Метка: сайылык

Улуус олоҕо: Тааттаҕа Баайаҕа Араҥастаах сайылыгар саха ынахтара маҥырыыллар

Таатта улууһун Пааспарын суруйууну салгыыбыт.  Баайаҕа нэһилиэгэр баар “Байаҕантай” кэпэрэтиип өрөспүүбүлүкэ таһымнаах “Тускул” генофонда тэрилтэтин кытта биир сүбэни тобулан, төрүт баайбытын – саха сүөһүтүн туспа кииннээн иитиигэ, ахсаанын элбэтэн тарҕатыыга утумнаахтык үлэлиир. Бу туһунан Сахамедиа «Улуус олоҕо» бырайыагар кэпсиибит.

“Тускул” ГТ уонна “Байаҕантай” ТХПК хардарыта дуогабарга олоҕуран, саха сүөһүтүн ахсаан өттүнэн элбэтиигэ үлэни тэрийэр туһунан сөбүлэһии түһэрсибиттэрэ. Аан маҥнай 27 сүөһүнү аҕалан, Мөҥүрүөн диэн сиргэ туруоран көрбүттэрэ. Салайааччы Семен Николаевич Андросов бары ирдэниллэр усулуобуйаны сөптөөхтүк тэрийэн, үлэни саҕалаабыттара. Бастакынан сүөһүнү көрүүгэ-истиигэ сыстаҕас, сүөһү майгытын-сигилитин эндэппэккэ билэр Софрон Петрович Винокуровы анаан туруорбуттара. Сыыйа ахсаан өттүнэн эбиллэн барбыттарыгар, иккис үлэһитинэн Павел Юрьевич Чаховы сыһыарбыттара.

Саха сүөһүтэ тоһуттар тымныыны тулуйар айылгылааҕынан, хаппырыыһа, талымаһа суоҕунан, дьиэмсэҕинэн уратылааҕын көрөр-истэр уолаттар наар чорботон бэлиэтииллэр.

Дьэ, ити курдук Баайаҕа сиригэр-уотугар төрүт сүөһүбүт дьиэтийэн, төрүөҕүн биэрэн эрэр. «Тускуллар» үстэ төхтүрүйэн, саха ыччат сүөһүтүн КамАЗ массыынанан тиэйэн илтилэр, итиннэ 70-80 кэриҥэ сүөһү барда. Билигин питомникка балачча сүөһү иитиллэн турар.

Аҕыйах хонуктааҕыта Араҥастаах алааска саха сүөһүтүн көрөр-истэр Егор Петрович Бурнашев дьиэ кэргэнигэр бара сырыттыбыт. Егор бэйэтэ идэтинэн суоппар, сопхуос баарын саҕана автоколоннаҕа айаннаабыт уопуттаах суоппарынан үлэлээбитэ биллэр. Кини 2012 сылтан 11 саха ынаҕын тутан, төрөтөн, ньирэйдэрин бүөбэйдээн улаатыннарар.

Биһиги тиийэрбитигэр Егор ынахтарын киэһээ ыамҥа хомуйан аҕалбыта. Алта муннуктаах бабаарына титиик иһигэр-таһыгар ынах маҥырааһынынан, ньирэй мэҥирээһининэн ньиргийэ-ньаргыйа түспүтэ. Ньирэйдэрин эмтэрэн, этэттээн ыан баран, ынахтары тэлгэһэҕэ таһаарбыттарыгар холку бэйэлээхтик кэбинэ турдулар.

Саха ынаҕын киһи сүрэҕинэн-быарынан ордук чугастык ылынар буолар эбит.
Егор Петрович бэйэтэ сахалыы сиэринэн олохтоохтук оҥостон олорор. “Хаһаайын хайдаҕа — тиэргэниттэн биллэр” дииллэрэ Егорга үүт-маас сыһыаннаах. Кэргэнэ Анна Иннокентьевналыын сахалыы балаҕан туттан, күөстэнэр дьиэлэнэн, туспа тусаһаланан, быр-бааччы олороллор. Киирбит ыалдьыты сүөгэй үүттээх хойуу итии чэйинэн, ыһаарыламмыт собонон, дагданан, араҕас арыынан, сөрүүн суоратынан күндүлүүллэр. Бу сылаас холумтаннаах дьиҥ сахалыы куттаах ыалтан тахсан барыаххын баҕарбаккын. Кинилэртэн өбүгэ ситимэ-утума саҕылларга дылы. Бурнашевтар дьиэлэрин-уоттарын, тутууларын көрө олорон, былыр өбүгэлэрбит маннык дьаһанан олорбуттара буолуо диэн бүтэйдии көхсүгүнэн сэрэйэҕин. Барыта сахалыы: түптэ сытынан тунуйар сайылык сыта, налыччы олорон сэһэргэһии, сылааһынан угуттуур көмүлүөк.

Анна Иннокентьевна Баайаҕа отделениетыгар зоотехнигынан уһуннук үлэлээбитэ, Егор Петровиһы өйөөччү, көҕүлээччи кини буолар. Анна ааҕан-суоттаан көрөрүнэн, саха сүөһүтүн ахсаанын элбэтэргэ өссө уонунан сыллаах сыралаах үлэ эрэйиллэр. Ону кытта тэҥҥэ бородууксуйаны дэлэтиигэ күүскэ турунуллуохтаах. Саха ынаҕа сөптөөх аһылыкка турдаҕына уонна оҕотун арааран баран ыатахха, күҥҥэ 5-6 киилэҕэ тиийэр үүтү биэрэр кыахтаах. Үүтүн сыата улаханынан хайа да боруода ынахха тэҥнээҕэ суох, сүөгэйэ, арыыта минньигэһинэн таһыччы турар.

“Саха сүөһүтүн ахсаанын элбэтэргэ биһиги “Байаҕантай” кэпэрэтииппит сөптөөх суолу тутуста”, — диэн Анна Иннокентьевна астынан бэлиэтиир. Саха дьоно “байаҕантайдары” батыһан, былыр-былыргыттан Дьөһөгөй айыы таҥаралаах, сүөһү холумтаннаах олохпут-дьаһахпыт укулаатын, материальнай сыаннаспыт ситимин быспат туһугар өлбөт-сүппэт сүбэбитин тобулабыт.

Саха киһитигэр сайылык ураты суолталаах. Сүөһүтүн иитэригэр туһунан оруоллаах. Саха сиригэр саас харалдьык таҕыста даҕаны, сайылыкка көһүү үөрүүлээх сүпсүлгэнэ саҕаланар. Улаханныын-кыралыын ох курдук оҥостон, сүөһүлэрин батыһыннаран, ахтылҕаннаах алаастарыгар күөххэ көччүйэ, көҥүлгэ дьаарбайа, үрүҥ илгэни үрүлүтэ айаҥҥа туруналлар. Өбүгэ саҕаттан үгэскэ кубулуйбут сайылыктааһын билигин даҕаны көдьүүһэ балысхан.

Сунтаар улууһун баһылыга нэһилиэктэри кэрийэн, сайыҥҥы үлэни кытта билсэр

Бу нэдиэлэ устата улууспут баһылыга Анатолий Григорьев нэһилиэктэринэн сылдьан, ыытыллар үлэни-хамнаһы кытта билистэ. Оптуорунньукка улуус дьаһалтатын анал биригээдэтэ Түбэй Дьаархан, Сиэйэ уонна Хоро нэһилиэктэригэр тиийэн үлэлээтэ.

Биригээдэ састаабыгар улуустааҕы тутуу комплексатын управлениетын салайааччыта Ариан Сергеев уонна тыа хаһаайыстыбатын управлениетыттан начаалынньык Иван Тихонов, мелиоратор Сандал Кириллин сылдьыстылар.

Түбэй Дьаархаҥҥа тиийээт, аан бастаан быйыл балаҕан ыйыгар үлэҕэ киириэхтээх 50 миэстэлээх оҕо уһуйаанын көрдүбүт. Билигин манна 4 кэлии тутааччы үлэлии сылдьар. Кинилэр эбийиэк ис өттүн оҥоро сылдьаллара. Аны ититэр ситимин тардаллара уонна ааннарын туруораллара хаалбыт. Болдьох ыгым, үлэ тэтимнээхтик барыах тустаах.

Ол кэннэ Михаил Комин салайар бааһынай хаһаайыстыбатын үлэтин-хамнаһын кытта билистибит. Бастатан туран, нэһилиэктэн көс курдук тэйиччи сытар Кураһаччы диэн сайылыктарыгар тиийдибит. Кырдьыгынан эттэххэ, биһигини онно соччо бэрдэ суох хартыына көрүстэ. Ол курдук ити күн биир тарбыйахтара өлөн хаалбыт. Атын 30-ча тарбыйах ип-итиигэ күн уотугар буһа сыталлара көрүөххэ сүөргү. Атын сайылыктарга тарбыйахтар сүүрэн-көтөн, ойуоккалаан сүр буолааччылар. Онуоха Анатолий Васильевич тарбыйахтары күлүккэ тутарга уонна бэтэринээргэ бириэмэттэн бириэмэтигэр көрдөрөллөрүгэр эттэ.

Үлэһиттэри кытта кэпсэтэн билбиппит, кинилэр ыйга 17 тыһ. солк. хамнаһы аахсаллар. Олорор, үлэлиир усулуобуйалара үчүгэй. Өссө сайылыкка оҕо-уруу элбэҕэ киһини үөрдэр. Онуоха базалара баар.

Нэһилиэк олохтоохторо сүрүннээн Арыылаахха оттууллар. Сүөһүнү, сылгыны хааччахтыыр күрүөлэрэ суох. Онон оту көҥүл тэпсэ сылдьаллар. Маны быһаарар биир эрэ суол баар. Олохтоохтор күрүө-хаһаа тутуутугар бэйэлэрэ турунуохтарын наада. Онно тэриллиилээх хаһаайыстыбалар маһын бэлэмнээн биэрэргэ бэлэмнэр.

Бу эргин сайын устата ардахтаабатах буолан, отторун үүнүүтэ ортоһуор. Ону ол диэбэккэ олохтоохтор кыстыгы туоруур отторун булунарга бары күүстэрин биэрэн үлэлии-хамсыы сылдьаллар.

Сиэйэҕэ тиийээт, аан бастаан оскуоланы көрдүбүт. Оскуола кыһынын сөрүүн. Ол сүрүн биричиинэтинэн муостанан үрэрэ буолар. От үлэтэ үмүрүйдэҕинэ оскуола үлэһиттэрэ уонна төрөппүттэр бииргэ субуотунньуктаан, муостаны көтүрэн саҥардыахтаахтар. Онно сөп буолар үп көрүллүбүт.

Манна эдэр исписэлиистэргэ анаан түөрт кыбартыыралаах дьиэ тутуута бүтэн эрэр. Олохтоох дьон үлэлииллэр, эбийиэги бу күһүн киллэрэргэ эрэллээхтэр.

Билигин от хомуурун үгэнэ. Ол иһин нэһилиэккэ дьон аҕыйах. Бары окко сылдьаллар. Улуус баһылыга нэһилиэктэн аҕыйах биэрэстэлээх Бэс Сиэйэҕэ тиийэн отчуттары кытта кэпсэттэ. Биир ыалга куораттан тиийэ кэлэн отторугар көмөлөһө сылдьаллар эбит. Кинилэр от үүнүүтүн үчүгэй дииллэр. Оннук эрэ буоллун.

Хоро нэһилиэгэр тиийэн аан бастаан эдэр исписэлиистэргэ анаан тутулла турар 2 кыбартыыралаах дьиэни көрдүлэр. Ол кэннэ бу, от ыйын 27 күнүгэр хотоно умайан 3 ыанар ынаҕын, 3 тарбыйаҕын сүтэрбит нэһилиэк олохтооҕор тиийэн, көмөнү оҥоруу туһунан кэпсэтии буолла. Ол курдук улуус өттүттэн тыа хаһаайыстыбатын управлениетын линиятынан сүтүктээхтэргэ «Үйэлээх ынах» тус сыаллаах бырагыраама нөҥүө ынаҕы биэрэргэ сүбэлэстилэр. Оттон хотону олохтоохтор көмөлөөн тутарга бэлэмнэр эбит. Маны миэстэтигэр олохтоох дьаһалта хонтуруолга ылара наадата бэлиэтэннэ.

От ыйын 2 күнүгэр улуус баһылыга Анатолий Григорьев уонна тыа хаһаайыстыбатын управлениетын начаалынньыга Иван Тихонов буолан, Элгээйи, III Бордоҥ, Күндэйэ нэһилиэктэригэр сырыттылар. Ол курдук Элгээйигэ оҕуруот аһын үүннэриинэн идэтийэн дьарыктанар «Элгээйи» производственнай кэпэрэтиип үлэтин-хамнаһын кытары билистилэр.

Өрүс уҥуор сытар III Бордоҥҥо тахсан, онно оттуу сытар дьону кытта кэпсэттилэр. Кинилэр биир сүрүн кыһалҕаларынан тиэхиньикэлэригэр сэлээркэ тиийбэтин туһунан эттилэр. Онуоха бу боппуруос миэстэтигэр быһаарыллыан сөбүн туһунан эттилэр.
Күндэйэҕэ эмиэ от үгэнэ. «Иванов Н.А.» ИП быйыл ыспыт күөх маассатын, туораахтаах култууратын үүнүүтэ үчүгэйин сэргии көрдүлэр.

Сунтаар улууһун Күндэйэтигэр алта сайылык тигинэччи үлэлии турар

Күндэйэ нэһилиэгэ 100 сылын туолар үбүлүөйдээх ыһыаҕар «Тускул» ХЭТ ыалдьыттары, олохтоохтору буор босхо кымыһынан, алаадьынан, эмис этинэн күндүлээн, күндэйэлэр чахчы да байылыаттык олорорбутун көрдөрдүлэр. Билигин сайылыкка тахсан, күөх мэччирэҥҥэ сүөһүлэр үүттэрэ буолунай эбиллэн үлэһиттэр көхтөөхтүк үлэлии сылдьаллар.

Элгээҥҥэ 42 ыанар ынахтаах үс ыал олорор. Кинилэр миэстэтигэр оттууллар. Олортон икки хаһаайыстыба дьиэ кэргэнинэн көһөн, кыстаан олорор. Кумах Атах пиэрмэтигэр Михайловтар бары бииргэ сүөһүлэрин, сылгыларын тэҥҥэ тутан, үрдүгэр кыстаан олороллор.

Таас сайылыгар 16 хаһаайыстыба сүөһүтүн холбоон, сайылыкка тахсан үлэлии-хамсыы сылдьаллар, Ньэккэйгэ 30 хаһаайыстыба 102 ыанар ынаҕы тутан олорор, кэрэ миэстэлээх үрэх үрдүгэр Каака Маара сайылыкка 4 хаһаайыстыба – 39 ыанар ынахтаах сайылаан олорор.

Айан суол кытыытыгар Туруйа пиэрмэтигэр Семеновтар дьиэ кэргэнинэн күргүөмүнэн тахсан, үрдүгэр кыстыыр отторун хааччынан, сайыны бэркэ атаараллар. Сайылыктар, Туруйаттан ураты, бары ынах ыыр аппараатынан, үрдүгэр үүттэрин эрийэн, холбуй үүттэрин ньирэйдэрин аһатан, сүөгэйдэрин арыы оҥорор сыахха туттараллар. Бары бостуугуттан үүт эрийээччитигэр, ыанньыксытыгар диэри толору үлэһитинэн хааччынан, сүөгэйдэрин эрэбил тырахтарыыс Макаров Н.Н. күн аайы арыы сыаҕар аҕалан, сибиэһэйдии туттарар. Тарбыйах аһатыытыгар оҕолоро көмөлөһөн, кинилэр эмиэ дохуот аахсар дьон буолбуттар.

Кэлбит үүтү, сүөгэйи «Тускул» ХЭТ Күндэйэ нэһилиэгин таһынан Кутана, Сиэйэ, Хоро, Түбэй нэһилиэктэрин холбоон, 6 ый түмүгүнэн үүтү тутуу уопсайа 321,6 туонна буолла, ол иһигэр бэс ыйыгар 147 туонна үүт тутуллан, үүт харчытын 14,4 мөл. солк. толору аахсан олороллор. Үүтү соҕотуопкалыыр пуун нэһилиэнньэҕэ арыы, иэдьэгэй, сыр, кымыс, суорат оҥорон атыылыыр. Үс морозильнай камера, 1 улахан холодильник баар буолан, оҥоһуллубут бородуукта хаачыстыбата үчүгэй.

Дьон сынньалаҥын көхтөөхтүк тэрийэллэр, быйыл Таас сайылыгар бары мустан үгэс буолбут сайылык күнүн ыыттылар, бары түһүлгэлээн олорон көөнньөр кымыһынан, эмис этинэн айах тутан, «Сырдык аартыктар» араас көрдөөх күрэхтэри ыытан, кыстык түмүгүнэн бастыҥ үлэһиттэри наҕараадалаан, сэмэй бэлэхтэри туттардылар.

Сайылыктар икки ардыларыгар араас күрэххэ Каака Маара сайылык бастаан, сыаналаах бириис тутан үөрдүлэр-көттүлэр уонна эһиилги түмсүү Күндэйэ үрэҕин үрдүгэр турар Каака Маара сайылыкка буолуо диэтилэр.

Сайылыктарга барар суол үчүгэйдик оҥоһуллан, кыралаан да буоллар, тутуу барар, быйыл ньэккэйдэргэ дуус тутан киллэрдилэр. Инники былааннара диэн быйыл «Дьиэ кэргэн хаһаайыстыбатын» өйөөн Күндэйэттэн Михайлов В.Е. хаһаайыстыбата өрөспүүбүлүкэ гранын ылары ситистэ, «Сырдык аартык» кэпэрэтиип кинилэргэ утары баран кыттыһан сүөһүнү, сылгыны кииннээн өлөрөн, ыстандаарка толору эппиэттиир убойнай былаһаакканы аны күһүн үлэҕэ киллэрэр былааннаахтар. Эти туттарыыга саҥа регламент киирэн, бары өттүнэн ветеринарнай ыспыраапкалаах, бэчээттээх хаачыстыбалаах эти атыыга таһаарар соруктаах үлэлииллэр, манна анаан саҥа оборудование, дьиэ-уот тутуута барыахтаах.

Уус Алдаҥҥа Анатолий Бурнашев сайылыгар үрүҥ илгэ үрүлүйэр, саҥа тутуу дьэндэйэр

Кэптэни бөһүөлэгиттэн тэйиччи бүөм сиргэ, бэс чагда быыһыгар Туртай күөл үрдүгэр турар ырааһыйаҕа хоп курдук тутуулаах сүөсүһүттэр бөһүөлэктэрэ дьэндэйбит. Бу – Анатолий Семенович Бурнашев салайар бааһынай хаһаайыстыбатын сайылыга. Бэрт кылгас кэм иһигэр киһи сөҕө көрөр дьоһун үлэни ыыппыта көстөр.

Аан бастаан сүөсүһүттэр ыарахан үлэлэрин кэнниттэн сынньаналларыгар бэртээхэй дьиэлэр, игирэ оҕолору санатардыы, биир эрээтинэн кэчигирэспиттэригэр хараҕыҥ хатанар. Ити 4,5х5-тээх биэс дьиэни Анатолий Бурнашев бэйэтин бырайыагынан туттарбыт. Итини таһынан ыанньыксыттар, сүөсүһүттэр сөрүүкүүллэригэр, сууналларыгар бэртээхэй душ тутуллубут. Ууну Туртай күөлтэн насос күүһүнэн төһөнү баҕаралларынан, наада буоларынан бырахтараллар. Мантан аҕыйах миэтэр үөһээ таҕыстахха – ыанньык титиигэ, массыынанан ыыр тэрил, үүт сыаҕа, холодильник, даллар-хаһаалар, уоту биэрэр станция турар сирдэрэ бэрт тупсаҕайдык оҥоһуллубуттар.

Ыанньыкка аналлаах икки дал баар: бастакытыгар ыанньыйан кэлбит ынахтар хааллаллар, сөрүүкүүллэр, иккиһигэр ыанан бүппүт мэччирэҥҥэ барыахтаах ынахтар киирэллэр. Биһиги күнүскү ыамы кыл мүччү куоттаран, бостуук «һайдыыр» саҥатын эрэ истэн хаалбыппыт. Хаһаайын сайылыгар эргиччи тыанан хаххаламмыт, олус кэрэ айылҕалаах табыгастаах миэстэни булбут.

Былааны толорор туһугар үстэ ыыллар

«Туртай» сайылык мэччирэҥэ кураан да күннэргэ улаханнык халтаҥнаабатах, күөҕүнэн чэлгийэ сытар. Титиик таһыгар икки уол бөҕү-сыыһы ыраастыы сылдьаллар. “Уолаттар, дорооболоруҥ, туох сонуннааххыт? Бу уруккута Үлэ Геройа Анастасия Семеновна Копырина үлэлээбит, бүтүн Сойууһу аатырдыбыт сирэ дуо?” – диэн кэпсэтиини саҕалаан ыйытабын. Онуоха дьонум: “Оннук, Герой Настаа үлэлээбит сирэ-уота, сайылыга”, – диэн бэрт эйэҕэстик хоруйдууллар. “Оттон аата тоҕо уларыйда? “Дэрги” этэ дии”, – диэн дьиктиргээн ыйытааччы буоллум. “Мантан үөһээ, харах көрүүтүгэр дьоҕус эрээри, уолан биэрбэт Туртай диэн күөл баар. Сайылыкпыт ол аатынан”, – дэстилэр. Салгыы: “Сайылыккыт мэччирэҥэ хайдаҕый, сүөһүлэргит тотоллор дуо?” – диэн ыйытабын. Онно: “Аллараа мэччирэҥэ үгүс, алаас да элбэх. Сүөһү иһэ-үөһэ кэлэр, тотоллор, онон эбии аһаппаппыт, бородууксуйа да баар курдук. Күҥҥэ үстэ ыыбыт. Сүөһүлэр барахсаттар итииргээннэр, үүттэрэ улаханнык эбиллэн кэлбэт. Күҥҥэ ортотунан 400-тэн тахса киилэ үүтү ыыбыт. Сүүс ынахтан 73-һэ ыатар. Билигин мэччирэҥ баар буолан ынахтар хаампаттар, ырааппаттар. Манна үлэ күннээҕи режимэ кытаанахтык тутуһуллар. Ол сөп даҕаны. Онуоха сөп буолар хамнаспытын ый ахсын кэмигэр ылабыт. Кылаабынайа, ис сүрэхтэн кыһаллан, чиэһинэйдик үлэлиэххэ эрэ наада”, – диэн быһа-бааччы этэллэр.

Манна ыанньыксытынан үлэҕэ кыайыылаах-хотуулаах уолаттар Петр Сысолятин, Егор Ушницкай, Василий Сысолятин, бостуугунан Гаврил Прибылых анаммыттар.
Үлэ кэнниттэн титииккэ ыһыллыы-тоҕуллуу тахсыбыта көстүбэт. Онон үлэһиттэр тустаах эбээһинэстэригэр бэрт кичээҥитик, харыстабыллаахтык сыһыаннаһаллар диэн сыаналаатым. Ону салайааччылара Анатолий даҕаны ирдиир буолуохтаах.
Күнүскү ыам түмүктэннэ. Уолаттары кытта олорор дьиэлэригэр тахсабыт.

Үлэлииргэ, сынньанарга усулуобуйа тэриллибит

Кырдьык даҕаны, Анатолий Бурнашев үлэһиттэригэр үлэлиир, сынньанар усулуобуйаны толору тэрийбит. Бу дьоҕус ситиһии төһөлөөх ороскуотунан оҥоһулларын, аны бородууксуйаны ылыахха, хомуйуохха, туһаҕа таһаарыахха диэри үгүс күүс-күдэх, үп-харчы ороскуоттанара, тэрээһиннээх үлэ ытыллаллара буолуой?! “Барытыгар сылдьыһыах, тэрийсиэх диэтэххэ бириэмэтин хайдах аттарынара буоллар?” диэн ыйытыы өйбүттэн-санаабыттан күн бүгүнүгэр диэри арахсан, ааһан биэрбэт. Онно эбии дьөһөгөй оҕолорун көрөрүн-истэрин, дьаһайарын, сир үлэтинэн дьарыктанарын эбэн сөҕөбүн эрэ.

Биэс сабыс-саҥа дьиэҕэ, бэл, күһүн хойукка диэри олорорго сөптөөх гына оһохторо кытары тутуллан бүппүт. Бу дьиэлэри үлэҕэ киллэрбит киһинэн Кэптэни бөһүөлэгин төрүт олохтооҕо Виталий Петухов уонна көмөлөһөөччүтэ Айаал Слепцов буолаллар. Кинилэр бэрт көдьүүстээхтик үлэлииллэрэ харахха тута быраҕыллар. Аны үлэһиттэргэ анаан сайыҥҥы беседканы оҥоро сылдьаллар. Онон барыта ситтэҕинэ-хоттоҕуна, бэйэтэ дьоҕус бөһүөлэк курдук буолсу.

“Кубус-кураанах сиргэ бу тутуулары ыам ыйыттан саҕалаабыппыт. Каркас оҥорон, эркиннэрин, үрдүн 5-тээх полистиролунан бүрүйбүппүт, үрдэ буора суох. Биир дьиэ 60 тыһыынча солкуобай сыаналаах. Дьиэлэрбитин аныгы «евро» матырыйаалынан бүрүйбүппүт. Кырдьык, таһыттан, иһиттэн даҕаны үчүгэй көстүүнү биэрэр”, – диэн Виталий Петухов үлэтин билиһиннэрэр.

Ыччат сүөһүтүгэр хотон тутар санаалаах

Ити кэнниттэн ньирэй турар хааччаҕар аллараа алааска киирэбит. Ньирэй көрөөччүлэр кэргэннии Гаврил Прибылых, Нарыйа Никифорова үлэлэрин түмүктээн, сынньана олороллор. Нарыйа: “Ньирэйдэр хааччахтарыттан тахсыбаттар, тула өттө бүтэйдэнэн ыраатар кыахтара суох. Мэччирэҥ баар, тотоллор. Сайылыкка кэлиэхтэриттэн мэччирэҥтэн улаханнык туһаннылар. Ол оннугар ороһу ньирэйдэрбит кыайан мэччийбэттэр. Билиҥҥитэ хааһынан, ыаммытынан үүтүнэн тураллар. Мэччийэр буоллулар даҕаны ходуһаҕа уопсай үөргэ таһаарыахпыт”,– диэн кэпсээннээх буолла.

Кырдьык, мэччирэҥэ, уута дэлэйэ үтүө дойду эбит. Ньирэйдэр сайын устата биллэрдик улаатыыһыктар. Манна 69 ньирэй баар. Улахаттара икки бөлөҕүнэн уу кытыытыгар мэччийэ сылдьаллар. Биһигини көрөн утары кэллилэр – улааппыттар, борооску саҕа буолбуттар. Бу – Анатолий быйыл атыыласпыт туҥуй тиҥэһэлэрин бастакы төрүөхтэрэ. Оттон ороһу ньирэйдэр хааччах таһыгар үүт иһэллэр, хааһы сииллэр.

“Кыстыкка киириэм иннинэ субайдарга саҥа хотону туттар санаалаахпын. Оттуур сирим суох, инникитин бааһыналарым иэнин, ыһыыларын кэҥэтэн, сүмэһиннээх аһылыгы үүннэрэн, аһылык бөҕө базатын тэринэр былааннаахпын. Сут-кураан күннэр-дьыллар кэлэн эрэллэр быһыылаах, онуоха барытыгар бэлэм буолуохха наада”, – диэн хаһаайын былааныттан билиһиннэрэр.

Суданскай от тахсыыта куһаҕана суох

Анатолий Семенович Бурнашев чахчы төрөөбүт дойдутун, тыа сирин үлэтин, олоҕун-дьаһаҕын ис сүрэҕиттэн таптыырын бу сыллар усталарыгар үчүгэйдик биллим. Бу саас бэйэтин харчытынан атыылаһан суданскай оту ыспыта. Аһылык бу көрүҥэр Анатолий Семенович уопуттаах, кураан да дьылларга бу үүнээйи өлгөм үүнүүнү биэрэрин бэркэ диэн билэр.

“Тыа киһитигэр үлэ-хамнас үгэнэ. Сыһыыларга кулунчуктар туох да кыһалҕата суох ийэлэрин холку бэйэлээхтик эмэ сылдьаллара, ходуһаларга бастакы хотуур отун дыргыл сыта, сайылыктарга ньирэй мэҥирээһинэ, түптэ сыта, бааһыналарга бастакы ньуолай күөх арыскылар өрө аспыттара көрүөххэ эчи үчүгэйин, күндүтүн. Эбии аһылыкка анаан суданскай оту, күөх маассаны ыспытым быйыл хаһыс да сылым. Сыл ахсын ыһыым иэнин кэҥэтэн иһэбин. Бастакы сылбар 8 гектарга ыспыт буоллахпына, быйыл суданскай оту 20 гектарга олортум. Урукку сылларга киһи сөҕөр үүнүүтүн ылан турабын. Мин көрүүбэр, ордук сылгы олус сөбүлүүр, тугун да хаалларбакка сиир. Бастаан утаа ынах сүөһүм суох этэ, онон быйыл ынахха боруобалаан көрүөм, арааһа сиэ эбитэ буолуо. Суданскай оту кытары атын бааһынабар совхозтар саҕана Тумулга Михаил Михайлович Васильев үгэннээн ыһа сылдьыбыт, бэйэтин үтүө өрүттэрин көрдөрбүт рапсын ыстым. Саҥа үүнээйим биир тэҥник өрө анньан эрэрэ санаабын бөҕөргөтөр, үлэҕэ дьулуурбун өссө угуттаан биэрэргэ дылы. Ыһыым иэнин кэҥэтэр сыалтан Даалыттан Кэбээйи диэн 80 гектардаах бааһынаны анаттаран эбиэс ыстым”, – диэн Анатолий Семенович күннээҕи түбүктээх үлэтин түмүгүттэн ис сүрэҕиттэн үөрэрин биллэрэн кэпсээтэ.

Бу курдук Анатолий Бурнашев үтүө хаачыстыбалаах тутуулардаах, тэрээһиннээх үлэлээх сайылыга кырдьык киһи сайылыктаахпын диир сайылыга эбит.

В Якутии в летнее время будут работать около 400 сайылыков

Летниками планируется охватить в 2016 году свыше 35 тысяч голов крупного рогатого скота, в том числе 17 тысяч коров, что составляет 23,9% от всего маточного поголовья. Всего в этом году будет 369 действующих летних ферм, сообщает пресс-служба минсельхоза Якутии.

Летом в сайылыках в среднем производится около 40-50 тыс. тонн молока высшего качества, что составляет 23-25% от всего валового надоя.

По оперативным данным в 2015 году действовали 254 летников из 365, всего на летники было выведено 25 тысяч голов скота, в том числе 13 тысяч коров. Основным контингентом вывода скота в сайылыки являются сельхозпредприятия и крестьянские хозяйства. Также в республике функционирует 348 молокоприемных пунктов.

Следует отметить, что в республике имеются недействующие сайылычные хозяйства, зарегистрированные в девяностые годы. Земельные участки в основном используются под сенокосы. Как показал мониторинг, исполнение закона «О сайылыках» возможно не во всех улусах республики по объективным причинам.

Главными проблемами являются отдаленность сайылыков, бездорожье, отсутствие электрификации, слабая техническая оснащенность и вопросы по обеспечению жильем работников летних ферм. Муниципальный район должен своими силами и средствами обеспечить ремонт дороги. Единоличные хозяйства не имеют возможности самостоятельно строить фермы, не имеют возможности  выкупить современное оборудование и не могут арендовать отдаленные земельные участки. Поэтому в целом на летних фермах должна быть организована коллективная работа.

Минсельхоз планирует в последующие годы осуществить выход до 60% дойного стада в летние фермы. Для этого необходимо усилить работу с муниципальными образованиями по кооперации скота личных подсобных хозяйств в сайылыках сельхозпредприятий и крестьянских фермерских хозяйств.

При этом следует отметить и тот положительный факт, что некоторые заготовительные организации республики выступают с инициативой по увеличению цены на молоко, поступающее из летних ферм. Такой расклад связан с повышением качества и высокосортности сайылычного молока.