сылдьабыт.

Нэһилиэк олохтоохторо предприниматель Светлана Веревкинанан улаханнык киэн тутталлар. Нэһилиэк баһылыгын солбуйааччы Надежда Евсеева бэлиэтииринэн, Веревкиннар Чочу нэһилиэгин биир убаастанар элбэх оҕолоох эдэр ыала.

— Светлана Анатольевна бэкээринэтин таһынан хаһаайыстыбатын тутан олорор тутаах киһи. Веревкиннар сүөһүлэрин таһынан кус-хаас, куруолук ииттэллэр. Элбэх оҕо ийэтэ көхтөөх уопсастыбанньык. Кини оҕо саадыгар салайар сэбиэт бэрэссэдээтэлэ. Өссө улууска автоледи быһыытынан биллэр, — диэн кэпсиир Надежда Павловна.

Биэкэр-предприниматель быйылгы сылга Дьокуускай куоракка ыытыллыбыт предпринимателлэр тэрээһиннэригэр кыттан, уопут атастаспыт, бэрт үгүс сонун сүүрээни билсибит.

— “2017 сылга Саха сирин бастыҥ табаардара” өрөспүүбүлүкэтээҕи куонкуруска Бүлүү улууһуттан бэйэ бородууксуйатын оҥорон таһаарар 8 дьоҕус бизнес тэрилтэтэ кыттыыны ылбыппыт. Бу суолталаах күөн-күрэскэ номнуо дьоҥҥо-сэргэҕэ биллибит “Лөкөчөөн сыыра” уонна “Сыа Бүлүү” үүт аһы оҥорон таһаарар тыа хаһаайыстыбатын потребительскай кэпэрэтиибин суората “Ас-үөл табаара” диэн номинацияҕа кыайыылааҕынан тахсыбыттара. Мин бу тэрээһиҥҥэ кыттан, номнуо атахтарыгар турбут предпринимателлэртэн бэрт элбэххэ үөрэнним. “Бизнес-ЭКСПО” быыстапкаҕа эмиэ кыттыыны ылбытым, онно сылдьан үгүс сонун толкуйу торумнаатым, — диэн кэпсэтиибитин түмүктүүр Светлана.

“Чочу килиэбэ” эбэтэр “Сыдыбыл булочката уонна батона” диэн ааттаах олохтоох бородууксуйаны оҥорон таһаарааччы үлэтэ өссө да тахсыылаах буоларыгар, саҥаттан саҥа саҕахтары арыйан иһэригэр баҕарабыт. 

«Бөртө» хаһаайыстыба сүөһүнү иитиигэ аныгы технологиялары туһанар

Хаҥалас улууһун Улахан Ааныгар “Бөртө” сылгы собуотун туһунан сурастахха, саастаах өттүлэрэ бастаан бэркэ дьиктиргиир курдук тутталлар уонна: “Ээ, ол аата сопхуоһу этэр буоллаҕыҥ,” — дэһэллэр. Биир тыһыынча сылгылаах уонна 500 ынах сүөһүлээх, ол иһигэр 300 ыанар ынахтаах “Бөртө” сылгы собуота” хааччахтаммыт эппиэтинэстээх уопсастыба тыа хаһаайыстыбатын үлэтин хас да хайысханан тэрийэн, сүүстэн тахса киһини үлэнэн хааччыйан олорор. Сирэй салайааччыны таһынан салаа ахсын эппиэттиир исписэлиистэрдээх буолан, чахчы даҕаны урукку сопхуостары санатар. Ол эрээри, олоҕу кытары тэҥҥэ хардыылаан, өрөспүүбүлүкэҕэ инники күөҥҥэ сылдьар. «Бөртөлөр» тустарынан «Улуус пааспарыгар» кэпсиибит.

Базаны – бырагыраамаларга тирэҕирэн

Хаһаайыстыба 2008 сылтан “Анаабыр алмаастара” ААУо иһинэн үлэлиир. Итини “ол аата бэлэм харчыны ыла олорор эбит” диэччилэр сыыстараллар. “Бөртө” тэрийээччитигэр бородууксуйатын батарар уонна ол харчытын үлэни-хамнаһы тэрийэргэ туттар.

Базатын хаҥатарыгар Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтин бырагыраамаларыгар тирэҕирэр. Ааспыт сылларга “Туймаада” ҮАПК чэрчитинэн толору хааччыллыылаах икки комплексы, иллэрээ сыл бэйэтин күүһүнэн субан хотонун туттубута. Быйыл “Туймаада” нөҥүө үһүс комплексын тутунна, онон ыанар ынаҕын барытын аныгылыы хотоҥҥо киллэрдэ. Итини таһынан, Ил Дархан «Тыа хаһаайыстыбатыгар каадыр бэлиитикэтин туһунан» ыйааҕын чэрчитинэн, сүүрбэ миэстэлээх, бары өттүнэн ситэри хааччыллыбыт Үөрэтэр киини тутан үлэҕэ киллэрдэ.

Өссө 1990-с сыллартан хаһаайыстыба үүтүн бэйэтэ астаан, Дьокуускайга тиийэ батарар. Онон үптэнэн харчы суох уустук кэмнэрин туораабыта. Сыллата сүүһүнэн убаһаны, сүөһүнү “дьаһайар” хаһаайыстыба эти атаҕынан буолбакка, астаан-үөллээн батарар быдан көдьүүстээҕин өйдөөн, эккэ эмиэ ылсарга быһаарынан, иллэрээ сыл «Бөртө-Ас» кэпэрэтииби тэриммитэ. Граҥҥа киирсэн, симиэнэҕэ уон сүөһүнү өлөрөн астыыр мобильнай буойунаны туттан, эмиэ быйыл күһүн үлэҕэ киллэрдэ. Билигин сыах асчыттара технолог Анна Мохначевская салалтатынан этинэн суббородуукта арааһын оҥороллор. Итинэн бородууксуйаны оҥорон таһаарыы биир кэлим тиһиккэ киллэрилиннэ.

Үлэһит интэриэһин өрө тутан

Кэлэктиибинэй дуогабар быһыытынан, хамнас ый аайы төлөнөр, икки сылга биирдэ путевканан санаторийга баран доруобуйаларын чэбдигирдэр, хамнас суотугар удамыр сыананан эти, үрүҥ аһы, килиэби ылар (хаһаайыстыба бэкээринэлээх) буолан, дьон олохсуйан үлэлиир. Кэлэ-бара туруу, сыл аайы уларыйыы диэн суох.

— Сылгы базалара түөрт-биэс көстөөх сиринэн тарҕанан сыталларын учуоттаан, сылгыһыттарга «таежнай» диэни эбии көрөбүт. Ону таһынан оттооһуҥҥа биэрэбит, үчүгэйдик оттообуттар сайын устата 60-80 тыһ. солк. аахсаллар. Ыанньыксыт хамнаһа үүттэн, төрүөхтэн тутулуктанар. Кэтэх сүөһүнү, сылгыны ииттэри хааччахтаабаппыт, ол түмүгэр үлэҕэ интэриэс баар, көрдөрүү куһаҕана суох, сылгыны үөрдээн иитиигэ уонна ынах сүөһүгэ Россия таһымнаах племенной репродуктор сибидиэтэлистибэлээхпит, — диир хаһаайыстыба салайааччыта, өрөспүүбүлүкэ тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ Александр Павлов.

Олорор дьиэ-уот боппуруоһа эмиэ көрүллэр. 2008 сылтан 24 үлэһит дьиэ туттубут, биэс киһи «Анаабыр алмаастарын» «Үүт дьиэтэ» бырайыагынан, атыттар Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтин «Олорор дьиэ-уот» бырагырааматынан, эдэр исписэлиистэргэ бэриллэр кубуотанан итиэннэ хаһаайыстыба көмөтүнэн. Өрөспүүбүлүкэҕэ хамсааһыны таһаарбыт агро-кластердарынан үлэттэн Улахан Аан нэһилиэгэ туора турбат. Ол курдук, 2019 сылтан манна 50 дьиэлэээх агро-кластер тутуллара былааннар, онтон отут дьиэ “бөртөлөргө” бэриллиэхтээх.

Хаачыстыба элбэҕи быһаарар

Урут хаһаайыстыба салалтата биир эрэ баҕаалах эбит: кыстыгы элбэх сүтүгэ суох туораатарбыт, үлэһиттэрбит эрэ барбаталлар диэн. Оттон билигин атаҕар туран, сайдыыны былаанныыр, хаачыстыбаҕа үлэлиир, үлэ дьиссипилиинэтин ирдиир, сүөһүтүн сүүмэрдээн иитэр кыахтаммыт. Атын сиртэн а.э. өрөспүүбүлүкэ таһыттан сүөһү ылбатах, ол оннугар бэйэтин ынахтарын тупсарыыга күүскэ үлэлээн, сыл устата ынах ахсыттан 3 тыһ. 200 киилэ үүтү ыыры ситиспит.

— Ыччат сүөһүнү учаастакка сайылатабыт эрээри, ханна да буоларын курдук чааһынайдар оҕус борооскуларын аттаппаттарын түмүгэр кыстыкка киириигэ сүүрбэччэ тыһаҕас уулаах буолар, — диир биригэдьиир Ульяна Семенова. — Олору төрүт ииппэппит, субан тыһаҕастары, ону да удьуор үүттээх ынахтар оҕолорун талан хаалларабыт. Инньэ гынан, үс саастарын туолан, эт-хаан өттүнэн ситэн эрэ баран төрүүр буоланнар, ынахтарбыт биллэ тубустулар, уҥуохтарынан да улааттылар. Ити үүккэ да, төрүөххэ да бэрт көдьүүстээх. Оттон урут ас-үөл мөлтөҕүттэн күөххэ үктэниэххэ диэри элбэх сүөһү күрдьүккэ соһуллара, көтөх ынах төрөөрү былдьанара. Ынах ахсаанын ситэринэр кыһалҕаттан уулаах тыһаҕастары барыларын биэбэйдии сатыырбыт түмүгэр, ыанньыкпыт бытархай баҕайы буолан испитэ, үүккэ көрдөрүүбүт да ол тэҥинэн этэ. Буомурбут сүөһү төһө бэйэлээҕи ыатыай, ама да холмогуорун иннигэр? 2000 с. ынах ахсыттан 1 тыһ. 800 киилэ үүтү ыабыппыт, билигин 3 тыһыынчаҕа тиэртибит. Бастыҥнарбыт Аммосова Екатерина, Борисова Раиса, Трофимова Валентина, Таппыева Анастасия көрдөрүүлэрэ мантан таһыччы үрдүк.

УЗИ уонна чип

Холмогор боруода сүөһүнү ууһатыыга федерация таһымнаах репродуктор буолан, хаһаайыстыба племенной үлэни утумнаахтык ыытар. Зоотехник Маргарита Макарова, осеменатордар Светлана уонна Надежда Васильевалар кыһамньыларынан ынах барыта искусственнай сиэмэлээһининэн хабыллар, сааһырбыттарга солбук эрдэттэн бэлэмнэнэр, ыанньык ахсаана сыыйа элбэтиллэр. Кыргыттар ынах уулааҕын-кытараҕын барбах эрэ УЗИ сканерынан (ультра-дорҕооннорунан диагностыыр аппараатынан) быһаараллар.

— Интернетинэн көрөн, Новосибирскайдааҕы “Партнер-Агро” диэн фирматтан ынах сүөһүгэ аналлаах УЗИ сканеры былырыын ылбыппыт, — диэн кэпсиир зоотехник Маргарита Макарова. — Дьоҕус буолан илдьэ сылдьарга тупсаҕай, сүөһүгэ туох да куттала суох итиэннэ чинчийии түмүгүн тута биллэрэр, сыаната 250 тыһ. солк. Манан ынах кытараҕын-уулааҕын, бэл аҕыйах да хонуктааҕы билиэххэ сөп. Син биир киһи УЗИ-тын курдук, ийэ иһигэр сытар ньирэй экраҥҥа үчүгэй баҕайытык көстөн кэлэр. Билигин саарбахтыы саныыр ынахтарбытын бэрэбиэркэлиэхтээхпит. Дьиҥинэн, бу бэтэринээрдэргэ эмиэ наадалаах аппарат, ньирэй хайдах сайдан иһэрин, ынах ис туругун, холобур, искэн, киста эбэтэр бүөрүгэр уонна хабаҕар таас баарын-суоҕун, иһигэр уу үөскээн эрэрин эрдэттэн билиэххэ сөп. Биһиги саҥа баһылаан эрэбит, инструкциятын ааҕан үлэлэтэ сылдьабыт. “Нөмүгү” агрофирма манныгы ылыныан эмиэ баҕарар, оччоҕуна, “Партнер-Агроттан” киһи ыҥыран, аппараат кыаҕын толору туһанарга үөрэттэрэр былааннаахпыт.

Сопхуос саҕана хаһаайыстыбалар сүөһүнү нүөмэрдээх тавронан бэлиэтииллэрэ. Билигин бирка кэтэрдэллэр эбэтэр анал бэлиэ (клеймо) туруораллар, оттон племенной хаһаайыстыбалар чиптээһиҥҥэ киирдилэр. “Бөртөлөр” сылгыларын, ынахтарын чиптээбиттэрэ ырааппыт.

— Микрочип укуол курдук инъекторынан тирии анныгар киллэриллэрин сүөһү билбэккэ да хаалар, — диир Маргарита Макарова. — Бу сүөһү электронный пааспара буолар. Манна сканер көмөтүнэн ааҕыллар нүөмэр баар, онно сүөһү туһунан сибидиэнньэ (ханнык хаһаайыстыба бас билиитэ буолара, боруодата, төрдө-ууһа, төрөөбүт күнэ-дьыла, доруобуйатын туруга, ылбыт быһыылара о.д.а.) киллэриллэр итиэннэ ол барыта чахчылар базаларыгар угуллар. Сүөһү сүтэр түбэлтэтигэр чибинэн булан ылыллар. Биһиги ынахтарбытын барыларын уонна саҥа төрөөбүт тыһы ньирэйдэрбитин барыларын чипчээтибит.

«Улуус олоҕо» бырайыак өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун, айар-тутар үлэлэрин туһунан кэпсиир. Чуолаан кинилэр бэйэлэрин ситиһиилэринэн, кыһалҕаларынан тыа сиригэр олоҕу туталлар. Хас биирдии улууска тиийдэххэ, Саха сирэ олус да киэҥин, ураты күндүтүн билэҕин. Оччоҕо киһи ханна баҕарар олоруон, үлэлиэн, сайдыан сөбүн итэҕэйэҕин. Биллэн турар, кытыы сиргэ олохсуйуу чэпчэки буолбатах, ардыгар — ыарахан да диэххэ сөп. Ол гынан баран, тыа киһитэ барахсан төрөөбүт дойдутугар тапталын иҥэрэн, дириҥ ис хоһоонноох олоҕу салайсар. 

Аллараа Бэстээххэ урбаанньыт Руслан Федотов олохтоох бородууксуйаны атыылыыр сыах-маҕаһыын арыйда

Олохтоох эт, үүт аһы астааһын-үөллээһин уонна батарыы сайдыытыгар өрөспүүбүлүкэбитигэр биллэр урбаанньыт Руслан Федотов бэйэтин уочараттаах дьоһун кылаатын киллэрдэ. Аллараа Бэстээххэ «Каракаан» диэн астыыр-үөллүүр сыахтаах маҕаһыыны үөрүүлээх быһыыга-майгыга арыйда.

Былыр Алексей Каракаантан ууһаан-тэнийэн хаалбыт ыччаттан биирдэстэринэн Руслан Федотов буолар. Каракаан хаанын Алексеевтар, Матвеевтар, Максимовтар, Гуляевтар, Степановтар уо.д.а. аймахтар салгыыллар. Онон, элбэх омуктаах Аллараа Бэстээххэ саха биир былыргы аҕа ууһун аата ааттанар буолла.

Сыахха эти суулаан-хаалаан, ыыһаан аныгылыы табаар гына оҥорор кыахтаахтар. Сүөһү этиттэн, иһиттэн араас астары бэлэмниир уонна улуус соҕотуопкалыыр, бурдук аһы оҥорор тэрилтэлэрин бородууксуйаларын эмиэ атыыга таһаарар буолуохтара. Бу күн «Каракааҥҥа» киирэр лиэнтэ быһыллан, бастакы атыылаһааччылар маҕаһыыны ыы-быччары мустан, атыы-кутуу ыытылынна. Саҥа маҕаһыын кэлэктиибигэр алгысчыт, олоҥхоһут Петр Тихонов аал уоту оттон эттэ-тыынна.

«Каракаан» маҕаһыын аһыллыытын тэрээһинигэр өрөспүүбүлүкэттэн Тыа хаһаайыстыбатын миниистирин солбуйааччы Семен Потапов, Ил Түмэн доруобуйа харыстабылыгар, социальнай харысхалга, нэһилиэнньэ дьарыктаах буолуутугар уонна үлэҕэ сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Александр Корякин, улуус баһылыга Николай Старостин, Аллараа Бэстээх бөһүөлэгин баһылыга Юрий Колмаков, Майа сэлиэнньэтин баһылыга Дмитрий Тихонов, улуустааҕы тыа хаһаайыстыбатын управлениетын начаалынньыга Иван Аргунов кытыннылар итиэннэ эҕэрдэлээтилэр.

‒ Олохтоох оҥорон таһаарыы сылын биир түмүгүн быһыытынан бу маҕаһыын-сыах аһыллыбыта олус бэлиэ суолталаах түгэн, ‒ диэтэ Николай Старостин. ‒ Инникитин да бу идиэйэ тэнийэн, тарҕанан, улууспутугар астааһын-үөллээһин уонна батарыы салаалара сайдан иһэллэригэр былааннаах үлэ барыаҕа. Бу маҕаһыынтан бэйэбит улууспут эрэ олохтоохторо буолбакка, ыаллыы улуустар, ааһар айанньыттар атыылаах-тутуулаах барыахтара уонна бородууксуйаларын даҕаны аҕалан туттарыахтара. Руслан Федотов бэйэтин норуотун, дойдутун дьиҥнээх патриота буолар. Тыа хаһаайыстыбатын ис сүрэҕиттэн өйөөн, өссө биир дьоһун күүс-көмө буолар дьаһалын олоххо киллэрдэ.

Баһылык Руслан Еремеевичкэ итии-истиҥ эҕэрдэтин этэн туран, үгэс буолбут саха Харысхал бэлиэтин туттарда.

Юрий Колмаков эҕэрдэ тылыгар бөһүөлэк дьаһалтата соҕотуопкалыыр тэрилтэлэри кытта ыкса үлэлэһэр былааннааҕын иһитиннэрдэ уонна Махтал суруктары үлэһиттэргэ туттартаата. Семен Потапов тыа хаһаайыстыбата сайдарыгар астааһын-үөллээһин салаата төһүү күүс уонна инники тутуллар салаанан буоларын бэлиэтээтэ уонна Руслан Федотов тэрилтэтин кылаабынай буҕаалтырыгар Анисия Федотоваҕа СӨ Бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы, Тыа хаһаайыстыбатын миниистирэ Петр Алексеев Махтал суругун туттарда. Бэйэтэ салайар кэмитиэтин Махтал суруктарын уонна Бочуотунай грамотатын Алексей Корякин кэккэ үлэһиттэргэ анаталаата.

‒ Сахалар бэйэбит төрүт аспытын аныгы кэм ирдэбиллэригэр сөп түбэһиннэрэн астанан-үөллэнэн, аһыахтаахпыт. Итиэннэ тас дьайыылартан, тастан киирэр мөлтөх хаачыстыбалаах бородууксуйа тарҕаныытыттан көмүскэнэр гына дьаһаныахтаахпыт. Бу санаа мин сыах, маҕаһыыны тэрийэрбэр олук буоллулар, ‒ диэн санаатын үллэһиннэ Руслан Федотов. ‒ Тыа хаһаайыстыбатын эйгэтин кытта сүүрбэччэ сыл үлэлэһэн кэллим. Билигин бородууксуйа хаачыстыбатыгар ирдэбил күүһүрдэ.  Өрөспүүбүлүкэбит уонна улууспут салалталара тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыыга ыытар бэлиитикэлэрэ сөптөөҕүн үлэ-хамнас түмүктэрэ бигэргэтэллэр. Маннык дьыаланы тэринии биһиги, урбаанньыттар, тыа дьонугар биир көмөбүтүнэн буолар. Инникитин да улууспут салалтатын, тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэрин, хаһаайыстыбалары кытары өссө күүскэ аттаран үлэлээн маннык сыахтары, буойуналары элбэтэн иһиэхтээхпит. Барыгытыгар байылыат олоҕу баҕарабын, ‒ диэн туран, символическай күлүүһү маҕаһыын сэбиэдиссэйигэр Лада Кривошапкинаҕа туттарда.

«Лээги» түмсүү уонна Каракаан аймах ааттарыттан эҕэрдэ тылын «Якутскэнерго» хампаанньа пресс-сулууспатын үлэһитэ Алексей Матвеев эттэ.

«Каракаан» сыах-маҕаһыын үлэһиттэрэ, үгэс курдук, бары даҕаны сыыдам, түргэн туттуулаах-хаптыылаах эдэр дьон. Мантан инньэ «Сиибиктэ» маҕаһыыҥҥа сыста тутуллубут саҥа тэрилтэҕэ үлэ күөстүү оргуйуоҕа. «Каракааны» сэргэ, «Тайга», Руслан Федотов бэйэтэ ааттыырынан «Аар Тайҕа» маҕаһыын аһыллан, булт-алт, балыктааһын алыбар ылларбыт дьону наадалаах малларынан хааччыйа туруоҕа.

Бу күн «Каракаан» маҕаһыын аһыллыытыгар сөп түбэһиннэрэн, бастакы улуустааҕы «Идэһэ» быыстапка-дьаарбаҥка ыытыллан, тыа хаһайыстыбатын бородууксуйатын бэлэмнээччилэри, оҥорон таһаарааччылары саҥа маҕаһыын иннилэригэр түмтэ.

Бааһынай хаһаайыстыбалар, биирдиилээн ыал, «Хоту», «Лена», «Павловскайдааҕы үүт собуота» кэпэрэтииптэр, «Майатааҕы үүт кэмбинээтэ» хааччахтаммыт эппиэтинэстээх уопсастыба дьаарбаҥкаҕа кыттаннар, эт, үүт, бурдук ас атыыга таҕыста. «Тумул» кэпэрэтиип бэйэтэ үүннэрбит, мэлийбит бурдугуттан бурдук аһа баар. Сүөһү, убаһа этэ миэстэнэн уонна эрбэммитинэн атыыланна. Сыаналара ырыынак сиэринэн буолла.

Түмүккэ, анал ааттарга тиксибиттэри ааттаталаатылар. Номинациялар хаһаайыттарынан буоллулар: «Халыҥ хаһа» ‒ Хорообуттан Семен Андреев, «Сыа-сымса эт» ‒ Павловскайтан Власий Петров, «Эмис эт» ‒ Төҥүлүттэн Елена Баишева, «Бастыҥ үүт ас» ‒ Павловскай собуота (дириэктэр Елена Оконешникова), «Бастыҥ бурдук ас» ‒ Аллараа Бэстээхтэн Амгаяна Бандерова, «Бастыҥ эт ас» ‒ Аллараа Бэстээхтэн «Мясной дом» тэрилтэ (салайааччы Светлана Павлова).

Горнай улууһугар «Алаас мүөтүн» эдэр киһи оҥорон таһаарда

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана Е.А. Борисов 2017 сылы «Ыччат сылынан» биллэрбитэ. Горнай улууһун эдэр дьоно норуот хаһаайыстыбатын араас салаатыгар ситиһиилээхтик үлэлииллэр. Бүгүн мүөтүнэн дьарыктанар кэскиллээх предприниматель туһунан кэпсиибит.

Саха сирэ хаптаҕас, моонньоҕон, сугун, уулаах отон, дөлүһүөн курдук мүөттээх үүнээйинэн баай. Салгына ыраас, кураанах буолан, тигээйи иитэргэ олус табыгастааҕын исписэлиистэр бэрт өртөн бэлиэтииллэр.

Бу салаа барыстааҕын өйдөөннөр, өрөспүүбүлүкэбит олохтоохторо, уурбаанньыттар дьарыкка ылсан эрэллэр.

Горнай улууһугар мүөтүнэн дьарыктанар дьон суоҕун тэҥэ. Эдэр, кэскиллээх уурбаанньыт Анатолий Пахомов мүөттээх тигээйи иитэргэ сананан, бу саас саҥа саҕалааччы фермердэргэ көмө диэн тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ ыыппыт гранын күрэһэр кыттыбыта. Онно кыайбыта. Хайалаах Алтайтан тигээйи дьиэ кэргэнин атыылаһан аҕалан, уон уйаҕа иитэн саҕалаата. Билигин маҥнайгы мүөтүн оҥорон таһааран үөрүүтэ улахан.

Онон бу «минньигэс» дьарык туһунан Анатолийдыын кэпсэтэргэ сананным.

— Анатолий, дорообо! Бэйэҥ тускунан биһиги ааҕааччыларбытыгар билиһиннэр эрэ.

— Мин 2012 сыллаахха Бэрдьигэстээх орто оскуолатын бүтэрэн, ХИФУ техничэскэй институтутугар үөрэнэ киирбитим. Үөрэхпин ситиһиилээхтик бүтэрэн, төрөөбүт, улааппыт улууспар, Горнайга төҥнөн кэлэн мүөттээх тигээйини иитэргэ толкуйдаммытым.

— Бу дьарыкка ылсаргар туох санааттан быһаарыммыккыный?

— Дьонум интэриэһиргиир этилэр. Мин ону сэҥээрэммин, Горнай улууһун тыатын хаһаайыстыбатын управлениетыгар тиийэн, маҥнай хайдах тэринэрбин сүбэлэттэрэн, бу саас гран ыламмын үлэбин саҕалаатым. Маай учаастагын таһыгар, Маралаах алааһыгар тигээйилэрбин тутабын.

— Туох уустуктары көрсөҕүн?

— Элбэҕи билиэххэ, көрүөххэ наада. Элбэх кинигэ, сурунаал ааҕан саҕалаабытым. Интернет ситимигэр элбэх видео- матырыйаалы көрбүтүм. Уонна Тыа хаһаайыстыбатын академиятыгар «Мүөттээх тигээйини иитии» диэн икки ыйдаах кууруска үөрэммитим.

— Уон уйаттан төһө мүөтү ыллыҥ?

— Субсидиябын ыам ыйын ортото ылбытым. Тэринэн, оҥостон баран, бэс ыйыттан үлэбин саҕалаабытым. Биир уйаҕа уопсайа уон тыһыынча кэриҥэ тигээйи үлэлиир, онон атырдьах ыйын бүтүүтэ 40 киилэ мүөтү ыллым.

— Тугунан аһатаҕын?

— Аһылыктара саахардаах сироп. Күн-дьыл туругуттан көрөн, кыра-кыратык эбии аһатабын. Онтон сайынын сибэккилэр тылыннылар да, бэйэлэрин бэйэлэрэ көрүнэллэр. Бу ый бүтүүтэ кыстыктарыгар киллэрэбин. Кыстыгар уйата үчүгэй буолуон наада, нуул температураҕа тутуохтаахпыт. Уйаларын, мүөт хаһаанар соткаларын бэйэм уһанан оҥордум.

— Мүөтү бэйэҥ арааран ыларгар тигээйилэр тикпэттэр дуо?

— Мүөтү бэйэм араарабын. Хаста да тиктэрэ сылдьыбытым. Анал таҥас атыыласпытым. Дьон эмискэ хамсанарын, куотарын, атын сыты-сымары сөбүлээбэттэр, анал буруо таһаарар тэриллээх киирэбин.

— Тоҕо мүөккүн «Алаас мүөтэ» диэн ааттаатыҥ?

— Алааспар үүнэр сибэккилэртэн аһыыллар. Бэйэбит дойдубут алааһа буоларын иһин, «Алаас мүөтэ» диэн толкуйдаан ааттаатым.

— Инникитин туох былааннааххыный?

— Сыл аайы элбэтэн иһэр былааннаахпын. Эһиил бу сирбин хоруттаран, фацелия диэн мүөттээх сибэкки олордуохтаахпын. Бастатан туран, мүөппүн улууһум иһигэр аатыылыам. Онтон кэлин, табылыннаҕына, өрөспүүбүлүкэ таһымыгар таһаарыам диэн санаалаахпын.

Экологическай өттүнэн ыраас, үрдүк хаачыстыбалаах бэйэбит улууспут мүөтэ мантан ыла олохтоохтор үөрүүлэригэр атыыга тахсара күүтүллэр. Биллэн турар, мүөт киһи доруобуйата тупсарыгар көмөтө улахан, амтана да минньигэс буолар.

Улуус олоҕо: Үөһээ Бүлүүгэ аны кэтэх ыаллар билиитэлэри оҥорторуохтара

СӨ Ил Дархана былырыын биллэрбит Тупсарыныы сыла ханан даҕаны хамсааһыны таһаарбыт. Ону “Улуус олоҕо” бырайыак чэрчитинэн Үөһээ Бүлүүгэ сылдьан эмиэ илэ харахпытынан көрдүбүт.

Сахалар да тротуар билииккэтин оҥорууну баһылаабыт дьон баар буоллулар. Ааспыт сырыыга Нам улууһугар итинник предприниматель баарын туһунан суруйбуппутун дьон сэргээн аахпыта. Кырдьыга даҕаны, үтүө хамсааһын түргэнник тэнийэр. Үөһээ Бүлүү эдэр предпринимателэ Василий Корякин даҕаны киниттэн хаалсыбатах.

Василий Данилович 2013 с. СӨ экономическай сайдыыга министиэристибэтин ыыппыт куонкуруһугар кыттан, бизнес-былаан көмүскээбитэ. Онтон тирэхтэнэн субсидия ылан, билигин билиитэни оҥорон таһаарыы улууска тохтообот. Алта үлэһиттээх. Билиҥҥи туругунан 5000 кв. м. билиитэни оҥорбуттар. Үлэһиттэр бары олохтоох уолаттар. Онон Саха сиригэр сонун хайысхаҕа олохтоохтор кыттан эрэллэриттэн үөрүөххэ эрэ сөп.

https://www.youtube.com/watch?v=2a_bLICZOyI

— Үлэбит түмүгүн син көрөн эрэбит. Ол курдук, Үөһээ Бүлүү сэлиэнньэтигэр Ленин уулуссатыгар уонна “Манчаары оонньуулара” ыытыллыахтаах САССР 50 сыла уулуссаҕа (стадион турар уулуссата) былырыын сайын биһиги билиитэлэрбитин тэлгэттилэр. Дьон биһирээбитэ сүргэбитин көтөхтө. Быйыл 4000 кв. м. бэлэмниэхпит диэн ааҕан-суоттаан олоробут. Дизайнын уларытар баҕаттан быйыл Новосибирскайга 7 көрүҥ халыыбы сакаастаатым. Билиҥҥитэ кыһыл эрэ өҥнөөҕү оҥоро олоробут. Араҥас, от күөҕэ эҥин дьүһүннэринэн кутуохпут. Онон кырааскабытын эмиэ Новосибирскайтан ылыахпыт, — диир предприниматель.

Быйылгыттан кэтэх ыаллар тиэргэннэригэр тэлгииргэ анаан билиитэлэри оҥоруохтара. Маннык билиитэлэри былырыын мирнэйдэр, сунтаардар кытта сакаастыы сылдьыбыттар. Ол аата куорат, тыа сирин олохтоохторо билиитэлэргэ наадыйыыта улаатар, интэриэс үрдүүр чинчилээх. Сөп ээ, дьон аныгы үйэҕэ сөп түбэһэрдии тэринэн олоруохтарын баҕараллар. Олорго маннык таһаарыылаах үлэлээх предпринимателлэр күүс-көмө буолуохтара турдаҕа.

— Биллэн турар, оҥорон таһаарыы буоларынан ороскуота ботуччу диэххэ сөп. Цемени Мохсоҕоллоохтон сакаастаан тастарабын. Аҥардас тиэйэн аҕалыыта 120 тыһ. солк. буолар. Ону таһынан цеменин сыанатын эбэн кэбиһиҥ. Ол үрдүнэн атыылыыр сыанам Дьокуускай ырыынагар тэҥнээтэххэ 25 солкуобайынан эрэ ыарахан, — диэтэ дьоҕус хаһаайыстыбатын көрдөрөрүн быыһыгар аныгылыы өйдөөх-санаалаах Василий Данилович.

Василий биир сиргэ туруон баҕарбат. Оҥорон таһаарыыта сайдыан, тэнийиэн баҕалаах. Ол иһин үөһээ ахтан аһарбытым курдук, аны кэтэх ыаллары хааччыйар баҕалаах. Оччоҕуна “Манчаары оонньууларыттан” тирэхтэнэн, сайдыыга дьулуһар Үөһээ Бүлүү сэлиэнньэтэ, нэһилиэктэрэ даҕаны өссө тупсуо этилэр.

— Күн аайы хайдах салгыы сайдабын диэн толкуйдуубун. Билиитэни таһынан тутуунан дьарыктанабын. Элбэҕи ааҕа-билэ сатыыбын. Ландшафтнай дизайн диэни сайыннарар баҕалаахпын. Ону анаан-минээн үөрэтэ сылдьабын. Көрөн иһиэхпит, туох тахсарын, — диэтэ кини бэрт сэмэйдик.

Биһиги сыахха сылдьар кэммитигэр Вячеслав Семенов билиитэ киэбин анал булкааһынынан толорон биэрэ сылдьара. Ону бэйэтэ “улахан ромашка”, “кыра ромашка” диэн бэрт астынан ааттыыр. Дьэ, онон кумах, цемент, кытаатыннарар эттик көмөтүнэн бэртээхэй сибэккилэр буолан тахсаллар. Бэл, кыһыҥҥы тымныыга ити сибэккилэр хараҕы үөрдэллэр.

Онтон Алексей Семеновы мэһийии үлэтин баһылаабыт киһи диэххэ сөп. Дьокуускайга олорор кэмигэр маннык үлэнэн дьарыктаммыта көмөлөөх буолбут. Онон саха сатаабатаҕа диэн суох.

Инникитин уолаттар оҥорбут билиитэлэрин бэйэлэрэ тэлгэтэр баҕалаахтар. Оччоҕуна оҥорон таһаарыыларын кээмэйэ өссө үрдүө этэ.

Аны сайын буолаары турар “Манчаары оонньууларыгар” бэлэмнэнэн, саас эрдэттэн Василий Корякин сыаҕа олох күүскэ үлэлиир баҕалаах. Ол ууруллубут билиитэлэр хайдахтарын оонньуу кыттыылаахтара, ыалдьыттара сыаналыахтара турдаҕа.