Метка: От үлэтэ

Булуҥ улууһун Бороҕонугар сүөһү кыстыгы туоруур ото булулунна

Саха дьоно былыр-былыргыттан дьарык оҥостон кэлбит хайысхата – хороҕор муостааҕы иитии – биһиги улууспутугар Бороҕоҥҥо утумнанар. Билигин бу нэһилиэккэ 30 сүөһү баар, онтон 16-та ыанар ынах.

Роман Бурцев урукку өттүгэр тэрил­либит кооперативыттан тахсан, билигин бэйэтэ туспа баран, фермер быһыытынан үлэлиир. Роман Борисович саха ынаҕа элбиирин туһугар күүһүн уурбута хаһыс да сыла буолла. Киниэхэ билигин 15 сүөһү баарыттан, сэттэтэ ыанар ынах. Ханна баҕарар ынах-сүөһүнү иитиигэ судаарыстыбаттан көмө көрүллэр эрээри, биһиги улууспутугар бу хайысхаҕа биир эрэ көмөлөһөр сала баарын Булуҥнааҕы тыа хаһаайыстыбатын салал­татын салайааччыта Константин Слепцов ыйар. Ол эбэтэр судаарыстыба биир ыанар ынахха 30 тыһ. Солкуобай көмө кө­рөр. Бороҕоттор ынаҕы тэнитэн үөскэп­пэккэ, үүт, эт ыларга эрэ иитэллэр. Хомойуох иһин, билиҥҥи туругунан, ынах ахсаана түһэн турар. Ол да иһин буолуо, үүт туттарааһыныгар көрүллэр субсидия дьаһала биһиги улууспутугар сөп түбэспэт. Быһааран этэр буоллахха, киин улуустарга биир лиитэрэ үүт иһин төлөбүр 30 солк. тэҥ.

Саха киһитин миинэр миҥэтэ, сылгы ахсаана улууска 308 төбөҕө тэҥнэһэн турар, онтон 159-һа биэ. Күһүүргэ – 6 сылгы, Бороҕоҥҥо 100 тахса сылгы бара бил­лэр, онно чааһынайдар – 70 тахса уонна хаһаа­йыстыбалар – 30 тахса, Таймылыыр – 60, Хара-Уулаах – 90 тахса сыс­пай сиэллээхтэр.

Бу сыл кыһынын туоруурга дьон от былаанын толору толордо, онон кыстыкка бэлэмнэрин биллэрбиттэр. Сайын устата 80 тахса туонна от оттоммут. Онон кы­һыны, кыстыгы этэҥҥэ туоруурга сөп буо­лар оту ылбыттарын Константин Александрович этэр. “Сайын үчүгэйдик аас­та диэххэ наада, сөбүгэр күн-дьыл ту­ран биэрэн, дьон оту өлгөмнүк ылла”, – диэн кини этэр.

Улуус эдэр ыччата бэйэбит урукку дьарыкпытыгар, балыка уонна табаҕа тар­дыһара үксээбит. Билигин үгүс ыстаада­ларга эдэр ыччат тиийэн, биригэдьиирдии сылдьаллар.
“Быйыл Тиксиигэ эбии саҥа фермер эбилиннэ. Кини куурусса иитэн, нэһилиэн­ньэҕэ сибиэһэй сымыыты атыыга та­һаарарга үлэлэһэ сылдьар. Эһиил улахан куонкуруска кыттар баҕа санаалаахпыт. Онон бөһүөлэккэ бэйэбит эдэр фермербит сибиэһэй сымыытын атыылыа диэн эрэ­нэ күүтэбит. Кинини сэргэ Тиксиигэ си­биинньэ иитээччи Сергей Каурцев иккис сылын үлэлиир. Сибинньэлэргэ диэн бы­йыл уунан биэс туонна уотурба аҕал­тардыбыт. Күһүүргэ икки туонна эбиэс сылгыга хаалбыта, саппаас буолуо диэн, уунан 10 туонна Хара-Уулаахха айанныа, ыксал тирээтэҕинэ бороҕоттор онтон ылан эбиниэхтэрэ”, – диэн кэпсиир тыа ха­һаайыстыбатын салайааччыта.

Ону таһынан, Хара-Уулаах “Приморс­кай” МУТ билигин 30 тахса кырсаны кө­рөр-истэр. Бу саҥа сүүрээни тэрилтэ олохтоохторго үлэ миэстэтин таһаарар сыал­тан тэрийбит. Иллэрээ сыл аҕыйах кырса ылбыттарыттан, билигин ах­саана лаппа элбээбит. Кэлин ахсаана элбээтэҕинэ, тириинэн эргиниэхтэрэ.

Өймөкөөҥҥө 3 445 туонна от чөкөтүлүннэ

Улуустааҕы Тыа хаһаайыстыбатын управлениетын исписэлиистэрэ биэрбит чахчыларынан, бу дьыл балаҕан ыйын 14 күнүнээҕи туругунан, улуус үрдүнэн оттооһун былаана 90,7 бырыһыан туолан иһэр.

Өймөкөөн улууһун быйылгы сыллааҕы оттооһуҥҥа сорудаҕа 3 800 тонна, онтон бу күннээххэ 3 445 тн от чөкөтүлүннэ. Хас нэһилиэк аайы былааннарын сүүс бырыһыан уонна аһара толорбут хаһаайыстыбалар бааллар. Бааһынай хаһаайыстыбалар 1 188 тонна былаантан 1 204 тн оту оттоотулар. Бу бырыһыаҥҥа таһаардахха 101,3. Кэтэх хаһаайыстыбалаахтар 2 215 тонна оту туруорар соруктаахтара, онтон 1 938 тонна оттоннулар (былаантан 87,5%). Тэрээһиннээх хаһаайыстыбалар (кэпэрэтииптэр, аҕа ууһунан общиналар, ФГУП) былааннарын 76,3 бырыһыан толорон иһэллэр: былаан – 397 тн, туолуу – 303 тонна.

2-с Бороҕон нэһилиэгэр балаҕан ыйын 14 күнүнээҕи туругунан, былаан 92,7% туолан иһэр, оттон сордоҥноохтор былааннарын 101,0% толорбуттара. “Өймөкөөн Тымныы Оройо” МТ 1 180 тонна оту бэлэмнээн, былааннарын 91,0 бырыһыанын ыллылар. Төрүттэр былааннара өссө туола илик – 62,3%. Ол да буоллар манна И.А. Десяткин уонна Г.В. Егоров хаһаайыстыбалара былааннарын тустааҕынан 125,0 уонна 133,3 бырыһыан толордулар. Үчүгэйдэр былааннара кыранан туолбата – 94,0%, уус-ньаралар сорудахтара кыра буолан, былааннарын сүүс бырыһыан толорон, оттоон бүппүттэрэ ыраатта.

Улуус олоҕо: Таатталар сайыҥҥы былдьаһыктаах күннэргэ күргүөмүнэн оттоон, былааннарын толороллор

“Сахамедиа” холдинг суруналыыстара “Улуус олоҕо” анал бырайыак чэрчитинэн тыа сиригэр сайыҥҥы үлэлэри билсэ Таатта оройуонугар тахса сырыттылар. Сайыҥҥы былдьаһыктаах күннэргэ саха киһитэ тоҕус ыйдаах томороон тымныылаах кыстыкка бэлэмнэнэр. Социальнай объектарга өрөмүөн үлэтэ, хочуолунайдары сөргүтүү, дьиэ тутуута, дьон күннээҕи олоҕор туттар табаары, бородууктаны тиэйии-таһыы – маны барытын бэрт кылгас кэм иһигэр тутуттумахтаан эрэ хааллахха, кыайыллар. 

Таатта сиригэр-уотугар саас эрдэттэн бэлэмнэнэн, от ыйыттан кыралыын-улаханныын сүөһү тыйыс тымныылаах кыһыны туоруур аһын бэлэмнээһиҥҥэ туруммуттара.

Таатта улууһун окко былаана быйыл даҕаны баһырхай: 36531 туонна от сүөһү-сылгы кыстыгар кыбыыга киириэхтээх. Атырдьах ыйын 31 күнүнээҕи туругунан, былааннаммыттан 93 бырыһыана туолбут. “Онон хаалбыт кэмҥэ – балаҕан ыйынааҕы кураан күннэргэ хайа баҕарар аһара оттуур кыах баар”, — диэн кэпсииллэр таатталар.

Таатта улууһун кылаабынай агронома Евгения Пинигина биирдиилээн бааһынайдар, улахан хаһаайыстыбалар атыыга оттуу сылдьалларын кэпсиир. Ол курдук, бэлиэр, хаһаас фондаҕа оттуохтаах хаһаайыстыбалар 1800 туоннаны бэлэмнээбиттэр. Таатталарга курааннаабыт, ууга барбыт улуустарга анаан 1,5 тыһ. туоннаны оттуулларыгар, атыыга бэлэмнииллэригэр сорудах үөһэттэн бэриллибитэ. Онон 15 хаһаайыстыба Өймөкөөн, Үөһээ Дьааҥы, Абый уонна ыаллыы Уус Алдан улуустарыгар оту бэлэмниир.

Таатта улууһугар от үлэтигэр нэһилиэктэр бары эриэ-дэхси балаһыанньалаахтар, сүөһүлэрэ кыстыгы туоруур отун булуналлар. Арай, Алдан нэһилиэгэ (Уус Таатта) курааннаан, тоҕус мобильнай биригээдэни тэриммититтэн, 7-тин нэһилиэк ыраах сирдэригэр оттото ыыппыт. Уолбаҕа уонна Дьохсоҕоҥҥо биирдии биригээдэ кэлэн оттуу сылдьар.

Улахан хаһаайыстыбалартан чычымахтар тэрээһинигэр бытааран, окко хойутуу туруммуттар. Төттөрүтүн алаас сирдээх чөркөөхтөр нүөл соҕустар. Ол курдук, сыччах Октябрьскай нэһилиэгиттэн «Кэскил» ХЭУо үөһээ дьааҥыларга 400, «Дьолуо» ТХПК өймөкөөннөргө 300 туонналыыны бэлэмниир былаан ылыммыттар. Бу нэһилиэккэ бааһынай хаһаайыстыба тэринэн үлэлиир Халгаевтар былырыын 20-лии рулон оту ылар сирдэриттэн быйыл сайын икки бүк элбэҕи ыла сылдьалларын кэпсииллэр. Ол – урукку уулаах, сииктээх сирдэр куураннар, уолбалар тахсыбыттарыттан диэн хаһаайыттар быһаараллар.

Тааттаҕа былааннарын аһары толорбут отчуттар оту хаһаанар санаалаахтар. “Эһиил хайдах дьыл буолара биллибэт. Айылҕа көстүүтэ уларыйа турар”, — дииллэр.

Биһиги Таатта улууһугар командировкаҕа тиийэ сылдьар кэммитигэр — атырдьах ыйын 9-10 күннэригэр — ардах атахтаан, отчуттары отууга, ходуһаҕа көрсөр былааммыт кыайан туолбатаҕа. Онон мантан аллара СИА уопсастыбаннай кэрэспэдьиэнэ бэлэмнээбит матырыйаалын билиһиннэрэбит.

Кыыс Амма кытылын удьуор отчуттара

Чычымах орто оскуолатын алтыс кылааһын үөрэнээччитэ Харысхан Малышев быйыл үһүс сайынын ийэлээх аҕатын Иванна, Георгий Малышевтары, эбэлээх эһэтин Валентина уонна Валентин Кривошапкиннары кытта тэҥҥэ сылдьан оттосто. Харысхан «Синтай» тыраахтары аҕатын кытта пааралаһан талбытынан ыытыан сөп. Дьоҕус тимир көлөнөн оту мунньарга, кэбиһиигэ оту таһарга төһүү үлэһиттэрэ кини.

Валентин Кривошапкин Амма кытылыгар Буолумаҕа, бэйэтэ оҕо эрдэҕиттэн оттуур ходуһатыгар, өрүү буоларын курдук, оттуур. Хоһуун киһи кыратыттан аҕата Иван Сергеевич ыйыытынан-такайыытынан убайдарын, бырааттарын кытта от үлэтигэр миккиллэн улааппыта. Быйыл эмиэ биир күнү мүччү туппакка, кыргыттарын, күтүөттэрин, сиэннэрин кытта сирдэрин барытын сирийэн оттоотулар. Орто кыыһа Лариса кыратыттан түсчүт бэрдэ буола улааппыта. Аны утуму салҕаан, оту кэбиһиигэ сиэн кыыс Сайаана өссө биир тутаах отчут буолан, от тэпсээччинэн, түскэ күүстээх үлэни көрүстэ, улаханнык көмөлөстө.

Улахан күтүөт Георгий Малышев эмиэ кыратыттан тыа сирин хара үлэтигэр эриллибит буолан, уолун Харысханы хайа баҕарар үлэҕэ тэҥҥэ илдьэ сылдьар, бэйэтин холобурунан уһуйар. Харысханы эһэтэ: «Оҕом барытын бэйэтэ, киһи ыйыыта-кэрдиитэ суох оҥорор буолла. Биллэрдик улааппыт», – диэн астынан, сиэнин хайҕаан кэпсиир.

Бу курдук туруу удьуор отчуттар харыларын ньыппарынан туран үлэлээннэр, Амма эбэ өҥ хочотугар хас да кэбиһии туруордулар. Онон Таатта биир сис ыалын сүөһүтэ быр-бааччы кыстыыр оттонно.

Маннык кыралыын-улаханныын дьиэ кэргэнинэн бары саба түһэн, түмсэн, көмөлөөн үлэлиир буоллахха, ыарахан да чэпчиир, ыраах да чугаһыыр.

Орто Халыма улууһун Эбээҕэр окко былаан туолла

Орто Халыма Эбээҕэр от үлэтигэр эрдэттэн бэлэмнэммиттэрэ, туруммуттара былаан туолуутугар олус суолталаах буолла. Күн-дьыл да туран биэрдэ. Биэс сылтан бэттэх биһиги улууспутугар даҕаны оттуур тиэхиникэ дэлэйэн, дьон-сэргэ санаата көтөҕүллэн олорор.

Ааспыт сылга улуустааҕы Тыа хаһаайыстыбатын управлениета уонна олохтоох дьаһалта кыттыгас атыылаһан, Эбээххэ оту рулоннуур пресс-подборщик тиийбитэ. Ону быйыл үлэлэтэн, олохтоохтор бэркэ астына сылдьаллар. Тэрили Владимир Слепцов салайааччылаах “Арчы” ТХПК туһанан, 4 хаһаайыстыбаҕа диэн уопсайа 310 тоннаны оттоотулар. Бу туһунан салайааччы бу курдук кэпсээтэ:

— “Арчы” хаһаайыстыбабар 100 тонна, оскуола сайыҥҥы үлэ лааҕыра 60 тонна, А.А.Слепцовка 50 тоннаны уонна резербэҕэ 100 тоннаны оттоотубут. Алта буолан үлэлээтибит. Резербэ отун мунньуһа субуотунньугунан кэлэн барбыттара.
Рулоннууру былырыын кэлэрин саҕана номнуо оттоон бүтэн эрэр кэммит буолан, туһамматахпыт. Оттон быйыл күммүт туран биэрэн, сирбит даҕаны кураанах буолан, бөһүөлэктэн 20 км ыраах Сылгы Ыытар диэн учаастакка тахсан оттоотубут. Дьаһалта уонна оскуола икки Беларусь тыраахтарын, итиэннэ 2014 сыллаахха өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэххэ II-с миэстэни ситиһэн ылбыт Синтайы үлэлэттибит. Рулоннуур пресс-подборщигы туһанан, биир эрэ атырдьаҕынан оттоотубут. 200 киилэни биирдэ рулоннуур. Ол түмүгэр 1580 рулону эрийтэрдибит. Ардаабакка турбут буолан, 1 суортаах от оттонно диэн ааҕынабыт.

Бу курдук аныгы тиэхиникэни туһанан, отчуттар санаалара көнньүөрэн, үлэ түмүгүттэн астына сылдьаллар. Билигин күрүө тутуутугар барыахтара. Уһунугар оту хаххалыырга сарай да тутуллара буоллар диэн санаалаахтар.

Эбээн Бытантайга Ил Дархан быһаччы өйөбүлүнэн хотон тутуута саҕаланна

Эбээн Бытантай улууһун киинигэр атырдьах ыйын 30 күнүгэр күүтүүлээх саҥа хотон тутуутун саҕаланыыта үөрүүлээх быһыыга-майгыга буолан ааста. Тутуу акылаатын «Үпэндьэл» ансаамбыл кыттыылаахтара Мария Колесова, Антонина Сотрудникова эбээннии үгэһинэн аал уот оттон алҕаатылар. Бу күн үгүс үтүөнү ыралыыр алгыс тыллар, баҕа санаалар этилиннилэр. Степан Слепцов, Александр Ефимов ылбаҕай ырыаларынан киэргэттилэр.

— Өр сылларга күүппүт тутуубут — саҥа механизациялаах хотон — тутуута саҕаламмытынан барыгытын эҕэрдэлиибин! Ил Дархан быһаччы дьаһалынан бу хотон тутуута саҕаланан эрэр. Ахсынньы маҥнайгы күнүгэр диэри үлэни түмүктүөхпүт диэн бэдэрээччик эрэннэрэр, — диэн Эбээн Бытантай национальнай улууһун баһылыга Иван Горохов мустубут дьоҥҥо иһитиннэрдэ.

Үөрүүлээх тэрээһиҥҥэ өрөспүүбүлүкэ Тыатын хаһаайыстыбатын миниистирин солбуйааччыта Виктор Павлов кыттыыны ылла. «Сүүс ынах сүөһү турар миэстэлээх, механизированнай, сырдык, сылаас хотон саха сүөһүтэ элбээн, ууһаан Эбээн-Бытантай улууһун сайдыытыгар дьоһун кылаат буолуоҕа диэн эрэнэбит. Бу тутуу үгүс кэпсэтии, сүүрүү-көтүү түмүгэр ситиһилиннэ диэххэ наада. Тутуу хаамыыта күүстэх хонтуруолга сылдьыаҕа. Манна министиэристибэҕэ анал департамент баар. Инвестбырагыраамаҕа киллэрии биир, онтон тутуу саҕаланыытын ситиһэр эмиэ биир туспа күчүмэҕэй дьыалалар. Бу улахан, 45 мөл.солк. үптээх тутуу буолар. Билиҥҥи кэмҥэ 19 мөл.солк. быһаарыллан турар. Онтон ордугун үп-харчы, экэниэмикэ министиэристибэлэрэ кэлэр сыл саҥатыгар хамсатыахпыт диэн эрэннэрэллэр. Хотоҥҥо сылдьан ГУП ГП «Бытантай» үлэһиттэрин кыттар көрүстүбүт. Үлэһиттэр санаалара бөҕөх, саҥа хотон үлэҕэ киирэрин олус кэтэһэллэрин эттилэр. Өбүгэлэрбит үйэлэргэ иитиэхтээн кэлбит сүөһүлэригэр сөптөөх усулуобуйаны, көрүүнү тэрийэн үлэлээн, бэйэ бородууксуйатын оҥорон таһаардахпытына, социальнай-экономическай балаһыанньабыт тупсуо. Хотугу эргимтэҕэ бу хотон аан маҥнайгынан тутуллар эбийиэк буолар. Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ бу хотон тутуллан, саха ынаҕа элбииригэр, племенной үлэ сайдарыгар утумнаах үлэни ыытыахтара диэн олохтоохторго эрэнэр, — диэтэ кини.

Улуустааҕы тыа хаһаайыстыбатын салалтатын салайааччыта Иннокентий Аммосов биир дойдулаахтарын улахан тутуу этэҥҥэ саҕаламмытынан эҕэрдэлээтэ. «Тутууну кэтэспиппит, омуннаабакка эттэххэ, 15-16 сыл буолла. Хотоннорбут эргэрэн биирэ сууллубута, биирэ үлэлиир кыаҕыттан ааһан турар. Онон, саҥа хотон тутуллара уолдьаста. Мин миниистир Петр Николаевичка улаханнык махтаныахпын баҕарабын. Кини быһаччы дьаһала суох, хотон тутуута олоххо киирэрэ саарбах этэ. Биллэн турар, Ил Дархан Егор Борисов үтүө санаанан салайтаран, хотон тутуутун саҕалыырга диэн көҥүл биэрэн улаханнык өйөөтө», — диэн тоһоҕолоон бэлиэтээтэ. 

Михаил Кириллин, бэтэринээрнэй сулууспа туйгуна, үлэ бэтэрээнэ: «Ханнык баҕарар дойдуга сүөһү иитиитигэр болҕомто ууруллара үчүгэй дьыала. Барыгытын бу хотон тутуута саҕаламмытынан эҕэрдэлиибин! Саха ынаҕын иитии дьарыга кэскиллээх буоллун», — диэн санаатын тириэртэ.

Василий Слепцов, бэдэрээччик «СГ-Строй» хааччахтаммыт тэрилтэ генеральнай дириэктэрин солбуйааччыта: «Биһиги тэрилтэбит хотон тутуутугар маҥнайгытын ылыста. Маннык тутуу Уус Алдан Тандатыгар, үлэ дьоруойугар Иннокентий Готовцевка тутуллан турар. Хотон 72*12 кв.м. иэннээх буолар, улахан. Иһигэр үүт уонна производственнай блоктардаах, ону таһынан 6-7 хостоох. Автономнай хочуолунай туруоҕа, тэрилэ барыта кэлбитэ, биир хоско үүт сойутар тэрилэ туруоҕа. Итиэннэ суунар, сыгынньахтанар, мунньахтыыр хостор, барыта тус-туһунан буолуохтара. Маны таһынан биир улахан хос баар, манна «Бытантай» тэрилтэ ыччакка, оҕолорго, устудьуоннарга кылаас оҥоруон сөп диэн көрөбүн. Маннык кылаас баар буоллаҕына, эдэрдэргэ үрдүттэн көрдөрөн, аныгы өйдөөх-санаалаах тыа хаһаайыстыбатын исписэлииһин иитэн таһаарарга табыгастаах дии саныыбын. Биһиги билигин бетон кутуутун үлэтин түргэнник ыытыахпыт. Болдьохпут сэтинньи бүтүүтүгэр диэри тутууну түмүктүөхтээхпит, бүтэриэхпит диэн эрэнэбит. Маннык тутуу сэндвич-панеллартан турар, онон конструктор курдук хомуйан таһаараҕын. Кылаабынайа халлаан сылаас эрдэҕинэ бетоннуур үлэтин кыайыахпытын наада. Билигин биригээдэ маҥнайгы түһүмэҕэ кэлэн, сыбааркалыыр, бетоннуур үлэтин ыытыахтара, онтон хомуйааччылар кэлиэхтэрэ. Биригээдэлэр олорор дьиэлэрин-уоттарын барытын булан бэлэмнээтибит. Саас туттуллар матырыйаалы, аһы-таҥаһы бүтүннүү тиэйэн аҕалбыппыт», — диэн былааннаах үлэтиттэн билиһиннэрдэ.

Тойбохойго Быыра сыһыытыгар бугуллар кэчигирэстилэр

Ааспыт нэдиэлэ субуота­ты­гар Сунтаар улууһун уонна Той­бохой нэһилиэгин дьаһалталара, улуустааҕы тыа хаһаа­йысты­батын уп­равлениета, улуустаа­ҕы «Урожай» уоп­сас­­тыба тэрийиилэринэн Той­бохой нэһ­илиэгин Быыра сыһыытыгар «Күүлэй-2017» күрэх буолан аас­та. Бу күү­лэй күрэҕэ улууска биллэ­рил­либит Тыа сирин үлэһит дьонун сылын, «Тойбо­хой» соп­хуос 50 сыллаах үбүлүө­йүн чэрчилэринэн, окко улуус былаанын толорор, илии­нэн оттооһуну сөр­гү­тэр, үйэ­титэр сыал­лаах ыыты­лынна.

«Күүлэй-2017» аһыл­лыыты­гар Сунтаар улууһун баһылыга Анатолий Гри­горьев, улуус­тааҕы тыа хаһаайыстыбатын управ­лениетын начаалынньыга Иван Тихонов, улуустааҕы ус­пуорт отделын испи­сэлииһэ Александр Николаев, Тойбохой нэһилиэгин дьокутаата Вале­рий Саввинов, нэһилиэк ытык кырдьаҕа Модест Петров күү­лэй кыттыылаахтарыгар, ыал­дьа кэлбит көрөөччүлэргэ от бырааһынньыгынан эҕэрдэ тыл­ларын эттилэр.

Хамаанданан күрэхэ Сун­таартан «Тимир», Илимнииртэн «Хотой», Тойбохойтон «Күүлэй», «Тоҕой Сэлэ», Дьаархантан «Үчүгэй Үрэх» хамаандалар кытыннылар. Хамаандаҕа дьах­та­рыттан, эр киһититтэн тутулуга суох түөрт киһи баар буолуох­таах. Кыттааччылар эрдэттэн бэлэм­нэммит 8 суотай иэннээх уолба сиртэн сэрэбиэй көмөтүнэн талан ылан, бары биир­гэ охсон саҕалаатылар. Судьуйа­лар охсуу, бугуллааһын бириэ­мэтин, хаачыстыбатын сыана­лыыл­лар. Хамаандалар ылбыт сирдэрин хайдах ба­ҕарар, бэ­йэлэрэ билэллэринэн оттууллар. Ол эбэтэр, бастаан бары охсон баран мунньуох­тарын да, икки-үс киһи охсор кэмигэр мунньуу да буолуон сөп.

Билигин эдэрдэр өлгөм оту ылаары араас тиэ­хиньикэ көмөтүнэн оттууллар. Ону аҕа саастаах дьон илии­нэн оттооһун умнуллуо диэн сэрэхэдийэллэр. Быыра киэҥ сыһыытыгар ыытыл­­лыбыт күүлэй күрэҕиттэн көрдөххө, уопуттаах отчуттар да, «хотууру илиибэр саҥа туттум» диэччилэр да бааллар. Кыттаач­чылар үлэлэрин хамыыта араас. Сорох сүүрэ сылдьар, сорох ык­саа­бакка, сөбүн көрөн хамсанар.

Старт биллэ­рэн, кыһыл былаах түспүтүн кэннэ, 1,5-2 чаас курдугунан күүлэй лидердэрэ көһүннүлэр. «Үчүгэй Үрэх» хамаанда кыттыы­лаахтара 16 чаас 13 мүнүүтэнэн бэрил­либит сирдэрин охсон бүтэрэн бугуллааһыҥҥа түһүннүлэр. Кинилэр кэннилэриттэн алта мүнүүтэнэн хаалан, Той­бохой «күүлэйдэрэ» күр­гүөмүнэн кыраабыл, атыр­дьах үрдүгэр түстү­лэр.

Быһаарыылаах түгэн тии­йэн кэлэн ха­маандалар хам­саныылара өссө сы­тырхайда. 8 суотай иэннээх уолба сири күрэх саҕа­ланыаҕыттан 2 чаас 27 мү­нүүтэнэн охсон, бугуллаан «Күүлэй» ха­маанда бас­такынан бүттэ. Баара-суоҕа икки мүнүү­тэнэн хаалан «Үчүгэй Үрэх» иккиһинэн түмүк­тээтэ. Бу кэннэ илим­ниирдэр уонна сун­таардар илин-кэлин түһүс­түлэр. «Тимирдэр» 2 чаас 34 мүн., «хотойдор» 2 чаас 54 мүн. буолан баран­нар хотуур­дарын ырыата тохтоото. «Хотой» хамаан­да төһө да сүүрбэ мүнүү­тэнэн хойутаан бүт­тэр, Илья Ива­нов эрдэт­тэн үс киһи кэннит­тэн сүүрэ сылдьан бөдөҥ бугул­лары туруорбут буолан уопсай түмүккэ кыранан хааллылар. «Тимир» – 3 чаас 8 мүн., «Хотой» – 3 чаас 12 мүн. «Тоҕой Сэлэ» хамаанда 3 чаа­һынан охсон, 3 чаас 20 мүнүүтэнэн мунньан бүтэрдэ.

Хамаандалар бары даҕаны хаачыстыбалаахтык үлэлээбит­тэр. Онон, Тыа сирин үлэһит дьонун сылын, «Тойбохой» соп­хуос 50 сыллаах үбүлүөйүн чэрчилэринэн, окко улуус былаа­нын толорор, илиинэн оттооһуну сөргүтэр, үйэтитэр сыаллаах «Күүлэй-2017» күрэҕэр I миэс­тэни, Сунтаар улууһун дьаһалтата туруорбут тыраахтар от охсор хотуурун Тойбохой нэһи­лиэ­гиттэн Семен Гуляев хапы­тааннаах «Күүлэй» хамаанда ылла. II миэстэҕэ уонна Тойбо­хой нэһи­лиэгин дьаһалтата ту­руорбут 40000 солк. харчыга Дьаархан нэһи­лиэгиттэн Павел Кырелов хапытааннаах «Үчүгэй Үрэх» хамаанда тигистэ. III миэстэ буолан, Сунтаар нэһи­лиэгиттэн кэлбит Афанасий Тимофеев хапытааннаах «Ти­мир» ха­маанда улуустааҕы тыа ха­һаайыстыбатын управле­ниета туруорбут 400 л сэлээркэ сэртипикээтин тутта. Маны, таһынан «Хотой» (хап. Карл Петров), «Тоҕой Сэлэ» (хап. Юрий Осипов) хамаанда­ларга «Камелек» сахалыы иһит наборун, күрэх кыттыы­лаахтара бары грамоталары туттулар.

Быйылгы күү­лэйгэ эр дьону кытары тэҥҥэ күрэхтэспит соҕотох кэрэ аҥар Марта Тимофеева («Тимир»), саамай аҕа саастаах кыттааччы Иван Гуляев («Күүлэй») «Хочо» МУТ туруорбут 5 киилэ сиир арыы сэртипикээтин туттулар.

Өймөкөөҥҥө окко былаан, бүгүҥҥү туругунан, уонча эрэ бырыһыан туолла

Өймөкөөн улууһун Тыатын хаһаайыстыбатын управлениетын исписэлиистэрэ иһитиннэрбиттэринэн, атырдьах ыйын 3 күнүнээҕи туругунан, оттооһун былаана 9,5 эрэ бырыһыан туолан иһэр.

Улууска от ыйын устата быыстала суох ардаан, ходуһаларга толоон уута киирэн, от үлэтигэр харгыстар таҕыстылар.

Быйылгы дьылга оттооһун соруга – 3800 тонна. Бүгүҥҥү туругунан, Томторго бары хаһаайыстыбаларга холбоон 195 тонна, Өймөкөөн нэһилиэгэр – 80 тн, Сордоҥнооххо – 73 тн, Үчүгэйгэ – 3 тн, Төрүккэ – 5 тонна оту бэлэмнээтилэр.

Сордоҥноох нэһилиэгэр “Быйаҥ” бааһынай хаһаайыстыбалаах Михаил Винокуров уонна Марта Дягилева дьиэ кэргэннэрэ сайыҥҥы от үлэтигэр оскуола оҕолорун хамнастаан, үлэ үөрүйэҕэр үөрэтэр үтүө дьыаланан дьарыктаналлар.

Ыал хаһаайката Марта Тимофеевна от ыйыттан от үлэтигэр турунан, 4 кэбиһиилээхтэрин кэпсээтэ. Быйыл кинилэргэ чугастааҕы Томтор нэһилиэгиттэн 4 оҕо кэлэн оттуу сылдьар.

Оттон Томтор нэһилиэгин «Тоноор» бааһынай хаһаайыстыбатын отчуттара «Тумус талах» сиригэр ахсыа буолан оттууллар. Былаан быһыытынан 22 кэбиһии туруохтаах. Кинилэр атырдьах ыйын 4 күнүнээҕи туругунан, 10 оттоннулар, быһа холоон, өссө 5 кэбиһии ото охсулла сытар. Отчуттар бу эҥэр от куһаҕана суохтук үүммүтүн бэлиэтииллэр.

Дьиэлэригэр сынньана кэлэ сылдьар Томтор нэһилиэгин үс устудьуон уол “Тоноор” хаһаайыстыбаҕа оттоон, хамнас аахсыахтара. Ону таһынан бу хаһаайыстыбаҕа Дьокуускайдааҕы Тыа хаһаайыстыбатын академиятыттан уонна ХИФУ-н устудьуон кыргыттар былырыын манна үлэлээбиттэрин сөбүлээн, быйыл эмиэ кэлэн үлэлии сылдьаллар.

Отчуттарга бары усулуобуйа тэриллибит.

Үөһээ Бүлүү улууһугар оттооһуҥҥа Маҥаас нэһилиэгэ инники күөҥҥэ иһэр

Үөһээ Бүлүүтээҕи Тыа хаһаайыстыбатын департаменын салайааччытын солбуйааччы Анисия Юрьевна Сидорова иһитиннэрбитинэн, от ыйын 31 күнүнээҕи туругунан, Үөһээ Бүлүү улууһугар 6925 га ходуһа охсуллубут. Былырыын баччаларга 5644 га охсуллан, 3150 т бэлэмнэммит эбит буоллаҕына, бүгүҥҥү күҥҥэ 4800 тонна от бэлэмнэммит.

Үөһээ Бүлүү улууһугар окко быйылгы былаан 25154 тоннаҕа тэҥнэһэр. Былааны толоруу билиҥҥи туругунан 19% буолан турар. От үлэтигэр 719 трактор, 3315 киһи таҕыста, 1454 звено, ол иһигэр механизированнай — 15, полумеханизированнай — 588, илиинэн охсооччу ахсаана — 851.

Онтон атырдьах ыйын 1 күнүнээҕи туругунан биирдиилээн нэһилиэктэринэн ылан көрдөххө: инники күөҥҥэ Маҥаас нэһилиэгэ былаанын 35% оҥорон таҕыста. Бэриллибит 1100 тоннаттан 385 т. бэлэмнээтэ. Онтон Быракаан нэһилиэгэ — 34%, бу 480 т. былаантан 165 т. тэҥнэһэр. Үөһээ Бүлүү сэлиэнньэтэ 600 т. былаан бэриллибититтэн 200 т. бэлэмнээбитэ 33% тэҥнэстэ. Кырыкый 1200 тоннаттан 319 т., Туобуйа 700 т. – 266 тоннаны бэлэмнээн, былааннарыттан 27-лии % оҥордулар. Хоро 1250 т. 331 т., Оҥхой нэһилиэгэ 26-лыы % бэлэмнээтилэр, бу 1000 т. былааныттан 263 т. тэҥнэһэр.

Мэйик 1300 т. бэриллибититтэн 325 т. – 25%, Нам нэһилиэгэ 1324 тоннаттан 317 т. бэлэмнээн былаан 24% буолла, Харбалаах — 22 %, бы 750 т. бэриллибититтэн 165 т. бэлэмнэммит, Кэнтик – 20%, бу 1100 т. былаантан 217 т. тэҥнэһэр. Тамалакаан нэһилиэгэр 1200 т. былаан бэриллибититтэн 228 т. бэлэмнэнэн 19% тэҥнэстэ. Балаҕаннаах (850 тоннаттан 153 т.) уонна Боотулуу (2400 тоннаттан 435 т.) нэһилиэктэрэ былааннарын 18-тыы % оҥордулар. Үөдүгэй – 17% (800 т. бэриллибититтэн 132 т. бэлэмнэннэ). Өргүөт нэһилиэгэ былааныттан 16 % бэлэмнээтэ, бу бэриллибит 1150 тоннаттан 180 т. тэҥнэһэр. Хомустаах – 15% (700 тоннаттан 104 т.).

Хаалан иһэр нэһилиэктэр ахсааннарыгар Ороһу (7% — 146 т.), Далыр (8,2% — 140 т.), Дүллүкү (11% — 261 т.), Сургуулук (12% — 143 т.) сылдьаллар. Оттон былаан быһыытынан Ороһу нэһилиэгэр — 2050 т., Далырга 1700 т., Дүллүкүгэ 2300 т., Сургуулук нэһилиэгэр 1200 т. бэриллэн турар.

Константиновтар Алтаҥҥа мустан оттууллар

Амматтан Дьокуускайдыыр суол кытыытынан, Алтан суолун арахсыытын утарытынан баар ходуһаҕа ыраахтан үлэ-хамнас күргүөмнээхтик бара турара харахха быраҕыллар. Охсуу, мунньуу бүппүт, кэбиһэ сылдьаллар.

Асчыт кыыс кутаа уокка күнүскү күөһү буһарар. Онтон ходуһаҕа от кэбиһэ сылдьаллар. Кинилэргэ баран иһэн от кылгаһын, ходуһа курааннаабытын көрөбүт.

Ол да буоллар отчуттар тигинэччи, сирбит курааннаабыт диэн улаханнык санааларын түһэрбэккэ сайыҥҥы куйаас күнү баттаһа кэбиһэ сылдьаллар. Налбаны соһор МТЗ-82 тыраахтыры прокуратура бэтэрээнэ Владимир Константинов бэйэтэ урууллуур.

Владимир Петрович «Утум» бааһынай хаһаайыстыбаны салайар. Дьон холбоһон, уопсайа 100 сылгылаахтар. Хаһаайын бэйэтин сылгыта аҥаарын кэриэтэ. Ынах сүөһү суох. «Охсон, мунньан бүппүппүт. Кэбиһэрбит эрэ хаалла. Дьэ ол үлэтигэр араас сиртэн бары кэлэн, түмсэн үлэни үмүрүтэбит. Дьокуускайтан, Муоматтан, Сунтаартан, Чурапчыттан, Бөтүҥтэн, Амматтан бааллар. Бэйэтэ бырааһынньык, аймахтар түмсүүлэрэ. Сир тиийбэт, онон дьонтон арендалаһабыт. Сыл аайы 15-тии оту туруорабыт. Быйыл да булуохпут. Үрдүк сирдэр курааннаабыттар, ол оннугар урукку уулаах сирдэрбиттэн оту буллубут», — диэн кэпсиир кини.

Хаһаайыстыбаларыгар МТЗ-82 уонна омук тыраахтырдаахтар. Онон этэргэ диэри бэйэтэ механизация аҥаардаах звено. Киэҥ нэлэмэн сир ото кэбиһиллэн нэлэйэн иһэр. Күн уота чаҕылыччы тыгар. Арай ыраах тыа саҕатыттан уулаах былыттар тахсан эрэллэр. Ону көрө-көрө отчуттар өссө күүскэ хамсанан, бугуллар биир-биир ууруллан, от чөкөтүллэн улаатан иһэр.

Сунтаар улууһун баһылыга нэһилиэктэри кэрийэн, сайыҥҥы үлэни кытта билсэр

Бу нэдиэлэ устата улууспут баһылыга Анатолий Григорьев нэһилиэктэринэн сылдьан, ыытыллар үлэни-хамнаһы кытта билистэ. Оптуорунньукка улуус дьаһалтатын анал биригээдэтэ Түбэй Дьаархан, Сиэйэ уонна Хоро нэһилиэктэригэр тиийэн үлэлээтэ.

Биригээдэ састаабыгар улуустааҕы тутуу комплексатын управлениетын салайааччыта Ариан Сергеев уонна тыа хаһаайыстыбатын управлениетыттан начаалынньык Иван Тихонов, мелиоратор Сандал Кириллин сылдьыстылар.

Түбэй Дьаархаҥҥа тиийээт, аан бастаан быйыл балаҕан ыйыгар үлэҕэ киириэхтээх 50 миэстэлээх оҕо уһуйаанын көрдүбүт. Билигин манна 4 кэлии тутааччы үлэлии сылдьар. Кинилэр эбийиэк ис өттүн оҥоро сылдьаллара. Аны ититэр ситимин тардаллара уонна ааннарын туруораллара хаалбыт. Болдьох ыгым, үлэ тэтимнээхтик барыах тустаах.

Ол кэннэ Михаил Комин салайар бааһынай хаһаайыстыбатын үлэтин-хамнаһын кытта билистибит. Бастатан туран, нэһилиэктэн көс курдук тэйиччи сытар Кураһаччы диэн сайылыктарыгар тиийдибит. Кырдьыгынан эттэххэ, биһигини онно соччо бэрдэ суох хартыына көрүстэ. Ол курдук ити күн биир тарбыйахтара өлөн хаалбыт. Атын 30-ча тарбыйах ип-итиигэ күн уотугар буһа сыталлара көрүөххэ сүөргү. Атын сайылыктарга тарбыйахтар сүүрэн-көтөн, ойуоккалаан сүр буолааччылар. Онуоха Анатолий Васильевич тарбыйахтары күлүккэ тутарга уонна бэтэринээргэ бириэмэттэн бириэмэтигэр көрдөрөллөрүгэр эттэ.

Үлэһиттэри кытта кэпсэтэн билбиппит, кинилэр ыйга 17 тыһ. солк. хамнаһы аахсаллар. Олорор, үлэлиир усулуобуйалара үчүгэй. Өссө сайылыкка оҕо-уруу элбэҕэ киһини үөрдэр. Онуоха базалара баар.

Нэһилиэк олохтоохторо сүрүннээн Арыылаахха оттууллар. Сүөһүнү, сылгыны хааччахтыыр күрүөлэрэ суох. Онон оту көҥүл тэпсэ сылдьаллар. Маны быһаарар биир эрэ суол баар. Олохтоохтор күрүө-хаһаа тутуутугар бэйэлэрэ турунуохтарын наада. Онно тэриллиилээх хаһаайыстыбалар маһын бэлэмнээн биэрэргэ бэлэмнэр.

Бу эргин сайын устата ардахтаабатах буолан, отторун үүнүүтэ ортоһуор. Ону ол диэбэккэ олохтоохтор кыстыгы туоруур отторун булунарга бары күүстэрин биэрэн үлэлии-хамсыы сылдьаллар.

Сиэйэҕэ тиийээт, аан бастаан оскуоланы көрдүбүт. Оскуола кыһынын сөрүүн. Ол сүрүн биричиинэтинэн муостанан үрэрэ буолар. От үлэтэ үмүрүйдэҕинэ оскуола үлэһиттэрэ уонна төрөппүттэр бииргэ субуотунньуктаан, муостаны көтүрэн саҥардыахтаахтар. Онно сөп буолар үп көрүллүбүт.

Манна эдэр исписэлиистэргэ анаан түөрт кыбартыыралаах дьиэ тутуута бүтэн эрэр. Олохтоох дьон үлэлииллэр, эбийиэги бу күһүн киллэрэргэ эрэллээхтэр.

Билигин от хомуурун үгэнэ. Ол иһин нэһилиэккэ дьон аҕыйах. Бары окко сылдьаллар. Улуус баһылыга нэһилиэктэн аҕыйах биэрэстэлээх Бэс Сиэйэҕэ тиийэн отчуттары кытта кэпсэттэ. Биир ыалга куораттан тиийэ кэлэн отторугар көмөлөһө сылдьаллар эбит. Кинилэр от үүнүүтүн үчүгэй дииллэр. Оннук эрэ буоллун.

Хоро нэһилиэгэр тиийэн аан бастаан эдэр исписэлиистэргэ анаан тутулла турар 2 кыбартыыралаах дьиэни көрдүлэр. Ол кэннэ бу, от ыйын 27 күнүгэр хотоно умайан 3 ыанар ынаҕын, 3 тарбыйаҕын сүтэрбит нэһилиэк олохтооҕор тиийэн, көмөнү оҥоруу туһунан кэпсэтии буолла. Ол курдук улуус өттүттэн тыа хаһаайыстыбатын управлениетын линиятынан сүтүктээхтэргэ «Үйэлээх ынах» тус сыаллаах бырагыраама нөҥүө ынаҕы биэрэргэ сүбэлэстилэр. Оттон хотону олохтоохтор көмөлөөн тутарга бэлэмнэр эбит. Маны миэстэтигэр олохтоох дьаһалта хонтуруолга ылара наадата бэлиэтэннэ.

От ыйын 2 күнүгэр улуус баһылыга Анатолий Григорьев уонна тыа хаһаайыстыбатын управлениетын начаалынньыга Иван Тихонов буолан, Элгээйи, III Бордоҥ, Күндэйэ нэһилиэктэригэр сырыттылар. Ол курдук Элгээйигэ оҕуруот аһын үүннэриинэн идэтийэн дьарыктанар «Элгээйи» производственнай кэпэрэтиип үлэтин-хамнаһын кытары билистилэр.

Өрүс уҥуор сытар III Бордоҥҥо тахсан, онно оттуу сытар дьону кытта кэпсэттилэр. Кинилэр биир сүрүн кыһалҕаларынан тиэхиньикэлэригэр сэлээркэ тиийбэтин туһунан эттилэр. Онуоха бу боппуруос миэстэтигэр быһаарыллыан сөбүн туһунан эттилэр.
Күндэйэҕэ эмиэ от үгэнэ. «Иванов Н.А.» ИП быйыл ыспыт күөх маассатын, туораахтаах култууратын үүнүүтэ үчүгэйин сэргии көрдүлэр.

Уус алданнар элбэх оту ылар туһуттан кыттыһан үлэлииллэр

Уус Алдан улууһун Өнөрүгэр алаас сирдэр үүнүүлэрэ мөлтөҕүнэн, сыл тахсар оту булунарга бэрт уустук балаһыанньа үөскээбит. Манна Виктор Яценко аймахтарын бары бииргэ кыттыһан оттоон эрэллэрэ хайҕаллаах дьыала. Эдэр киһи от үлэтигэр күүһэ-кыаҕа баарынан түсүһэн, сатабыла тиийэринэн кыттар.

“Быйылгы оттооһуҥҥа туох сэрбэйэри барытын имири охсон ылар санаалаахпыт. Сүөһү сиир күөх отун барытын охсуохпут, инньэ гыннахпытына эрэ сатанар курдук. Кураан дьыллар кэллилэр, биһиги үс алааһы кэрийэн, баара-суоҕа алта тонна оттоохпут. Алаастар ууларын кытыылара, уу тохтуур оҥхой сирдэрэ хотуур түһэр гына үүммүттэр. Ол эбэтэр тоҕустуу гектардаах алаас ходуһаларыттан биирдии эрэ оту ыллыбыт. Хайдах гынан сүөһүлэрбин, сылгыларбын сыл таһаарабын диэн толкуйга түспүтүм ыраатта”, — диир Өнөр нэһилиэгин оччута Виктор Яценко бэрт мунчаарбыт куолаһынан.

Виктор Викторович чугас аймахтарын кытары төрдүө буолан, техникаларын, күүстэрин холбоон оттообуттара уонча хонно. Бу күннэргэ ыаллыы сытар Тулуна бөһүөлэгин таһыгар баар Мылаадыйа диэн арендаҕа ылбыт 10 гектардаах оттуур алаастарыгар көһөн киирэн оттуу сылдьаллар.

“Бу да алааспыт отун үүнүүтэ быстар мөлтөх. Сирийэн оттоотохпутуна эрэ үс тоннаны ыларбыт буолуо. Аны халлааммыт да мэһэйдиирэ үксээн эрэр. Бэҕэһээ ардаҕы аннынан кэбиһэммит кыл-мүччү оппутун куоттарбыппыт. Толору механизациялаах буоламмыт бириэмэни сүүйэбит. Дьиҥэр өҥ дьыл эбитэ буоллар, сыл тахсар 60 тонна оппутун булуммут буолуо этибит. Мантан күһүн Төбүрүөн диэн үрэххэ өргө диэри сирийэн оттуохпут. Оччону-баччаны булуом, оттуом диэн этэргэ күчүмэҕэйдээх. Бэрт эрэйинэн булбут сүөһүлэрбитин, сылгыларбытын аччаппатах киһи диэн баҕа санаалаах оттуу сылдьабыт”, — диир бааһынай хаһаайыстыба салайааччыта Виктор Яценко.

Оччут кэпсииринэн, быйылгы дьылга оту бэлэмнээһин олус уустук усулуобуйаҕа ыытыллар. Мэччирэҥ даҕаны халтаҥнаан эрэрэ биллибит. Ону ол диэбэккэ, тыа дьоно бигэ эрэллээх от хампаанньатыгар, үрүҥ илгэ күрэһэр туруналлар.

Аммалар, төһө да курааннаатар, сыл тахсар отторун булунар соруктаахтар

Алексей Захаров ааспыт сылга диэри Дьокуускай куорат олохтооҕо этэ. Ол гынан баран төрөөбүт дойдутун сылаас тыына тардан, кэргэнин, оҕолорун илдьэ дойдутугар Эмискэ көһөн кэлбитэ. Билигин хаһаайыстыба тэринэн, бу күннэргэ оттуу сылдьар.

Тыа сиригэр икки харыгар күүстээх, төбөҥ толкуйдаах буоллаҕына хаһан да үлэтэ суох быар куустан олоруон суоҕа. Онно эбии республикабыт Ил Дархана, бырабыытылыстыбата тыа хаһаайыстыбатын өйөөһүҥҥэ, тыа сирин сайыннарыыга олус улахан болҕомтону уураллар.

Алексей өр толкуйдуу барбакка, кыракый кыыһа Катюша аатын биэрэн, бааһынай хаһаайыстыба тэринэргэ сананан үлэлээн эрэр. СР тыатан хаһаайыстыбатын граннарыгар кыттарга сананан, «Саҥа саҕалааччы фермергэ» докумуон хомуйсан биэрбитэ да, бу сырыыга кыайан тиксибэтэ. Ол да буоллар санааны түһэрбэккэ, эһиил өссө кыттар былааннаах. Онно кыайарга билигин бары олук ууруллубут курдук: хотонноох, дьонун кытта кыттыһан сүүрбэччэ сүөһүлээх, эһиил өссө элбэтэр соруктаах. Онон эдэр киһи үлэлииргэ-хамсыырга бэлэм.

Билигин күнү-дьылы баттаһа оттоон тигинэтэ сылдьар. Киниэхэ аҕата Дмитрий Васильевич Захаров көмө-тирэх, өйөбүл, сүбэһит буола сылдьар. Алексей эргэ да буоллар сүүрэ сылдьар «Синтай» тыраахтынан от оҕустарар, онтон аҕата аныгылыы сиэринэн мотокосилканан туттар. Отчуттар быйыл от уруккутунааҕар убаҕаһын, ол оннугар урукку өртүгэр ууга туран хаалбыт сирдэрэ тардан оттоппутун кэпсээтилэр. Күһүн хойукка диэри оттуур былааннаахтар. Ааспыт сылтан хаалбыт курулаабыт отторо баар. Онон олох ото суох буолбаппыт, сүөһүлэрбитин сыл таһаарар оту булуохпут диэн эрэх-турах сылдьаллар. «Катюшалар» үүт туттараллар, былаан быһыытынан 2 тонна эбит да, ону эбиэхтээхтэр. Күҥҥэ 55 киилэ үүтү ыыллар. Үрүҥ илгэ сыата — 3,6-3,7 бырыһыан.

Кинилэр тастарыгар аймахтара Егор Васильевич Захаров, «Баһылайчаан» бааһынай хаһаайыстыба баһылыга күөл кытыытын оҕустара сылдьар. Кини хаһаайыстыбата улахан, хороҕор муостааҕы дьонтон ылан эмиэ көрөр. Ол курдук сэттэ буолан кыттыһан уопсайа 84 сүөһүлээхтэр, мантан ыанар ынаҕа 36 төбө. Сыл тахсар оппун булуом диэн эмиэ эрэллээх. От үүнүүтүн оннук куһаҕан диир кыах суох диэн этэр. Окко «абааһы мунньаҕын» иннинэ, от ыйын 10 күнүгэр киирбиттэр. Икки аттаахтар , онон мустараллар. Билиҥҥитэ 28 тонналаахтар. Отчут-масчыт дьон үчүгэйдик аһаатаҕына эрэ үлэтэ таһаарыылаах буолара чуолкай. Захаровтарга убайдара, ИДьМ бэтэрээнэ, оставкаҕа олорор полковник 75 саастаах Петр Егорович Захаров асчытынан сылдьар. Онон букатын да байыаннайдыы дьон буолан биэрдилэр.

Ити курдук Захаровтар «Баһылайчаан» уонна атаҕар саҥа үктэнэн эрэр «Катюша» сыл тахсар отторун булунарга бигэ эрэллээх күүстээхтик оттуу сылдьаллар. Кинилэр былааннара туоларыгар бигэ эрэл баар.

Тыа хаһаайыстыбатын миниистирэ уус алданнар сайыҥҥы үлэни тэрийиилэригэр көмөлөһүөх буолла

Соторутааҕыта СӨ Правительствотын председателин солбуйааччы, СР тыатын хаһаайыстыбатын министрэ Петр Алексеев Уус Алдан улууһун ходуһаларыгар сылдьан, от, буолактарга сиэмэ үүнүүтүн, сайылыктарга үүт ыамын билистэ.

Бастаан Кэптэнигэ Анатолий Бурнашев бааһыналарыгар эбиэс, суданскай от үүнүүтүн көрдүлэр. Балтараа ый устата ардах түспэккэ, эбиэс үүнүүтэ бытаарбыт, оттон суданскай от курааны тулуйбутун сөхтүлэр.

“Анатолий Семенович, ыһыыҥ иэнин кэҥэт, билигин бааһынаҕа күүскэ үлэлиир кэммит кэллэ. Мантан ыла кураан дьыллар туруохтара, буолактарга курааны тулуйумтуо олохтоох сиэмэни ыһарбыт кэм ирдэбилэ буолла. Ыһыынан дьарыктанарга техника төһүү күүс, ханнык техникаҕа наадыйаҕын?“ – диэн министр быһа-бааччы ыйытта.

Ити кэнниттэн министр Бурнашев саҥа сайылыгын, ньирэй турар хааччаҕын, сүөсүһүттэр олорор дьиэлэрин билистэ уонна үбүнэн-харчынан көмөлөһүөх буолан эрэннэрдэ.

Салгыы “Биэттэ” бурдук хаһаайыстыбатын салайааччыта Семен Сивцев соҕуруу, хоту бааһыналарын үүнүүлэрин көрдөрдө. Министр Петр Алексеев уһуннук курааннаабыт күннэргэ Баатаҕай бааһыналарын сиэмэлэрэ улаханнык тулуспуттарын хайҕыы көрдө. Итиэннэ биир сиргэ кииннэммит, бэрт кичэллээхтик туруоруллубут ыһыы техникаларын сирийэн билистэ. “Дьэ, маладьыас, быйылгы кураан дьылга даҕаны ортоһуор үүнүүнү хомуйуоххун сөп эбит. Кылаабынайа, күһүн үүнүүгүн сүтүгэ суох хомуйуох­хун наада”, – диэтэ. Онуоха Семен Васильевич: “Сиэмэни уурар, харайар ыскылааппыт суох буолан, бастакы сылбытыгар үүнүүбүтүн кытай палаткатынан бүрүйэн кыстаппыппыт, ыскылаат тутуутугар, сиэмэ ыраастыыр массыынаны булунарбытыгар көмөлөһөргүт буоллар”, – диэн көрдөстө. Онуо­ха министр үлэһит дьоҥҥо көмөлөһөр санаалааҕын биллэрдэ. Салгыы Остуойка бааһыналарыгар Дмитрий Илларионов хаһаайыстыбатыгар сырыттылар.

“Уопсайынан тыа киһитин тугун-ханныгын тургутан көрөр сайын кэлэн ааһан эрэр. Онуоха санааларын түһэрбэккэ ынах ыы, ньирэй көрө, бурдук үүннэрэ, от бэлэмнии сылдьар дьону көрө-көрөбүн дууһалыын сылаанньыйан, санаалыын сынньанан ылабын, күүһүм баарынан көмөлөһүөм”, – диэн СӨ Правительствотын председателин солбуйааччы Петр Николаевич Алексеев Уус Алдаҥҥа сырыытын түмүктээтэ.

Эдьигээҥҥэ устудьуоннар тутар этэрээттэрэ өрөбүллэригэр от үлэтигэр көмөлөһөллөр

Бу күннэргэ Эдьигээн нэһилиэгэр устудьуоннар тутар этэрээттэрэ Уолбаҕа Локурга тахсан, от үлэтигэр көмөлөстүлэр.

— Биһиги, устудьуоннар тутар этэрээттэрэ, Эдьигээн тас көстүүтүн тупсарыыга үлэлии сылдьабыт. Онтон өрөбүл күннэргэ Уолбаҕа оттуу сылдьар, Эдьигээҥҥэ кэтэх хаһаайыстыбаны тутан олорор Иван Михайлович Соломонов уонна Мария Егоровна Иванова оттуур биригээдэлэригэр көмөлөстүбүт. Уопсайа 10 оҕо буолан сырыттыбыт, — диэн кэпсиир Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын академиятын агротехнологическай факультетын устудьуона Никита Алексеев.

Устудьуоннар охсуллубут оту мунньан, бугуллаан, биир сиргэ чөмөхтөөн кэбиһиигэ бэлэмнээбиттэр. Сылаас күн-дьыл туран, сөтүөлээн да ылбыттар. Сорохтор от үлэтигэр саҥа сылдьыбыттар эрээри, күргүөмнээх үлэттэн олус астыммыттар. «Көмө өссө наада буоллаҕына, тиийэргэ бэлэммит», — дииллэр үлэһит ыччат.

Устудьуоннары кытта Мария Егоровна аймахтара тиийэн от үлэтигэр эмиэ көмөлөстүлэр. Дьылы аһатар былдьаһыктаах кэмнэргэ үлэни көҕүлээн, оройуон дьаһалтата Камаз-вахтовка массыынаны уларсыбыт. Онон барыы-кэлии боппуруоһугар ыарырҕаппакка миэстэтигэр тэрээһиннээх көмө оҥоһуллунна.

Уус Алдан улууһугар “Туйма” кооператив үүт сыллааҕы былаанын 70%-нын толорбут

Суоттуга “Туйма” ас­тыыр-үөллүүр тэрилтэ салайааччытынан ветеринар идэлээх Мирослав Анатольевич Черкашин үһүс сылын ис сүрэҕиттэн ылсан үтүө суобастаахтык үлэлиир. ТХПК түөрт үлэһиттээх коллектива эйэлээх, бары биир өйүнэн-санаанан салайтаран үлэлииллэрэ ситиһиллибит.

Салайааччы Мирослав Черкашин хаһаайыстыба үлэтин-хамнаһын туһунан бу курдук билиһиннэрдэ:

– Былырыын бэс ыйыгар ас­тыыр-үөллүүр салаалар программаларыгар кыттан, тыа хаһаайыстыбатын минис­терствота олохтообут кыттыгас граныгар тиксибиппит. Ол курдук, бэйэ­бит счеппутугар 2,4 мөлүйүөннээх этибит, министерство 3,9 мөлүйүөнү укпута. Атырдьах ыйыттан ол үбү сыалынан туһанан барбыппыт. Сүрүн үлэбит таһынан үүт сыллааҕы былаа­нын толорор туһугар 60-ча кэтэх ыал­лар үүттэрин туппуппут. Манна астыыр-үөллүүр салаа хонтуоратыгар өрөмүөн үлэтэ күүскэ ыытыллыбыта. Сыах дьиэтэ төрдүттэн уларытыллан, саҥа бырайыагынан оҥоһуллубута. Муостатын көтүрэн өрө көтөҕөн, анныгар буор кутан “хара” муосталаабыппыт, аныгы ирдэбилинэн үрдүн саппыппыт, “евро” түннүктэри олордубуппут. Дьиэ ис бараанын саҥардан цеменнээн, штукатуркалаан, кафель тэлгэппиппит, ититии ситимин, уотун тардыы үлэлэрин тэҥҥэ ыыппыппыт. Бу күннэргэ Уфаттан специалистар кэлэн, сэппэрээтэри, сүөгэйи, арыыны оҥорор уустук оборудованиелары таҥан туруоруохтаахтар. Манна биири тоһоҕолоон этиэҕи баҕарыллар – биир мөлүйүөннээх сэппэрээтэр сүө­гэйтэн арыыны быһа оҥорор. Бу саҥа технология табылыннаҕына, суот­тулар биир бастакынан 200 грамм ыйааһыннаах арыы брикеттэрин оҥоруохпут. Оч­чоҕо үгүс киһи, дьааһыгынан ылар үбэ-харчыта суох өттө, сууламмыт дьоҕус арыыны атыылаһар кыахтаныа.

Миэстэтигэр сылдьан билис­тэххэ, үүт сыаҕар үлэ тигинэччи барар. Сыллааҕы былааннара – 500 тон­на. Билигин 70-ча хаһаайыстыба үүтүн сыахха туттарар эбит. Салайаач­чылара этэринэн, сорудахтарын 70-ча быры­һыанын номнуо толорбуттар. Сайылыктарга кэнчээри от өрө анньан, ферма үлэһиттэрэ сүөһүлэр тотоллорун, үүт-ас эбиллэн эрэрин туһунан этэллэр. Онон “Туйма” кооператив үлэһиттэрэ: “Быһа барыллаан ааҕыыбытынан, үүтү туттарыы сыллааҕы бы­лаанын 15 тоннанан аһары толоруох­пут”, – дииллэр.

Суоттулар эрэллэрэ – арыы отугар

Улуус дьаһалтатын оробуочай бөлөҕө, Суотту нэһилиэгэр оттооһуҥҥа ыксаллаах быһыы-майгы биллэриллибитинэн, “Лена” тэрээһиннээх хаһаайыстыба салайааччыларын, кэтэх хаһаайыстыба отчуттарын мунньахтарыгар кыт­тыы­ны ылла. Мунньаҕы нэһилиэк дьаһалтатын баһылыга Василий Иванов саҕалаа­та.
Кини: “Алаас, үрэх сирдэр ходуһаларын кэрийэн көрдүбүт. Курааннаан от үүнүүтэ быстар мөлтөх, уутун кытыыларыгар эрэ ханнык эмэ оттоох. Үп-харчы кырыымчык буолан, тэрээһиннээх да, кэтэх да хаһаайыстыбалар атын сиргэ баран оттуур кыахтара суох. Онон миэс­тэҕэ күүскэ оттуохха диэн быһаарынан олоробут. Ол быһыытынан, былааннаах 2900 тонна оппутуттан 1700-н толоруох­путун сөп. Улахан эрэлбит – өрүс арыыларыгар. Ити гынан оттуур арыыларбытыгар техниканы киллэрэрбитигэр суол суоҕа уустук балаһыанньаны үөскэттэ. Жатайдартан баржаны кэпсэппиппит. Бу күннэргэ кэлэрин кэтэһэбит. Киргиэлэй, Эмэлдьэй арыыларыгар бэлэмнэммит оту бука барытын чааһынай ыаллар сүөһүлэригэр биэрэбин. Оттооһуҥҥа бэрт уустук балаһыанньа үөскээбитинэн итинник быһаарыыны ылынным. Айылҕа бииртэн биир күчүмэҕэйдэри оҥорон иһэр буоллаҕа, аны өрүспүтүгэр улахан уу кэлэн эрэр. Күнү-дьылы билгэлээччилэр этэллэринэн, 4-5 миэтэрэ үрдүктээх уу кэлэрэ сабаҕаланар. Оччотугар кырдал сирдэрбит ууга бараллар, олох да ытыспытын соттор курдук балаһыанньалаахпыт” – диэн баар балаһыанньаны быһаарда.

Оттон “Лена” ТХПК директорын солбуйаач­чы Мирослав Черкашин: “Кырдьык, быйыл талах, үөт төрдүн хаал­ларбакка, барытын оттоотохпутуна сатанар буол­ла. Оннук сирийэн оттоо­тохпутуна сыллааҕы былааммыт 60 быры­һыанын толоруохпутун сөп. Күн бүгүн баара-суоҕа 20 тонна оттоохпут. Толору механизациялаах отчуттары кэпсэтэн, өрүс арыыларыгар киирэргэ бэлэмнэнэбит. Уопсайа арыыттан 500 тонна от кэлиэн сөп”, – диэн хайдах-туох дьаһаммыттарын иһитиннэрдэ.

Салгыы Сергей Бурнашев улууска от­тооһун уопсай балаһыанньатын ту­һунан иһитиннэриини оҥордо. Кини улуус үрдүнэн ходуһаларга 1324 отчут, 690 араас маркалаах техника тахсыбытын, 4774 гектар ходуһа сирэ ох­суллан, 1508 тонна от кэбиһиллиби­тин билиһиннэрдэ. “Ордук ыарахан ба­лаһыанньалаах Курбуһах, Өлтөх, Байаҕантай, Бэрт Ууһун нэһилиэктэрэ от үлэтигэр күүстээх санаалаах туруннулар. Оттон Суотту нэһилиэгэр уу кэлэр түбэлтэтигэр, балаһыанньаҕыт өссө ыарыыр туруктаах. Онон ис кыаххытын өссө ааҕы­нан көрүөххүтүн наада. Арыыга тахсаргытыгар баржа өҥөтүн төлүөхпүт”, – диэ­тэ.

Мунньах кэнниттэн өрүскэ улахан уу кэлэн, суоттулар ходуһаларын ылбыт, техника киирэр суолун быспыт. Инньэ гынан оттуур усулуобуйа өссө уустугурбут. Билигин нэһилиэк отчуттара бука бары алаас, үрэх сирдэргэ оттуу сылдьаллар, оттон арыыларга нэдиэлэ курдугунан киирэр былааннаахтар.

Министр Улахан Төбүрүөн отчутунаан сэһэргэстэ

Республика тыа хаһаайыстыбатыгар, ас-үөл политикатыгар министрэ Петр Алексеев бурдук үүннэриитинэн дьарыктанар хаһаайыстыбалар үлэлэрин хаамыытын билсэн баран, быыһыгар кэтэх хаһаайыстыбалаах Иннокентий Бурнашев оттуур ходуһатыгар сырытта, сэһэргэстэ. Мантан министр улууска от үүнүүтүн, тыа киһитин санаатын, үлэҕэ сыһыанын, дьулуурун биллэ.

Бэттиэмэ кырыстаах Улахан Төбүрүөн алаас харах көрүүтүгэр уутун кытыыта балачча үүммүт. Оттон үрдүк кырдала уһун уот кураантан хотуур түһэр кыаҕа да суох гына халтаҥнаабыт. Буолумуна даҕаны, балтараа ый устата алаастарга, сайылыктарга, буолактарга үүнээйи ханарын курдук сиик түспэтэ. Сайыҥҥы күн итии сыралыттан алаас сир ходуһата хайыта барбыта – киһи хомойо көрөр хартыыната. Ону ол диэбэккэ, отчут Иннокентий Бурнашев соҕотоҕун харса суох оттуу сылдьарын сэргии көрдүбүт. Өбүгэлэрбит бэттиэмэ от бэрдин сайын устата илиинэн оттоон, ынахтарын, сылгыларын этэҥҥэ сыл таһаараллара. Үтүө дьылларга бу алаастан 30-ча тонна от кэлэрэ эбитэ үһү.

– Кырдьык, от үүнүүтэ мөлтөх эбит. Төһө оту ылыахпын сөп дии саныыгын? – диэн министр алаас сүрүн ходуһата үүммэтэҕин көрөн ыйытар.

– Бу баар-суох оттуур алааһым. Үчүгэйдик үүммүт сылыгар сүнньүнэн иитэр сүөһүлэрбин, сылгыларбын сыл тахсалларын быһаарар этэ, бэрт кыратык эрэ эбинэрим. Быйылгы дьылга 15 гектардаах алаастан баара-суоҕа 5 тоннаны ыллахпына махтал буолсу. Быйыл улуус үрдүнэн от үүнүүтэ ханан да мөлтөһүөр. Атын сиргэ көһөн оттуур санаам да, кыаҕым да суох. Миэстэҕэ, тирбэҕэлээн да буоллар, хойукка диэри оттуур былааннаахпын. Күһүн бу алааһым хомуһун баайыам – аҕабыттан үөрэттэрэн хаалбыт нэһилиэстибэм буолар. Күөхтүү бааллыбыт хомуһу сүөһү олус сөбүлээн сиир. Урукку сут сылларга хомус баайан улаханнык өрүһүнэн турардаахпын. Маны таһынан ыаллыы сытар Баатаҕай нэһилиэгиттэн Тиргэлиир диэн алааһы арендаҕа ылан оттообутум 20-чэ сыл буолла. Ол алаас үүнүүтэ быйыл эмиэ мөлтөх, дуона суох оту ыларым буолуо.

– Иннокентий Васильевич, бааһынайгын дуу, кэтэх хаһаайыстыбаҕын дуу? – диэн министр ыйытар.

– Уруккута бааһынай хаһаайыстыба этим. Нолуоктан босхолоноору кэтэх хаһаайыстыба буолбутум. Сааһым да ыраатта – 63-пүн туоллум. Билигин да үлэлиир санаалаахпын, үүт харчыта эбиллибитэ санаабытын көтөхтө. Быйылгы дьылга киирэн баран үүтү туттаран 115 тыһыынча солкуобайы ааҕыстым, – диэн хаһаайыстыбатын соҕотоҕун тутан олорор киһи хардарда.

– Кырдьык, быйылгы кураан дьылга соҕотоҕун оттуох, сүөһүнү, сылгыны иитиэх-көрүөх диэтэххэ, бэрт ыарахан, түбүктээх үлэ буоллаҕа. Чэ кытаатыҥ, оттооҥ-мастааҥ, санааҕытын түһэримэҥ, – диэн министр Петр Алексеев бүтэн-оһон биэрбэт үлэлээх тыа сирин дьонугар ситиһиилэри баҕарда.

 

Сунтаар улууһун Абараанча ходуһатыгар от ыйын 20-гэр оттоон бүппүттэр

Тойбохой өттүттэн Сунтаарга айаннаан истэххэ Абараанча диэн сыһыыга сыл аайы ким хайа иннинэ оттооһун саҕаланан, бугул бөҕө бачыгырыыр, чохуонускай арыы курдук түстэммит оттор кэчигирииллэр.

Абараанча бэтэринээринэй сулууспа, сэбиэскэй-бартыыйынай үлэ бэтэрээнэ Владимир Петров бас билэр ходуһата.

Владимир Гаврильевич эппиэттээх үлэттэн уурайыаҕыттан кэтэх хаһаайыстыба тэринэн ынах, сылгы көрөр. Бэйэтэ кэпсииринэн, 1-2 ынаҕыттан бүтүн Сунтаары тилийэ көтөн, үүт, суорат, өссө ардыгар сүөгэй атыылыыр. Кини бородууксуйатын дьон эрдэттэн үлэһэн былдьаһыгынан ылар.

Отчут Петров дьонтон уратыта диэн — «Бөтүрүөб ардаҕын, абааһылар мунньахтарын» күүппэккэ, окко киирэр идэлээх. Кини бэйэтин олоххо мунньуммут баай уопутунан от хаһан ситэрин, күн-дьыл туругун кэтээн көрөр. Сыл аайы оттооһун кэмэ кэллэ дии санаата даҕаны, ким хайа иннинэ хотуурун, кыраабылын тутар. Онон, этэллэрин курдук, кэҕэ үөһүн курдук күөх, үрдүк хаачыстыбалаах оту бэлэмниир.

«Быйыл сүүрбэччэ туонна курдук оту үксүн дьиэбэр тастым, сороҕун миэстэтигэр кээстибит«, — диир Владимир Гаврильевич. Итиччэ оту хайдах түргэнник оттуу охсоҕун диэтэххэ, икки уолбун кытта эбии дьону наймылаһабын. Үлэлэспит дьонугар сирин ордугун биэрэрин кэпсиир.

Владимир Гаврильевич оттуур ньымата, болдьоҕо атыттарга холобур эрэ буолуон сөп. Кини бу ый бүтүөр диэри кураарыа, онтон атырдьах ыйын саҥата эмиэ уһун ардахтаах буолуо диэн билгэлиир.

Петр Алексеев: Тааттаҕа от үүнүүтэ үчүгэй, тэтимнээх үлэ эрэйиллэр

От ыйыгар СӨ тыа хаһаайыстыбатыгар миниистирэ Петр Николаевич Алексеев Таатта улууһугар кэлэ сырытта. Кини от үлэтин хаамыытын, хаһаайыстыбалар, биирдиилээн дьон-сэргэ хайдах үлэлии-хамсыы сылдьалларын билистэ, соруктары туруорда. 

Миниистир Кыйыга Михаил Иванович Игнатьев баһылыктаах дьиэ кэргэнин бааһынай хаһаайыстыбата туттубут саҥа хотонун көрүүттэн үлэтин саҕалаата. Хотон саҥа маһынан аныгылыы тииптээх капитальнайдык тутуллубутун, тутуу хаачыстыбатын сирийэн көрдө уонна үчүгэйдик тутуллубутун астынан туран хайҕаата. Ис оҥоһуга аныгы матырыйаалларынан оҥоһуллуохтаах. Хотон аһыллыытыгар хайаан да кэлиэх буолан эрэннэрдэ.

Салгыы Даайа Амматыгар айаннаан иһэн, үрэхтэр ходуһаларын үүнүүтэ сөптөөҕүн, өлгөмүн бэлиэтээн эттэ. Онон, үрэхтэргэ тэтимнээхтик оттуурга, 1000 тн оту хайаан да ыларга улахан соругу туруорда. Манна даҕатан, хоту, о.д.а. улуустарга от үүнүүтэ мөлтөҕүнэн, харыны ньыппарынан туран үлэлээн, бэйэни хааччынары таһынан кинилэргэ анаан күүскэ үлэлиэхтээхпитин тоһоҕолоон эттэ.

Даайа Амматыгар саҥа саҕалаан, үлэлээн эрэр бааһынай хаһаайыстыбаларын үлэлэрин көрдө, үлэһиттэри, салайааччылары, олохсуйан олорор дьону кытта көрүстэ, сиһилии кэпсэттэ. Бааһыналары эмиэ кэрийдэ. Оҕуруот аһыгар, теплица үүнээйилэригэр, сүөһү сиир аһын култуураларыгар күүскэ үлэлэһэргэ эттэ.

Харбалаахха барыытыгар «төлөн» ХЭТ салайааччыта П.Д.Рахлеев салалтатынан Амма өрүһүнэн алаараа диэки устан иһэн, аара баар хочолор ходуһаларын үүнүүлэрин көрөн, чахчы өлгөм үүнүү баарын бэлиэтээн көрдө. Аара Д.Е.Афанасьев салайааччылаах «Дьаам» бааһынай хаһаайыстыбатыгар сырытта. Данил Егорович хортуоппуйун үүнүүтүн, сүөһү сиир аһын култуураларын үүнүүтүн туругун көрдө, сиһилии кэпсэттэ. Афанасьевтар былырыыҥҥыттан саҕалаабыт тигээйилэрин хаһаайыстыбатын билистэ. Былырыыҥҥыттан аҕыйах уйа ордон турарын, онно эбии атыылаһан, уопсайа 11 уйа мүөтү балайда тахсыылаахтык биэрэллэрин илэ көрдө. Минньигэс мүөтү амсайан баран, биһиги усулуобуйабытыгар кыстатыы технологиятын таба тайаннахха салгыы сайдыы баар буолуоҕар эрэллээҕин иһитиннэрдэ. Олохтоох мүөт ордугун бэлиэтээтэ. Маны таһынан Дьаамҥа туристическай бааза сөптөөхтүк тэриллибитин хайҕаан, астынан эттэ. Миниистир манна бурдук, сиилэс, хортуоппуй үүннэриитин, тигээйини иитии үлэтин астына көрдө.

Чычымах хочотугар охсууга, мунньууга, бугуллааһыҥҥа, кэбиһиигэ да дьон күүрээннээхтик үлэлии, тиритэ-хорута сылдьалларын, ходуһалар үүнүүлэрэ үчүгэйин үөрэ бэлиэтээтэ. П.Н.Канаев хаһаайыстыбатыгар хотон тутуутун көрдө. Үлэһит кэлэктииптэри кытта көрүстэ.

Харбалаахха «Хочо» ТХПК Төнүттэ сайылыгар сылдьан производственнай кластеры тэрийиигэ, үлэлэтиигэ, сүөһүнү, сылгыны иитиигэ, көрүүгэ-харайыыга мэччирэҥнээҕин, аттыгар бааһыналааҕын, табыгастааҕын бэлиэтии көрөн, бу сайылыгы эргэ тутуулартан босхолуурга, ыраастыырга эттэ. Төрүккэ А.А.Маркова хаһаайыстыбатыгар сылдьан, үлэһиттэри кытта кэпсэттэ, граннары таба туһаныы бэркэ барарын бэлиэтээтэ.

Чымынаайыга сир оҥоһуутугар, мелиорацияҕа үлэни билистэ. Киэһэлик Уодайга сылгы баазатын, ходуһа үүнүүтүн көрдө, дьону кытта кэпсэттэ. Салгыы бу курдук далааһыннаахтык үлэлииргэ, быйылгы курдук айылҕа анаан биэрбитин барыстаахтык туһанарга тоһоҕолоон эттэ.

Миниистир Ытык Күөлгэ «Таатта» ТХПК үүт-арыы собуотун үлэтин, пищекомбинат тутуутун сирийэн көрдө. Атырдьах ыйын 1 күнүгэр диэри пишекомбинат туох баар документациятын, оҥоһуутун, оборудованиеларын барытын ситэрэн, «Туймаада» лизини ыҥыран туран тутуһуу аактатын баттаһарга, судаарыстыбаннай хамыыһыйаҕа туттарарга бэлэм буоларга кытаанах соругу туруорда.

Субуота күн нэһилиэктэр баһылыктарын, хаһаайыстыбалар салайааччыларын кытта киэҥ ыҥырыылаах мунньахха элбэх ыйытыыларга толору хардалары биэртэлээтэ. Нэһилиэктэр баһылыктара мэччирэҥ уонна ходуһа сирдэрин тыырсыыга сөптөөҕүнэн көрөн үлэлэһэллэригэр эттэ.

Ытык Күөлгэ тутуллуохтаах оҕуруот аһын харайар сири бырайыактыыр-сметалыыр үлэтин докумуоннааһыны бүтэрэргэ, «Уолба» ТХПК-ҕа «Монтажник» ПК үлэтин былаанын ситэрэн киллэрэргэ, сүрүн сорук быһыытынан улуус бары хаһаайыстыбалара окко туруналларыгар, өссө төгүл Тааттаҕа от үүнүүтэ үчүгэйин, тэтимнээх үлэ эрэйиллэрин чиҥэтэн эттэ.

Бу туһунан Таатта улууһун тыа хаһаайыстыбатыгар салалтатын начальнига В.М. Алексеев кэпсээтэ.

Онон, өрөспүүбүлүкэ тыа хаһаайыстыбатыгар салалтата туруорбут этиилэрэ, сүбэлэрэ, ыйыылара хайаан да толоруллуохтаахтар, миниистир туруорбут соруктара олоххо киллэриллиэхтээхтэр.

Уус Алдан улууһун отчуттара сүүмэх да оту хаалларбат туһугар туруулаһаллар

Кэптэниттэн төннөн иһэн Хомустаах отчуттарыгар таарыйан аастыбыт. Трассаттан көрдөххө, Хомустаах алаастара ытыска уурбут курдук, күп-күөҕүнэн чэлгийэ үүммүттэр. Хаас ыйаабыт алааска отчуттар икки тракторынан оҕустара сылдьаллар.

Сирийэн көрдөххө, бэттиэмэ кырыстаах алаастар быйылгы кураан дьылы балачча эмэ тулуспуттар. Бу иннинэ Лөгөй нэһилиэгин алаастарыгар сылдьан, ууларын кытыылара киһи сирбэт гына үүммүттэрин бэлиэтээбиппит. Оттон үрдүк сирдэрэ халтаҥнаабыттар. Оннук 45 гектардаах, харах көрүүтүгэр, уһун субурҕа Хаас ыйаабыт алаас үрдүк кырдала эмиэ хотуур түспэт гына халтаҥнаабыт.

Отчуттар санааларын түһэрбэттэр. Арыый үүнүүлээх уу кытыытын харса суох оҕустаран ходуһаларын кэҥэтэн иһэллэр.

“Беларус” трактор эргийэн кэлэр сиригэр кэтэстибит, өр-өтөр буолбата – оҕустарааччыбыт тиийэн кэллэ. Кимин-тугун туоһуласпытым, Хомустаах бөһүөлэгин төрүт олохтооҕо Егор Егорович Охлопков диэн эбит. Кини: “Ардах кэлэрин кэтэһэ сатаан баран, бүгүҥҥүттэн уолбунаан бастакы алааспытыгар киирдибит. Ходуһабыт үүнүүтэ быстар мөлтөх. Былырыын бу алааспытыттан 20-чэ тоннаны ылан турабыт. Бэттиэмэ кырыстаах алаастар ууларын кытыылара син үүммүттэр эрээри, олус кылгастар, төбөлөрө бэлиэр хараарбыт, сиппиттэр. Ардах түһэрин кэтээн хойутуу сыстыбыт, оттуурга сөп буолбут”, – диир.

Быйыл бу алааһыттан төһө оту ыларын сураспыппар, маннык диэтэ: “Барытын сирийэн оттоотохпуна, 7 тоннаны ылларбыт ханнык. Санаабытын түһэрбэппит, быйыл иитиэхтээх сылгыларбытыгар сөп буолар оту булунуохпут”.

Кэпсэтиибитигэр бааһынай хаһаайыстыба салайааччыта Евгений Охлопков кыттыһар: “Эдэрчи киһибин эрээри, маннык уһуннук ардах түспэтэҕин өйдөөбөппүн. Хата, төттөрүтүн мантан күһүн оттоппокко харса суох ардыыра буолуо. Билигин күн-дьыл харса суох уларыйа турар. Онон киһи тугу-ханныгы былаанныаҕын билбэт. Дьиҥэр, бастакы илгэлээх ардахтар түспүттэригэр үөрэ санаабыппыт. Ону баара мэлигир, бэл күнү-дьылы билгэлээччилэр кыайан быһаарбаттар. Сылгы иитиитинэн саҥа дьарыктанан эрэбин. Күн бүгүн 15 сылгылаахпын, элбэтэр былааннаахпын. Эбэҕэ Түөлбэ диэн оттуур сирдээхпит. Бу сирбитин бүтэрдэхпитинэ, онно киириэхпит. Бэйэбитигэр сөп буолар оту булунуохпут. Былырыын 10 тонна оту атыылаабыппыт. Быйыл оппутун рулоннаабаппыт, от саамай сүмэһинэ быыл буолан көтөн хаалар. Бугуллуу-бугуллуу тута тиэйэн иһиэхпит. Ыалбыт Руслан Тарскай окко киирбитэ аҕыйах хонно. Бэҕэһээ 1,5 тонна бастакы хотуур бастыҥ хаачыстыбалаах отун кыбыытыгар аҕалбыта. Хомустаахтар сыл тахсар отторун булуналларыгар бигэ эрэллээхтэр, биһиги даҕаны оннук санаалаахпыт”.

Сибилигин аҕай долгулдьуйа үүнэн турбут бэттиэмэ оту трактор сытыы хотуура көрүөх бэтэрээ өттүгэр имири охсон, иннин хоту бара турда.

Сунтаардар сүрүн болҕомтону оттооһуҥҥа уураллар

Баһылыктар ыйга биирдэ көрсөн, тирээн турар боппуруостарын тэҥҥэ быһаараллар, сүбэлэһэллэр. Бу да сырыыга оннук буолла. Планерканы улуус баһылыга Анатолий Григорьев ыытта. Барыта 10-ча боппуруоһу көрдүлэр. Биллэн турар, сүрүн болҕомто оттооһуҥҥа уурулунна.

Улуус баһылыга Анатолий Григорьев бу сайын улууспутугар үгүс тэрээһиннэр буолбуттарын ыйан туран, онно быһаччы үлэлэспит нэһилиэк баһылыктарыгар махталын биллэрдэ. Үс үбүлүөйдээх сопхуос ыһыахтара үрдүк таһымҥа ааспыттарын туһунан эттэ.

Куоракка сылдьан хас да көрсүһүүгэ сылдьыбыт. Ол курдук сибээс миниистирэ Александр Борисовтыын көрсөн, түргэн интэриниэти улууспутугар киллэрии туһунан сүбэлэспиттэр. Табылыннаҕына, бу сыл төрдүс кыбартаалыгар Мииринэйтэн оптоволокно кэлэрэ күүтүллэр. Улууспутун хабан Ньурбаҕа барыаҕа. Онон, олохтоохтор эрэх-турах санана сылдьабыт. Ону таһынан «Сургутнефтегаз» хампаанньа бэрэстэбиитэллэрин кытта көрсөн, улууспут сирин баайын туһаҕа таһаарыы туһунан кэпсэппиттэр. Хампаанньа бэйэтин өттүттэн сыл аайы улууспутуттан 2-3 оҕону ылан ньиэп, гаас идэлэригэр соҕуруу үрдүк үөрэх кыһаларыгар үөрэттэрэргэ эбэһээтэлистибэни ылыммыт. Кинилэр үөрэхтэрин бүтэрдэхтэринэ хампаанньаҕа салайар үлэҕэ сылдьыахтара.

Улууспутугар аны күһүн, кыһын үгүс эбийиэк үлэҕэ киириэҕэ. Ол курдук Аллыҥа, Түбэй Дьаархан нэһилиэктэригэр 50 миэстэлээх, Сунтаарга 240 миэстэлээх оҕо саадтара, ону сэргэ Тойбохойго саҥа култуура киинэ, Уһун Күөлгэ оскуола аһыллыахтара. Туойдаах суола оҥоһуллан бүтүөҕэ.

Этиитин түмүгэр улуус баһылыга мантан инньэ от үлэтигэр бииргэ түмсэн үлэлиэҕиҥ диэн нэһилиэк баһылыктарын ыҥырда. Быйылгы былаан 35378 туонна. Сэбиэскэй саҕана, сүөһүбүт элбэх эрдэҕинэ окко былаан 36000 туонна буолара. Билигин, сүөһүбүт аҕыйаабытын кэннэ, 30000-тан тахса туонна былааннаахпыт өйдөммөт диэн санаатын эттэ. Бу боппуруоска тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин кытта кэпсэтиини ыытабыт диэтэ. Быйыл улууспутугар 500 туонна от резервэҕэ туруоҕа. Нэһилиэктэринэн окко былааннара тириэрдиллибит. Резервэҕэ оттоммут от туонната 6000 солк. быһыллан атыыга барыаҕа.

Быйылгы от үлэтин туһунан иһитиннэриини улуустааҕы тыа хаһаайыстыбатын управлениетын начаалынньыга Иван Тихонов оҥордо. Кини этэринэн, ходуһаларга от үүнүүтэ үчүгэй. Билиҥҥитэ аһыыка тура илик. Халлааммыт туран биэрдэр, бу нэдиэлэттэн маассабайдык окко киирэр ордук буолуоҕун ыйда. Билигин ходуһаҕа тахсыахтаах биригээдэлэр, звенолар билиннилэр. Барыта 1200-тэн тахса тиэхиньикэ үлэлиэҕэ. Наада буолар оттук баар. От үлэтигэр барыта 365 туонна оттук ирдэнэрэ этилиннэ. Отчуттары онон хааччыйар сорук турар. Үүт харчыта барыта кэлбит. Эбии аһылыкка диэн уотурба Ленскэй улууһугар 450 туонна өрүс суолунан кэлэн сытар. Тиэйии-таһыы үлэтэ ыытыллыаҕа. Наадыйар дьон, тэриллиилээх хаһаайыстыбалар управлениеҕа бэйэтигэр эбэтэр нэһилиэктэргэ үлэлиир тыа хаһаайыстыбатын исписэлиистэригэр сайаапкаларын биэрэллэригэр эттэ.

От бастакы суорка тэҥнэһиэхтээх. Тиэйэргэ табыгастаах буоллун диэн, рулонунан кээһэр ордугун ыйда. Бу боппуруос мөккүөрдээх соҕус буолан таҕыста. Тэриллиилээх хаһаайыстыбалар, звенолар отторун рулоннуохтарын сөп. Оттон чааһынай дьон рулоннуур кыахтара суох. Ону учуоттуур наадатын туһунан улуус баһылыга Анатолий Григорьев эттэ.

Улуустааҕы үлэлээх буолуу киинин дириэктэрэ Александр Николаев үлэтэ суох сылдьар дьону уопсастыбаннай үлэнэн хабар туһунан эттэ. Быйыл сайын улууспутугар оннук үлэнэн 106 киһи хабыллыаҕа. Кинилэр хамнастара 21000 солк. буолуоҕа. Үп көрүллүбүт. Ол курдук уопсастыбаннай үлэнэн Сунтаар нэһилиэгэр 10, Түбэйгэ 2, Хороҕо 5, Кутанаҕа, Дьаархаҥҥа 5-тии киһи хабыллыахтара. Ити курдук бары нэһилиэктэргэ үлэлиэхтэрэ.

Салгыы улуустааҕы социальнай көмүскэл управлениетын начаалынньыга Георгий Фролов социальнай хантараакка уларыйыылар тустарынан кэпсээтэ. Тиийиммэт-түгэммэт дьоҥҥо, ыалларга көмөлөһүү олохтоох былаас көрүүтүгэр баар. Кинилэр дьоннорун олохторо тупсарыгар үлэлэһиэх тустаахтар. Социальнай хантараак 3 ыйтан 1 сылга диэри уһуон сөп. Ону таһынан аадырыстаах көмө эмиэ оҥоһуллар. Көмөҕө наадыйар дьон миэстэтигэр олохтоох дьаһалтаҕа сайаапкаларын биэрэллэр. Ону хамыыһыйа көрөн быһаарар. Харчытын управление ыытар. Суумата көмөҕө наадыйар киһи дохуотуттан тутулуктаах.

Аны күһүн балаҕан ыйын 10 күнүгэр муниципальнай быыбардар буолуохтара. Ол туһунан иһитиннэриини «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа Сунтаардааҕы салаатын толорор кэмитиэтин салайааччыта Борис Уларов уонна улуустааҕы территориальнай быыбардыыр хамыыһыйа бэрэссэдээтэлэ Егор Кузьмин оҥордулар. Оттон улуус кылаабынай архитектора Иван Николаев нэһилиэктэр генеральнай былааннарын оҥоруохтарын туһунан эттэ. Кэмпэндээйилэр генеральнай былааннарын хайы-сах оҥорон, норуот истиитигэр таһаарбыттар. Билигин баар итэҕэстэри туоратыыга үлэ барар. Ол ситтэҕинэ генбылааннара ылыллыаҕа. Атын нэһилиэктэр Кэмпэндээйиттэн холобур ылалларыгар эттэ. Өссө манна эбии 2018 сылга диэри былаан-каарта оҥоһуллуохтаах. Ол иннинэ генбылаан ылыллыахтаах. Бу хайысхаҕа нэһилиэктэри үгүс үлэ күүтэр.

Билигин бары күүс окко ууруллуохтаах. Планерканы түмүктүүрүгэр Анатолий Васильевич баһылыктарга анаан бары түмсэн, сомоҕолоһон үлэлииллэригэр ыҥырда.