Метка: Паспорт Чурапчинского улуса

«Улуус олоҕо»: Бахсы нэһилиэгин табыллыбыт бырайыактара

Кулун тутар ыйга Саха сирин олохтоохторо “Хаар Айан” УАЗ массыыналаах бастыҥ суоппардар күрэхтэһиилэрин — экстрим автошоу туһунан үгүстүк истэбит. “Чурапчы оройуонун пааспарын” суруйа сылдьан, күүстээх аҥаардар сылы быһа кичэллээхтик бэлэмнэнэн, олус астынан, дуоһуйан кыттар күрэхтэһиилэрин көҕүлээччини, төрүттээччини уонна тэрийээччини – Бахсы нэһилиэгин баһылыгын Иннокентий Барашковы көрсөн, олох-дьаһах туһунан кэпсэттибит.

Хайдах олороҕун, Бахсы?

Иннокентий Барашков – Бахсы төрүт олохтооҕо. Оҕо сылдьан олохтоохтор киэн туттуулара – Бахсы таҥаратын дьиэтигэр — дьыссаакка сылдьыбыта. Сэбиэскэй кэмҥэ үгүс Таҥара дьиэтэ оскуола, дьыссаат, кулууп буолан турбута.

385 саастаах Бахсы – үс үрэх түмсэр, уратылаах сир. Бахсыттан элбэх артыыс, муусукаан, худуоһунньук, учуонай, суруйааччы тахсыбытын туһунан бу иннинээҕи матырыйаалларбытыгар кэпсээбиппит.

— Сэрии уонна көһөрүллүү аймаабыта. Үс холкуос хоту күүс өттүнэн көһөрүүгэ барбыта, – диир баһылык.

Билигин Бахсы нэһилиэнньэтин ахсаана 480, онтон сүүстэн лаппа тахсата – оҕо. Федеральнай бырагыраамаҕа хабыллан, Бахсыга оптоволокно тардылынна. Онон, сибээс үчүгэй. Ордук, норуоттар икки ардыларынааҕы бырайыагынан үлэлиир оскуола табылынна. Түргэн Интернет аан дойду хайа баҕарар муннугун кытта ситимниир. Бахсылар туризмы сайыннарар соруктаахтар.

— Сибээс ыччаты түмэр, онон үчүгэй. Сайдыы барар. Биһиги, тыа сирин олохтоохторун быһыытынан, биллэн турар, тыа хаһаайыстыбатынан сүрүннээн дьарыктанабыт. Сүөһү-сылгы иитиитэ. Бааһынай хаһаайыстыбабыт ахсаана 17. Онтон биллэр-көстөр үлэлээхтэрбититтэн биирдэстэрэ “Киров” сайылык. Манна сайыннары-кыһыннары олорон, үүт ыамыгар үлэлииллэр, үрүҥ илгэни үрүлүтэллэр. 48 кэтэх хаһаайыстыбалаахпыт. Тыа хаһаайыстыбатын хайысхатынан икки саҥа саҕалаабыт фермербит уонна икки  ыал “Дьиэ кэргэн» граннарын ыллылар, саҥа хотон тутуннулар. Маны таһынан, дьоҕус хаһаайыстыбаларбыт үлэлэрин кэҥэтэр былааннаахпыт. Биһиэхэ, Бахсыга, элбэх үчүгэй иистэнньэҥ, норуот маастара баар. Сайдыахтарын наада. Итиэннэ, быйыл “Быйаҥ” ИП-га килиэп оҥоруутун туттардыбыт. Килиэппит олус тубуста. Инники сыала-соруга – кондитерскай оҥоһуктары дэлэтии, итинтэн да атын былааннар, идиэйэлэр бааллар, — диэн санаатын үллэстэр, 2012 сылтан саҕалаан, билигин иккис болдьоҕор үлэлиир-хамсыыр баһылык Иннокентий Барашков.

“Хаар айан” — табыллыбыт бырайыак

Иннокентий Федорович – айар куттаах баһылык. Үөрэҕинэн, талан ылбыт идэтинэн даҕаны – айар үлэ, култуура киһитэ. Маҥнай өрөспүүбүлүкэтээҕи Култуура уонна искусство колледжын кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбитэ, онтон Илин Сибиирдээҕи Култуура уонна искусство академиятыгар үөрэҕин үрдэтиммитэ. Бу соторутааҕыта, олунньуга олоҕун орто омурҕанын – 50 сааһын туолла. Кини Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна.

Аны, “Хаар айаммытыгар” эргиллэн кэлиэҕиҥ. 2003 сыллаахха колледжка үөрэнэ сылдьан, оччолорго Иннокентий кулууп дириэктэрэ этэ, биирдэ уолаттардыын, Дьокуускайга олорор Алексей Михеевич диэн, эргэ УАЗ массыыналаах, бэйэтэ өр суоппардаабыт үлэ бэтэрээнин кытта кэпсэтиилэригэр, арай, күрэхтэһии тэрийэр буоллар, ким массыыната кыайыа этэй, диэн турбуттара. Омос көрдөххө, көннөрү күлүү-оонньуу курдук этэ эрээри — “Хаар Айан” идиэйэтэ чуолаан онтон үөскээн тахсыбыта. Ол саас Иннокентий Федорович оскуола оҕолорун кытта Эбэлэригэр киирэн, аан маҥнайгы, уопсайа 1 километр курдук уһуннаах трассаны оҥорбуттара. Маҥнайгы күрэхтэһиигэ, арааһа, 4-5 массыына кыттыбыта. Идиэйэни оччолорго нэһилиэк баһылыга, билигин улуустааҕы “Саҥа олох” хаһыат кылаабынай эрэдээктэрэ Афанасий Захаров тута өйөөн, бириистэри туруорбута. Ити, историяҕа киирбит, Саха сиригэр аан бастакы “Хаар Айан” күрэхтэһиигэ олохтоох дьаһалта суоппара Николай Барашков тэҥнээҕин булбакка, муҥутуур кыайыылаах буолбута. Кыттыбыт уолаттар бары даҕаны ол, тыа сирин ыччаттарын олус сэргэхсиппит бастакы күрэхтэһиини умнубаттар.

Онтон эһиилигэр, 2004 сыллаахха, күрэхтэһиини улуус киинигэр Чурапчыга тэрийбиттэрэ. Араас баара, Эбэни киртитэҕит, диэн, оннооҕор, салалтаҕа “көбүөргэ” ыҥырылла сылдьыбыттаахтара… Хата, ГАИ-лар, экологиялар өйөөннөр, Эбэни киртиппэттэр, болҕомтолоохтук сыһыаннаһаллар диэн санааларын тиэрдэннэр, күрэхтэһии салгыы ыытыллар буолбута. Ити сыл уонча массыына кыттыбыта. Онтон 2005 сылга, күрэхтэһиини тэрийээччи этии киллэриитин өйөөн, “Колми” фирма салайааччыта Николай Румянцев 4 көлүөһэни супер-бириискэ туруорбута. 2008-ка күрэхтэһии сир уларытан, Иннокентий Федоровичтаах тэрийиилэринэн, Нам улууһугар ыытыллыбыта. Дьэ, ити курдук, сыллата сайдан, далааһына кэҥээн, “Хаар Айан” билигин бэйэтэ юридическай статустаах, регистрациялаах, 10-ча улууска бэрэстэбиитэллээх, Эрэгийиэннээҕи уопсастыбаннай тэрилтэ буолар.

Иннокентий Барашков бу, чахчы даҕаны, оҕотун курдук бүөбэйдээн “улаатыннарбыт” бырайыагын олус күндүтүк саныыр. Хаһан да, хайдах да быһыыга-майгыга, күрэхтэһиитин тохтотуо суоҕа диэн киһи бүк эрэнэр.

— Бу олох сотору кэминэн, кулун тутар 24-25 күннэригэр Намҥа, “Хаар Айан” 15 сылыгар аналлаах, үбүлүөйдээх күрэхтэһии супер-финала ыытыллыаҕа. Онно “ГАЗ” – Горьковскай автозавод кыттыаҕа. Кинилэргэ анаан “газеллары” куоталаһыннарабыт. Итиэннэ быйыл автоледилэр аан маҥнай күрэхтэһиэхтэрэ. Супер-финалга Саха сириттэн уопсайа 10-тан тахса улуус бэрэстэбиитэлэ кыттыаҕа. “Колми” быйыл 25 сааһын туолар, онон, үбүлүөйдээх сылга бириискэ “Лада Приора”-“Жигули” массыынаны туруорар, — диэн, Иннокентий Федорович бэрт интэриэһинэйи сэһэргээтэ.

Хаһан эрэ тыа сирин уолаттарын көрдөөх кэпсэтиилэрин кэмигэр үөскээбит идиэйэтин ити курдук, дьүккүөрдээхтик олоххо киллэрэн, сайыннаран, Иннокентий Барашков тэрийэр “Хаар Айана” билигин, Саха сирин хорсун санаалаахтарын биир саамай кэтэһэр, сөбүлүүр, кэскиллээх күрэхтэһиилэрэ буолла.

Иннокентий Туйма уонна саха киинэтэ

Айылҕаттан дьоҕурдаах киһи Иннокентий Барашков биирдэ “Бэйэҥ киинэҕин оҥор” диэн грант суруйан, кыайан, аппаратура атыылаһан, киинэ устан барбыта. Ол эрээри, ити “биирдэ” диир алҕас буолуо, Кеша оҕо эрдэҕиттэн киинэ устар баҕалааҕа. Ол, оскуола эрдэхтэн кинигэни үлүһүйэн ааҕыытыттан, ону барытын оҕо баай фантазиятынан, хараҕар ойуулаан көрөрүттэн аан маҥнай силис тардан тахсыбыта. Дьулуурдаах киһи ыра санаата туолар дьылҕалаах. Кини билигин режиссер даҕаны, оператор даҕаны, сценарист даҕаны – барытын бэйэтэ оҥорор. Толору метражтаах икки киинэни уһулла – “Тулаайах” уонна “Таптал хаарты”. 2008 сыллаахха “Тулаайах” киинэтинэн, табаарыһын дойдутуттан Сунтаар Күндэйэтиттэн саҕалаан, Саха сирин араас улуустарынан премьералаан кэлбитэ. Онно, бастакы көрөөччүлэр кини айымньытын туһунан истиҥ, үтүө тыллара кинини кынаттаабыттара. Барашков киинэтэ билигин элбэх – 2 полнометражнайы таһынан, 30-ча аччыгый метражтаах баар. 3-4 документальнай киинэлээх. Былырыын Чурапчыга История сыла биллэриллэн, “Биригэдьиир” диэн, 80-с сыллары көрдөрөр саҥа киинэни уһулла.

— Мин барыһы санаабаппын. Барыһы саныыр буоллахха, тугу да саҕалаабаккар тиийэр буоллаҕыҥ, — диэн Иннокентий санаата бигэ.

Кини, баҕар ким эрэ билэрэ буолуо, Иннокентий Туйма – Туйма Киэсэ диэн айар псевдонимнаах. Норуот бэйэтэ ааттаабыта. Туйма – Бахсы үс үрэҕиттэн биирэ. 90-с сылларга Киэсэлээх, Толоон-Бахсы уолаттара “Туйма” диэн ВИА тэриммиттэрэ – бары ыллыыллар, айаллар, клавишнайга, гитараҕа, ударнайга оонньууллар. Быйыл күһүн, үбүлүөйдээх сылыгар, Иннокентий Барашков — Туйма Киэсэ “Туйма” ансаамбылын, “Хаар Айанын” уолаттарын түмэн, айар биэчэрин тэрийэр былааннаах.

Кинини, биллэн турар, бу бырайыактарыгар дьоно-сэргэтэ, айар куттаах кэргэнэ Надежда Ивановна, 3 уола, 1 кыыһа, 5 сиэнэ, доҕотторо-табаарыстара уонна биир дойдулаахтара — бахсылар — бука бары өйүүллэр. Онон, барыта табыллыаҕа.

Чурапчыларынан киэн туттабыт

“Улуус олоҕо” бырайыагынан Чурапчы улууһугар командировка кэмигэр бу курдук бииртэн-биир олус талааннаах, үлэһит, дьулуурдаах дьону көрүстүбүт. Бу үөрүүлээх.
Онон, Чурапчы улууһун дьаһалтатыгар, баһылык Андрей Ноговицыҥҥа, быһаччы сибээһи тутуспут киһибитигэр – улуус пресс-киинин салайааччыта Надежда Борисоваҕа, Чурапчы улууһун култууратын, эрэдээксийэтин кэлэктииптэригэр махталбытын тиэрдэбит. Хайдах курдук эдэр предприниматель Ульяна Заровняеваҕа тиийэн “Сахамедиа” диэн торт астыырга маастар-кылаас ылбыппытын, Хадаар нэһилиэгин үчүгэйкээн оҕолорунуун, пионердардыын билсиспиппитин, оскуола мусуойугар урут ханна да көрбөтөх сэдэх экспонаттарбытын көрбүппүтүн сурукка үйэтиттибит.

Мындаҕаайы, Бахсы, Төлөй, Чурапчы нэһилиэктэрин олохтоохторун, фермердэрин, быраастарын, учууталларын, норуот талааннаахтарын, Чурапчы “моржтарын” курдук сэдэх дьарыктаах, чаҕылхай дьоннуун истиҥ көрсүһүүлэр олус үчүгэй, үтүө өйдөбүллэри хааллардылар. Тыа сиригэр дьон кэскиллээхтик тэринэн, үлэлээн-хамсаан, олоҕун бэйэтэ интэриэһинэй оҥорон олорорун илэ харахпытынан көрдүбүт, итэҕэйдибит. Кинилэр, олох судургута суох, ардыгар ыарахан да кэмнэргэ, чахчы күүстээх санааларынан, түмсүүлээхтэринэн, сүрэхтээхтэринэн, бэйэ-бэйэҕэ болҕомтолоох, үтүө сыһыаннарынан, көмөлөсүһэн, айан-тутан, ыра санааларын, сыалларын-соруктарын хайаан даҕаны ситиһэллэр. Ол иһин, олох салҕанар буоллаҕа.
Биһиги манан Чурапчы улууһун чулуу дьонун-сэргэтин туһунан суруйуубутун, биллэн турар, түмүктээбэппит. Тоҕо диэтэххэ, дьоһуннаах дьоруой элбэх. Үлэбит, суруйуубут салҕанар.

«Жизнь в районах»: Хранитель истории Чурапчинского улуса

Подошел к концу месячный цикл публикаций, посвященный Чурапчинскому району. Завершить его хотелось бы на краеведческой ноте, материалом, сделанным в районном музее. Именно здесь хранятся самые интересные факты о жизни всего улуса.

 

Земля боотуров

В музее невозможно не заметить костюм средневекового воина – боотура. Его выковал таттинский мастер Мандар-Уус и подарил чурапчинскому музею на юбилей Ботурусского улуса. Это была вотчина боотуров, воителей, которые имели здесь наделы, держали скот, работников.

До 30-х годов прошлого века здесь пролегала обширная территория Ботурусского улуса, которая объединяла земли нынешних Таттинского, Чурапчинского и части Амгинского районов. Поэтому символ той эпохи – костюм богатыря – достойный экспонат местного музея.

Знаменитое фото

Еще один экспонат – стенд с увеличенной на всю стену исторической фотографией. Вы, наверное, не раз видели серию фотографий начала 20 века, на которой изображен якутский праздник Ысыах. Женщины в меховых шапках, серебряных уборах, лошади, украшенные чепраками, огромная обрядовая посуда. В общем, это самое знаменитое этническое фото якутов, сделанное в 1902 году, еще до революции.

Их отсняли здесь, в Чурапче, в алаасе, окруженном девятью холмами, недалеко от того места, где ныне расположен музей.

— На самом деле эти фотографии постановочные, они сделаны весной, — рассказывает Мария Егоровна Филиппова. – Приехали иностранные ученые с оборудованием и попросили показать им празднество Ысыаха. Дело было в конце марта, исследователи пешком перешли Лену и снимали быт якутов в Мегино-Кангаласском районе и у нас.
Чурапчинцы охотно отозвались на просьбу гостей, надев свои лучшие наряды, позировали перед незнакомым аппаратом. И остались запечатленными на века.

Первый этнограф

Чурапчинцы гордятся своим земляком, первым этнографом, фольклористом из народа саха Андреем Андреевичем Саввиным, оставившим богатое историческое наследие. В музее хранятся его личные вещи, рукописи, книги. Он исследовал жизнь якутов до революции.

В чурапчинском музее два этажа. На первом   хранятся старинная утварь, одежда. Есть одеяние настоящего шамана, его бубен. Женские серебряные украшения в полном комплекте, домашняя посуда, обрядовые огромные чороны и многое другое.

Примечательна коллекция якутских кос: знаменитые косы -«литовки», «горбуши». Особняком стоит «Стол головы». Можно только подивиться, как искусны были якутские мастера, как богато украшали все, что они делали.

Есть в музее фрагмент берестяной урасы и даже старинное сэргэ – свидетель самого большого снегопада, который отмечен на полутораметровой высоте, в 1859 году. Эта коновязь была привезена из села Мындагай.

Прошлое, опаленное огнем

На втором этаже можно проследить новую историю. В Чурапче тоже бушевала когда-то революция. Здесь хранится телеграфная машинка, принявшая в те огненные годы телеграмму от самого Ульянова-Ленина.

На фотографии чурапчинской боевой дружины Мария Егоровна показала нам прототипов знаменитых «Маарыкчанских парней» из одноименного революционного романа.

Герои революции, потом герои труда, Герои Великой Отечественной войны.

Чурапчинцам есть кем гордиться. Летчиками-истребителями Эверстовым и Романовым, Егором Догордуровым, героически погибшим при обороне Ленинграда, якутским Мересьевым — Макаром Кузьминым, воевавшим без обеих ног, и летчицей Верой Захаровой, прозванной немцами «монголкой». Ее отец тоже был выходцем из Чурапчинского улуса.

Не может не вызвать сострадания стенд, посвященный трагическому переселению чурапчинцев. Здесь хранится патефон, который вернулся из переселения обратно на родную землю своих хозяев. Известно, что каждой семье разрешили взять по 16 килограммов вещей. А семья из Кытаанаха взяла с собой вместо еды этот патефон. Не хлебом единым жив человек…

… Так ведь нередко бывает и в жизни. Главное— заметить что-то красивое, важное и поделиться этим с другими людьми. Самое ценное богатство Чурапчинского улуса – это люди! Удивительные, талантливые, деятельные и энергичные.

Во время поездки по Чурапчинскому району мы увидели очень много искренних и гостеприимных людей, открыли для себя новые имена, таланты, достопримечательности. Интересного было так много, что мы не уложились в рамки одного проекта. Поэтому и после завершения цикла мы обязательно напишем еще много раз о чурапчинцах, их увлечениях и опыте. 

“Улуус олоҕо”: Уус Герасим Тарабукин Төлөйү хомус түөлбэтинэн ааттатта

Төлөй улуус кииниттэн чугас, ол эрээри, трассаттан балачча тэйиччи буолан, анаан-минээн айанныыгын.  «Сахамедиа» холдинг суруналыыстара өр гымматыбыт, тиийэн кэллибит. “Төрүт” түөлбэҕэ, нэһилиэк арҕаа өттүгэр турар икки этээстээх сабыс-саҥа мас дьиэҕэ киирэр аана хомус ойуулааҕын тута бэлиэтии көрөбүт. Манна хомус ууһа олорорун сэрэйдибит. Салгыы — “Чурапчы оройуонун пааспарыгар” ааҕыҥ.

Эдэр ыал Тарабукиннар бу дьиэлэрин тутуутун 2015 сылтан саҕалаан баран, быйыл күһүн алтынньыга киирбиттэр. Дьиэлээх хаһаайка Марианна биһигини үөрэ-көтө көрүстэ. Уон ыйдаах кырачаан Мария, туора дьон киирдилэр диэн, хата, атыҥыраабата, харахтара күлэн мичилийэллэр. Тарабукиннар үс оҕолоохтор. Улахан уоллара Долун 10 саастаах – 4-с кылаас үөрэнээччитэ. Үс саастаах Амира дьыссаат киһитэ, онон, эмиэ “үлэтигэр” барбыт. Манна олохтоох такси сулууспата баар буолан, кыһыҥҥы ыйдарга эдэр ийэлэр оҕолорун сарсыарда аайы таксинан тэрилтэлэригэр таһаннар, абыраммыттар. “Күҥҥэ биир мөһөөх курдук буолар”, — диир Марианна. Онон, төлөйдөр икки өттүттэн табыгастааҕы толкуйдаабыттар: оҕо да тоҥмот, олохтоох таксист да үлэлээх буолар.

Ыал ийэтэ Марианна Константиновна олохтоох дьаһалтаҕа буҕаалтырдыыр. Кини Чурапчы  Дириҥиттэн төрүттээх. Ыал аҕата Герасим Эдуардович — предприниматель, хомус ууһа. Тарабукиннар  Төлөйү сөбүлээн, олохсуйан, көрөрбүт курдук, бу, бэртээхэй дьиэни туттубуттар.

Аллараа этээскэ теннис остуола турар. Герасим Эдуардович, бэйэтин баҕа өттүнэн,  3-4-с кылаас оҕолорун теннискэ буор-босхо дьарыктыырын этэр. Биһиги сылдьарбытыгар, олунньуга нэһилиэк, онтон улуус күрэхтэһиилэригэр кыттарга бэлэмнэнэ сылдьаллара.

Ити курдук, олох-дьаһах туһунан сэһэргэһэ олордохпутуна, дьиэлээх хаһаайын киирэн кэлэр.

Герасим Тарабукин – өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр-көстөр хомус ууһа. Аат-суол да баар. Кини хомустара Саха сиригэр, Арассыыйаҕа да, норуоттар икки ардыларынааҕы да куонкурустарга миэстэлэһэллэр, араас фестивалларга кыайаллар, бэлиэтэнэллэр. Онон, аан дойду таһымыгар таҕыстылар диэххэ сөп. Герасим Эдуардович Таатта Чымынаайытыттан силис тардар. Саха сирин аатырбыт бастакы худуоһунньуга Иван Попов – ийэтинэн хос-хос эһэтэ буолар. Аймахтарыгар элбэх худуоһунньук, уус баар.  “Ээ, ол иһин да…”, — диэтэххит буолуо. Оннук даҕаны, Мандар Уус курдук биир дойдулаах, Талба Тааттаттан  төрүттээх уол уус буолара чахчы. Герасим аҕатын “маска үчүгэй” диир. Оттон убайа Эдуард Эдуардович тимир ууһа. Онон, уран уус буолуу — Тарабукиннарга хааннарыгар эмиэ баар.

Герасим Эдуардович дьиэтин иһигэр, “хаҥас диэки”, уһанар мастарыскыай оҥостубут. Тугу чочуйара, таптайара биһиэхэ көстөр. Туттар тэрилинэн балачча хааччыллыбыт. Уһанар буолан, улуустан субсидия ылбыт, онон, аччыгый бизнескэ өйөбүл баар диир. Табылыннаҕына, Тарабукиннар аҕалара уһанарыгар анаан, тиэргэннэригэр мастарыскыайданыахтаахтарын эттилэр.

— Төрдүс сылбын хомус оҥоробун. Быһах оҥоро сылдьыбытым. Дьокуускайга Хомус музейын кытта дуогабардаахпын, онно ыытабын, кинилэр атыыга таһаараллар. Билигин үксүн, дьон билэн, бэйэлэрэ кэлэ тураллар.

— Хас хомуһу оҥорбутуҥ буолуой? Сүрүннээн кимиэхэ анаан уһанаҕыный?

— Тыһыынча иһинэн буоллаҕа. Миэнэ стандартнай хомустар – оҕо хомуһа, дьахтар, улахан киһи хомуһа диэн арахсыбат.  

— Биир хомус оҥоһуутугар төһө бириэмэ барарый?

— Биир күн. Ардыгар, суһал сакаас киирдэҕинэ, тохтоло суох үлэлээн, күҥҥэ түөрдү да таптайыахха сөп. Хомуска сакаас дьыл кэминэн киирэр. Ыһыах иннинэ элбэх буолар – улуус ансаамбылларыттан, атын да сирдэртэн, биирдиилээн дьонтон.

— Уһанар матырыйаалыҥ тугуй?

— Урут, уустар бэйэбит ааттыырбытынан, “хаатыҥка боробулуоха” диэн баара, ону туттар этим. Оттон билигин “нержавейка” матырыйаалы ордордум, соҕуруу сакаастаан ылабын. Маннык матырыйаалтан хомус үйэлээх буолар уонна үрүҥ өҥүн сүтэрбэт, онон үчүгэй.

— Эн санааҕар, хайдах хомус “этигэн” буоларый, үчүгэй дорҕооннору таһаарарый?

— Хомусчуттан бэйэтиттэн улахан тутулуктаах. Оттон мин, уус быһыытынан, хомус кырыытын көрөбүн. Төһөнөн кырыылара кыараҕас да, хомус тыаһа соччонон үчүгэй, этигэн буолар. Үрдүк, күүстээх буолар. Сымнаҕас тыллаах – сыыйа тардыыга үчүгэй. Ууска күн сырдыга наада. Үчүгэй харах наада. Көнөтүн көрө-көрө, таптайаҕын.

Маастар үлэлиирин, хомус хайдах чочулларын чочумча көрөн турдубут. Кини кэпсииринэн, бастаан, соҕотуопкатын паяльнай лаампанан кытардан баран, таптайан, “хомус күөлэ” диэни оҥорор. Онтон, тылын кытардан баран, чыычааҕын эрийэн таһаарар уонна, конус быһыылаан хаһан баран, тылын сэрэнэн саайан киллэрэр. Уус оҥорбут хас биирдии этигэн хомуһа бэйэтин аналлаах хаһаайынын хайаан да булар.

Кини хомуһун, чахчы даҕаны, үксүн илиитинэн имэрийэн-томоруйан оҥорорун илэ харахпытынан көрдүбүт. Мотуору ааларыгар, сурук түһэрэригэр эрэ үлэлэтэр. Хаатын хаһыыта эмиэ илии үлэтэ, лобзигы кыралаан туттар.

Саханы саха дэппит, абылаҥнаах дорҕооннорунан норуот кутун-сүрүн туппут, ытыстааҕар да оччугуй эрээри, аан дойду дьонун-сэргэтин дууһатыгар киирбит саха хомуһа, дьэ, маннык оҥоһуллар эбит!

Чурапчы улууһун норуот маастарын  аатын ылбыт хомус ууһа Герасим Тарабукин билигин киэҥ сиргэ тахсар айар былаана үгүс. Тоҕо диэтэххэ, сакаас киирэр. Кини хомуһун  тыаһын сөбүлээн, ыраахтан-чугастан дьон бэйэтэ кэлэ турар. Онон, Тарабукин Төлөйү хомус түөлбэтинэн ааттатта диэтэххэ эмиэ сөп буолуо. Оттон, ким хомуска наадыйар, кини “ГТ” диэн фирменнэй бэлиэлээх хомуһун  көрдөххүтүнэ, алҕаһыаххыт суоҕа, бу үчүгэй хомус.

«Жизнь в районах»: Бахсы — место, где сбываются мечты

Село Бахсы — одно из самых отдаленных от районного центра Чурапчинского улуса. Второе название наслега – Толоон. Это старинная деревня, окутанная древними легендами, но так здорово идущая в ногу со временем. 

Аллея звезд

Примечательно, что из Бахсы родом очень многие известные артисты. К примеру, народный артист ЯАССР, исполнявший в Саха театре роли Ленина, Петр Решетников. Из современных – «бриллиантовый голос России» Александр Дьячковский-Саарын. Более десятка таких блистательных имен подарила культуре Якутии эта маленькая деревня.

В стареньком клубе в ряд висят фотографии знаменитостей, а нового храма культуры пока что здесь нет. Зато строится новый сквер, который назвали в народе «Аллея звезд». Ничего общего с голливудской аллеей он, конечно, не имеет. Здесь просто увековечат имена своих именитых и прославившихся земляков.

Храм

Недалеко от Бахсы, где давным-давно находился центр наслега, сейчас есть достопримечательная местность, которую называют чудодейственной. Сюда приезжают из разных уголков нашей республики, чтобы осуществить свои мечты.

Силу этого места заметили еще в старину, когда здесь построили церковь. Красивое вековое строение временами оживает и в наши дни. Оно полностью сохранилось, и потому здесь устраивают выездные службы. Крещенные в селе имеются, на службу активно ходят.

Чаще, чем священнослужители, конечно, приезжают туристы. Посещают старинную церковь, как музейный объект, фотографируются. Но у большинства приезжающих совсем иные цели.

Волшебный булгуннях

Бахсы – очень старое село, оно появилось во время Тыгын Дархана. Недалеко от церкви виднеются огромные холмы – булгунняхи. Местные жители рассказывают, что в давние времена с этих холмов, между которыми добрый километр расстояния, боотуры стреляли в друг друга из лука.

Между ними и церковью стоит особняком один большой холм с деревом на макушке. Оказывается, если забраться наверх и пожелать о чем-то – желание обязательно сбывается. Есть случаи, когда исцелялись тяжелобольные люди. Рассказывают, что встала на ноги почти парализованная девушка. У нас, увы, не было времени, чтобы покорить эту вершину по сугробу. Но лично у меня прошла головная боль после прогулки по этой местности.

Мировая школа

Вообще, в этом селе ощущается небывалый позитив. Одна школа чего стоит, ученики которой развивают свою самобытность и уникальность, свое национальное самосознание. Большое внимание уделяется и изучению языка и культуры других народов. Причем обучают детей носители этих самых языков!

Школа – единственное благоустроенное здание в селе. Когда приезжают по договору иностранцы, в основном это студенты, приехавшие по обмену в СВФУ, они живут прямо в здании школы. Им освобождают класс, ставят кровати. Здесь были англичане, французы, корейцы, японцы, американцы.

— Идея принадлежит нашему бывшему директору Василию Михайловичу Владимирову, — рассказывает координатор инновационных проектов Александра Захарова. – Мы работаем по трем направлениям: этнокультурология, бизнес-технологии и международное сотрудничество.

Недавно в Бахсы появилось оптоволокно, поэтому работа в школе, надеются и дети, и учителя, еще больше обогатится. Имея быстрый Интернет, можно делать телемосты, видеоконференции и многое другое. «Мир теряет границы, и детей к этому надо подготовить«, — считают учителя.

Школа малокомплектная. Дети здесь получают практически индивидуальное образование. Одиннадцатиклассник Дьулус Солдатов признается, что учиться одному очень скучно. Их было трое, но два его друга уехали в Якутск, поступили в колледж. Зато есть возможность подготовиться в индивидуальном порядке к поступлению в центровуз. Дьулус хочет стать экономистом.

Школа отличается от других даже по дизайну. Каждая дверь расписана по-своему: на двери кабинета математики – цифры, географии — глобус и т.д. А вместо звонка раздаются трели хомуса. Поэтому атмосфера очень дружелюбная, свободная, дети все улыбчивые и радостные.

 

Проект «Жизнь в районах» рассказывает о людях, проживающих в улусах нашей республики. Именно они своими победами и проблемами создают жизнь на селе. Смотришь на них и веришь, что Якутия — бескрайняя, и ты сможешь жить, трудиться и развиваться где угодно. Чем так вдохновляют эти люди? Они делают свое дело. Им непросто. Часто — совсем невесело. Но они продолжают жить с любовью к своей малой родине — так, чтобы жизнь вокруг наполнялась смыслом.

“Улуус олоҕо”: Дьоруой-пионер Сима Сергеев дойдутун оҕолоро кырдьаҕастарга көмөлөһөллөр

“Чурапчы улууһун пааспарын” салгыы суруйабыт. Бүгүн биһиги С.Д. Флегонтов аатынан Хадаар орто оскуолатын үөрэнээччилэрэ хайдах, тугу гынан олохтоохтор махталларын ылалларын, кырдьаҕастарга, бэтэрээннэргэ күүтүүлээх күндү ыалдьыт буолалларын туһунан кэпсиэхпит. 

Хайа баҕарар нэһилиэккэ олох эргийэр киинэ – оскуола уонна кулууп. Хадаарга биһиги оскуолаҕа сырыттыбыт. Тоҕо диэтэххэ, өскөтүн кулууба суох төһө эрэ кэми киһи син тулуйан олоруон сөп эбит буоллаҕына, оскуолата суох — биир да күнү тулуйуллубата өйдөнөр. Онно эбии бүгүн кэпсиир үөрэхпит кыһата — уратылаах. 

Бастакытынан, бу агро-хайысхалаах оскуола. Иккиһинэн – манна дьоруой-пионер Сима Сергеев аатынан пионерскай дружина баар. Үсүһүнэн, бу оскуола “Я – рыцарь пера” диэн кулуубугар биһиги эдэркээн коллегаларбыт – айар-суруйар баҕалаах оҕолор дьарыктаналлар. Бэлиэтээн эттэххэ, бу олох соторутааҕыта улуустааҕы “Саҥа олох” хаһыат эрэдээксийэтэ сыллата тэрийэр оскуола хаһыаттарын куонкуруһугар “Бөрүө рыцардара” кулууп юнкордарын «Хадаар кэскилэ» хаһыата бочуоттаах III миэстэни ылла.

Оскуолаҕа биһигини улахан кылаастар үөрэнээччилэрэ уонна иитэр үлэҕэ завуч Лидия Ивановна Лукина көрсөллөр.

Бу Хадаар таас оскуолата 2010 сыллаахха үлэҕэ киирбитэ. Сэттэ-аҕыс сыл буолбут диэтэххэ, дьиэ-уот сабыс-саҥатынан турар – ып-ыраас, сып-сырдык, элбэх күөх үүнээйилээх, сибэккилээх, барыта уурбут-туппут курдук, ис-киирбэх. Үчүгэй хаһаайын баара, үөрэнээччилэр оскуолаларын олус харыстыыллара тута харахха быраҕыллар. Билигин манна дириэктэринэн Александр Петрович Лукин үлэлиир. “Биир дойдулаахпыт, дьоруой-пионер Сима Сергеев төрөөбүт, оҕо сааһа ааспыт сиригэр хайаан даҕаны оҕо этэрээтэ баар буолуохтаах” диэбит киһинэн оччотооҕу дириэктэр Петр Васильевич Божедонов буолар.

Оскуолаҕа 83 оҕо: 47 уол уонна 36 кыыс үөрэнэр. 9-с кылаас үөрэнээччитэ Дима Никитин — оскуола бэрэсидьиэнэ. Үөрэнээччилэри “Сарыал” оҕо уопсастыбаннай хамсааһына, “Сыккыс” пионерскай этэрээт (бэрэссэдээтэл Сайыына Слепцова, 8-с кылаас) уонна “Кэскил” (алын сүһүөх кылаастарга аналлаах үлэ хайысхата) түмэллэр.

Оҕолор кэпсииллэринэн, “Сарыалга” 9-11 кылаастартан 16 үөрэнээччи баар. Бу хамсааһын иһинэн кулууптар үлэлииллэр: “Я  — рыцарь пера”. Манна оҕолор хаһыат таһаараллар, айар үлэнэн дьарыктаналлар. Кылаабынай эрэдээктэр – 11-с кылаас үөрэнээччитэ Сайаана Дьячковская. Солбуйааччыта Лукина Тоня. “Я — юный эколог” – агро-оскуола буоланнар, оскуолаларын учаастагар хортуоппуй, оҕурсу, помидор, моркуоп, о.д.а. оҕуруот аһын арааһын үүннэрэллэр. Салайааччы Варя Титова, 10-с кылаас оҕото. “Хорсун” байыаннай-патриотическай кулууп чилиэннэрэ күрэхтэһиилэргэ кытталлар, бэтэрээннэргэ көмөлөһөллөр. Салайааччы – Артур Ноговицын, 10-с кылаас уола. “Эрчим” спортивнай кулууп үлэтин 10-с кылаас үөрэнээччитэ Ваня Николаев салайар. Оттон 7-с кылаас үөрэнээччитэ Валентин Климов “Я — предприниматель” кулууп бэрэссэдээтэлэ.

Дмитрий Никитин, оскуола бэрэсидьиэнэ:

— Биһиги оскуолабыт Аҕа дойду улуу сэриитин бэтэрээнэ, биир дойдулаахпыт, хорсун буойун Семен Дмитриевич Флегонтов аатын сүгэр. “Хорсун” байыаннай-патриотическай иитэр үлэни ыытыыга кулууптаахпыт. “Тимуровскай хамсааһын” оскуолабытыгар, үтүө үгэс быһыытынан, ыытыллар. Нэһилиэкпит кырдьаҕастарыгар көмөлөһөбүт – күһүн-саас хайаан даҕаны мас хайытан саһаанныыбыт, булууска муус угабыт, хаар күрдьэбит, күһүн хортуоппуй хостуубут, отонноон биэрэбит, туох үлэ баарынан барытыгар көмөлөһөн иһэбит. Соторутааҕыта Мындаҕаайыга “Снежный барс” күрэхтэһиигэ кыттан кэллибит, 15 хамаандаттан 8-с буоллубут. Бу күннэргэ кыргыттарга “көрдөөх стартар”-га хабааннаах күрэхтэһиини ыытыахпыт.

Рита Рахматуллина, “Сарыал” Оҕо хамсааһынын бэрэссэдээтэлэ, 10-с кылаас:

— Мин улахан кылаастарга эппиэтинэстээхпин. Биһиги сүрүн сорукпут – бастатан туран, үөрэх. Үөрэх-билии өттүнэн улууспутугар үчүгэй ахсааҥҥа сылдьабыт. Улахан ситиһиибит – былырыын агро-оскуола буолбуппут. “Тимуровскай хамсааһын” биһиэхэ үчүгэйдик сайдар. Тиэргэҥҥэ үлэ таһынан, хас сыл аайы күһүн кырдьаҕастарбытыгар, үлэ бэтэрээннэригэр хайаан даҕаны 1-дии биэдэрэ отон хомуйан аҕалабыт, аны күһүн-саас туостуубут, ону бэтэрээннэрбит дьиэҕэ-уокка тутталлар, ким эрэ ыаҕыйа, араас туос иһит, киэргэл тиктэр. Үөрэнээччилэр туохха барытыгар көхтөөхтөр. Оскуолабытыгар бу саас муус устарга “Флегонтовскай ааҕыылар” өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэһии ыытыллыаҕа, билигин онно бэлэмнэнэбит.

Кырдьык, оҕолор бары даҕаны бэрт сэргэхтэр, билиигэ-көрүүгэ баҕалаахтар, дьулуурдаахтар. Холобур, оскуола бэрэсидьиэнин Дима Никитин туһунан кэлин ыйыталаһан билбитим, кини “Мин сахалыы аатым” диэн өйтөн суруйууга өрөспүүбүлүкэҕэ I миэстэни ылан, Үөрэх министиэристибэтин “Бэс чагда” чэбдигирдэр-сынньатар, үөрэтэр киинигэр путевканан наҕараадаламмыт. Манна кини “Рыцари пера” симиэнэҕэ “Лучшая репортажная съемка” номинация кыайыылааҕынан тахсыбыт. Ити курдук, оҕолор ситиһиилэрэ үгүс. Ону, Хадаар оскуолатыттан уопсайа 10 үөрэнээччи араас хайысхаҕа ситиһиилэнэн, “Океан” лааҕырга сынньаммыта эмиэ туоһулуур. Оттон 20 үөрэнээччи “Золотое кольцо России” билии-көрүү маршрутунан айаннаан кэлбит. Оҕолор Арассыыйа таһымнаах күрэхтэһиилэргэ миэстэлэһэллэр. Тимуровскай үлэлэрин сайыннараллар, “Доброволец”, “Аһымал” акцияларга олус көхтөөхтөр.

Оскуола бэртээхэй мусуойдаах. Манна Сима Сергеевкэ аналлаах хос баар. Атын да историческай экспонатынан мусуой олус баай. Ол эрээри, бу тиэмэни биһиги анаан сырдатыахпыт дии саныыбын. Оттон билигин, дьоруой-пионер Сима Сергеев туһунан истиэҕиҥ.

Антонина Лукина, “Я — рыцарь пера” кулууп салайааччыта:

— Сима Сергеев туһунан кэпсээтэххэ — кини 1931 сыллаахха сэтинньи 3 күнүгэр Уорҕа учаастагар күн сирин көрбүтэ. Аҕа дойду Улуу сэритин кэмигэр, 1942 сыллаахха, уоруйахтан холкуос баайын-дуолун көмүскүү сылдьан, 11 саастаах эдэркээн, хорсун оҕо күн сириттэн барбыта… Биһиги биир дойдулаахпыт Сима Сергеев сырдык аатын үйэтитэн, араас тэрээһиннэри үрдүк таһымҥа ыытабыт. Бу пионерскай этэрээт тэриллиэҕиттэн 15 бастыҥ бэрэссэдээтэлэ уонна “Сыккыс” пионерскай дружина бэрэссэдээтэллэрэ Сима Сергеев аатынан лауреат буолар чиэстэммиттэрэ. Этэрээппитигэр 5-тэн 8-с кылааска диэри уопсайа 26 оҕо баар. Этэрээппит актыыптаах. Лиидэр – Сайыына Слепцова, солбуйааччыта Андрей Ноев (6 кыл), спортивнай сектор – Айтал Герасимов (6 кыл), үөрэх секторыгар эппиэттээх Миша Рязанскай (6 кыл), доброволец – Камилла Герасимова. Сима Сергеев куруутун дьоҥҥо-сэргэҕэ көмөлөһөрүн сөбүлүүрэ, ол иһин, биһиги хас күһүн аайы “Операция “туос”, “Операция “отон” акциялары ыытабыт. Саас аайы “Тимуровскай үлэ” күүстээхтик барар. Пионердар диэн – кыһыл хаалтыстаах, маҥан ырбаахылаах, үтүө санаалаах үөрэнээччилэр. Ийэ сирдэрин көрө-истэ, харыстыы сылдьаллар, хас биирдии оҕоҕо холобур буолаллар. Пионердар куруутун инникилээн иһэллэр, кинилэр үтүөҕэ тардыһаллар, эрчимнээхтэр уонна кыайыыга дьулуурдаахтар. Хас сыл аайы ыам ыйын 19 күнүгэр — Пионер күнүгэр — этэрээттэр “Саал Хайа” диэн сиргэ мустабыт. Хамаандаларга арахсаммыт араас оонньуулары, күрэхтэһиилэри ыытабыт. Бу тэрээһин бастаан оскуолабыт иһинэн буолара, онтон 2015 сылтан саҕалаан улуустааҕы таһымҥа тахсыбыппыт. Манна пионерга ылыы буолар, саҥа киирээччилэр андаҕар тылларын этэн, доргуччу речевкалаан, ырыа ыллаан, кыһыл хаалтыс баанан, пионерскай этэрээккэ ылыллаллар. Ону таһынан, саастарынан пионертан тахсар оҕолорбутун атаарабыт. Кутаа тула олорон, бука бары “Взвейтесь кострами…” ырыаны үөрэ-көтө ыллыыбыт. Оттон хаар уулларын саҕана саас пионерскай этэрээттэр Сима Сергеев төрөөбүт дойдутугар Уорҕаҕа тахсан, пааматынньыгын көрөбүт-харайабыт, ыраастыыбыт, саҥардан кырааскалыыбыт уонна Уорҕа олохтоохторугар көмөлөһөбүт, үтүө дьыалалары оҥоробут.

Дьоруой-пионер Сима Сергеев биир дойдулаахтара – Чурапчы улууһун Хадаар орто оскуолатын үөрэнээччилэрэ үчүгэй үөрэхтэринэн, түмсүүлээхтэринэн, үлэһиттэринэн, кыайыыга дьулуурдарынан, олоххо көхтөөх позицияларынан өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн биир саастыылаахтарыгар чаҕылхай холобур буолаллар. 

«Жизнь в районах»: Тропы здоровья хадарских «скандинавок»

Девушки, потерявшие лыжи. Так в шутку называют поклонниц скандинавской ходьбы в селе Хадар. Четыре года назад двенадцать активисток, умниц и красавиц из этой деревни решили объединиться в группу с энергичным названием «Хардыы» («Шаг»). Сегодня в «Паспорте района» мы расскажем об одной из самых деятельных групп сельских «скандинавок» в нашей огромной республике.

Сканди рулит

ЗОЖ уже который год бодро шагает по всей Якутии именно с лыжными палками в руках. Это движение стало у нас настолько популярным, что возле любого населенного пункта можно увидеть перетыканные-перепаханные палками тропинки, благо просторов в республике хватает.

По этим тропинкам каждый день ходят последователи гуру скандинавской ходьбы якутского разлива Матвея Лыткина. У хадарских скандинавок тоже все началось именно с его визита. Пришел. Поведал. Вдохновил.

Руководитель группы Зинаида Теренкова рассказывает:

— Матвей Иванович ездит с пропагандой скандинавской ходьбы по всей Якутии. Он очень хорошо рассказывает, показывает упражнения, вдохновляет даже самых неспортивных людей. 

Матвей Иванович не просто рассказывает о скандинавской ходьбе, он тут же приступает к практике. Покупаешь пробные палки за 50 рублей и начинаешь занятие. Все это заразительно, увлекательно и очень доступно. После занятий желающие могут тут же приобрести подходящий профессиональный инвентарь.

— Мы поддерживаем связь с Матвеем Ивановичем, всегда советуемся с ним перед длительными походами, следим за новостями. В общем, скандинавская ходьба – это большое мировое сообщество, — продолжает собеседница.

Палки в руки

Поначалу в группе «Хардыы» было всего двенадцать женщин. День рождения клуба знают все – 17 февраля 2014 года.

— Мы начали ходить вечерами после работы. Сначала по часу, потом по два, — рассказывает Зинаида Николаевна. – Вначале над нами подтрунивали, спрашивали: «А где вы лыжи потеряли?», но мы продолжали занятия. Через месяц я обнаружила, что сбросила семь килограммов. По прошествии где-то двадцати дней заметила, что стала лучше засыпать, а до этого меня мучила бессонница. И такие улучшения отмечали все. Очень сильно меняются настроение, состояние здоровья. Наступает совершенно другая жизнь!

— А мне казалось, что в деревне так и так люди больше двигаются, ходят пешком, занимаются физическим трудом. Неужели вам мало такой активности, что приходится еще и ходить с палками?

— Не скажите! Современный человек очень мало двигается. Даже в деревне. У многих сидячая работа за тем же компьютером, плюс к этому сельские женщины активно увлекаются рукоделием, что тоже подразумевает сидячий образ жизни. В каждом селе есть такси, мало кто преодолевает большие расстояния пешком. В общем, мы все сейчас очень много сидим. Надо обязательно больше двигаться на свежем воздухе, а хорошая компания и общие цели творят чудеса.

Как помогает скандинавская ходьба

На всех девушках яркие футболки-поло с названием клуба. Есть одинаковые толстовки. Лучше всего, чтобы одежда была яркой, заметной, желательно со светоотражающими деталями. По такой форме их везде узнают, пропустят, найдут. А зимой, когда темно, члены клуба «Хардыы» ходят с фонариками на лбу, как шахтеры.

Самой молодой участнице клуба «Хардыы» Маше Давыдовой 29 лет, а самой старшей Ксении Семеновне Игнатьевой – 77. Всех хочется называть девушками, потому что чувствуется молодой задор и небывалая энергия.

Пример чудодейственного воздействия скандинавской ходьбы можно увидеть по истории Марии Егоровны Спиридоновой. Ей 65 лет, но выглядит гораздо моложе. Она долгие годы работала дояркой и в последние годы, как последствие тяжелого физического труда, у нее не поднималась рука.

— Я даже хлеб не могла нарезать, — рассказывает Мария Егоровна. – Сначала ходила отдельно от девочек, сама по себе, с деревянными самодельными палками. Мне казалось, что не выдержу темпа молодых, буду задерживать. Поэтому ходила после них, одна.

— А теперь некоторым из нас за Марией Егоровной не угнаться, — смеются девушки.

— Как начала ходить, палки волочились, потом рука стала подниматься, теперь уже совсем хорошо себя чувствую, — завершает рассказ Мария Егоровна и в доказательство поднимает исцеленную руку.

Куда ведут истыканные тропы?

Это только кажется, что «скандинавы» ходят по кругу. Утоптанные тропинки ведут намного дальше того, что вы видите. Члены сообщества «Хардыы» пропагандируют любимый вид спорта и в других наслегах. Побывали в селах Болтоно, Хатылы, Чурапча, Мындагай, Покровске и Табаге. Есть еще куча мест, куда «хардышки» только планируют дойти.

Кто-то подумает, что они преодолевают весь путь пешком. Отнюдь нет. Фишка скандинавской ходьбы не в расстояниях, а в регулярности занятий. Девушки доезжают до села на машине. Вернее до границы села. В деревню они входят дружным строем, в ярких формах, стуча палками. Есть у них свой танец, потому могут показать и маленький концерт, сыграть с местными в волейбол, веселые старты. Все это будоражит размеренную жизнь в селах, и после их визита она становится другой.

В минувшем году «хардышки» съездили на зимние Ленские столбы, забрались на самый верх бодрее  туристов, съели на вершине по мандаринке, загадали желания и спустились вниз. А летом некоторые активистки такой же дружной маленькой группой съездили в Сочи. До этого были в Москве и Санкт-Петербурге. Проездными, говорят, надо обязательно пользоваться. Они ведь раз в два года есть и у работающих, и у пенсионеров.

Будущим летом собираются проехаться по Золотому кольцу России. И в такую даль можно прийти, если, как поется в советской песенке, «вместе весело шагать по просторам».

В группе только девушки

Мужчин в клубе нет. Хотя поклонники скандинавской ходьбы в деревне имеются, но ходят они по одному, не любят кучковаться. А зря! Женщины считают, что вместе веселее. Сегодня в их клубе более 50 человек, и желающих приобщиться становится с каждым днем больше.

— У нас есть своя группа, где мы обсуждаем предстоящие маршруты, планы, — рассказывают женщины. – Иногда мы скидываемся кому-то на помощь, выступаем спонсорами на различных соревнованиях. В общем, занимаемся не только ходьбой. А еще читаем стихи!

Есть у «хардышек» свои традиции. Например, весной они выбираются на усеянные подснежниками алаасы и фотографируются в красивых национальных платьях. Берут одежду с собой в рюкзачок, надевают форму и идут. И поход, и фотосессия! А еще летом они обязательно встречают солнце.

Вот так меняет жизнь маленькое спортивное увлечение. Вместо того, чтобы сетовать на жизнь, на годы, на здоровье, проще взять палки в руки и уйти от этих скучных проблем. «Хардышки» из села Хадар Чурапчинского улуса именно это и сделали.

«Улуус олоҕо»: Чурапчы “земскэй” бырааһа Андрей Захаров тыа сиригэр салгыы үлэлиир былааннаах

«Чурапчы улууһун пааспарын» салгыы суруйабыт. Бу сырыыга тыа сиригэр үлэлиир «миллионердар» диэн ааттанар эдэр исписэлиистэр тустарынан кэпсиибит. Холобур, “Земскэй доктор” федеральнай бырагырааманан дойду үрдүнэн тыһыынчанан ахсааннаах эдэр быраас тыа сирдэригэр тиийэн, үлэлии-хамсыы сылдьар. Хантараах быһыытынан, эмчиттэр хамнастарын таһынан судаарыстыбаттан 1 мөлүйүөн солкуобай харчы ылаллар, ол оннугар 5 сыл устата ханна да халбаҥнаабакка, дэриэбинэҕэ үлэлииллэр. “Сахамедиа” суруналыыстара быраас Андрей Захаровы көрсөн, олоҕун-үлэтин токкоолостубут.

Судаарыстыба тыа сирин исписэлиистэринэн хайдах хааччыйар суолу тобулла диэххэ сөп. Ол эрээри, ордук Арассыыйа киин регионнарыгар, олох көрдөрөрүнэн, эдэр быраастар дэриэбинэҕэ олохсуйа соччо хаалбаттар. Биэс сылларын толороот, мөлүйүөннэрин “өлөрөөт”, тута улахан куораттарга дьулуһаллар. Этэргэ дылы, чунуобунньуктар “подъемнай” харчынан тыа сиригэр чахчы дьоҥҥо көмөлөһөр баҕалаах романтиктары буолбакка, “харчыга интэриэстээх ортоһуор исписэлиистэри” кучуйан аҕалбыт курдук буолан тахсаллар. Оттон Саха сиригэр хайдаҕый? Чурапчы улууһугар үлэлиир «земскэй» быраас Андрей Захаров санаатын, олоххо көрүүтүн билиһиннэрэбит.

Саха сиригэр бу бырагыраама сыалын-соругун ситиитэ Арассыыйаны кытта тэҥнээтэххэ ордук курдук. Холобур, Чурапчы сэлиэнньэтигэр тиийбит Андрей Захаров – үлэ романтикатын чуолкай өйдөөбүт. Кини 5 сыл устата “Земскэй доктор” федеральнайдааҕы бырагырааманан тыа сиригэр үлэлээн баран, сөбүлээн, олохсуйан, салгыы үлэлии хаалбыт.

Андрей Егорович Захаров хирург-быраас, онколог. Кини 2010 сыллаахха ХИФУ мединститутун педиатрическай факультетын бүтэрээт, тута диплом кэнниттэн үөрэнэр инстутукка киирбитэ, сэргэстэһиннэри күнүскү-кэтэхтэн көрүҥүнэн хирургияҕа интернатураҕа үөрэммитэ. Итиэннэ 2011 сыллаахха кыһыл дипломнаах дойдутугар — Чурапчы оройуоннааҕы балыыһатыгар — үлэлии кэлбитэ. Кини бэйэтэ Мугудай нэһилиэгиттэн төрүттээх.

— Миигин кытта уонча быраас “земскэй доктор” бырагырааманан тыа сиригэр үлэтин саҕалаабыта. Хантараахпыт былырыын бүппүтэ. Ол кэннэ сорохторбут болдьохторун толороот, атын сирдэргэ үлэлии барбыттара. Оттон манна хаалан билигин үлэлии сылдьар эмчиттэр – хирург-быраас И.В. Оконешников, гинеколог-быраас А.Ю. Пономарева, узист-быраас С.А. Попова, стоматолог С. И. Иванов, терапевт А.М. Иванова буолаллар. Биһиги кэннибититтэн өссө да элбэх эдэр исписэлиис кэлэн, күн бүгүнүгэр улууска уопсайа 30 “земскэй” быраас үлэлии сылдьар. Саамай улахан баҕа санаабыт — балыыһабыт иккис уочаратын тутуллуута. Ол олоххо киирдэҕинэ, бары биир сиргэ олорон үлэлиэхпит. Билиҥҥитэ араас дьиэлэринэн барыта арендаҕа, кыараҕастык олоробут. Ол иһин оборудование ханна да баппат. Саамай кылаабынайа – МРТ наада. Оттон быйыл үчүгэй сонуннаахпыт – Чурапчы балыыһатын иккис уочарата судаарыстыбаннай бырагыраамаҕа киирэн, 2021 сылга диэри тутуллар буолла, — диир быраас Захаров.

Андрей Захаров улууска биллэр-көстөр хирург-быраас, онколог быһыытынан, төһө даҕаны уустук, ыарахан үлэни толоро сырыттар, бириэмэ булан, көхтөөх уопсастыбанньык. Аны быйылгыттан Чурапчы нэһилиэгин дьокутаата. 2017 сыллаахха Андрей Егорович балыыһа “Харысхал” диэн эдэр исписэлиистэрин уопсастыбаннай тэрилтэлэрин бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыта. Бу тэрилтэ 2005 сылтан үлэлиир, стоматолог-быраас Гаврил Прудецкай аан бастаан тэрийбитэ. Манна күн бүгүн 70-ча эдэр исписэлиис киирэр, актыыпка 20 киһи баар. Былырыын юридическай статуһу ылыммыт “Харысхал” уопсастыбаннай тэрилтэ сыала-соруга: нэһилиэнньэ доруобай, чөл олохтоох буоларын, олох хаачыстыбата тупсарын ситиһии.

Эдэр быраастар тиһигин быспакка нэһилиэнньэҕэ профосмотр ыыталлар, онко-ыарыылары, сүрэх-тымыр ыарыыларын эрдэттэн сэрэтэргэ, быһаарарга үлэлииллэр.

Олунньу 4 күнүгэр – Аан дойдутааҕы онко-ыарыыны утары охсуһар күҥҥэ аҕыс эдэр быраас ыарыыны сэрэтэр акцияҕа кыттан, өрөбүл күннэргэ 170-ча киһи доруобуйатын туругун чинчийбит. Онтон 20-чэ киһи “уорбаланан”, салгыы дириҥ чинчийиигэ ыытыллыбыт. Былырыын улуус 17 нэһилиэгин барытын хабан үлэлээбиттэрэ. Хомойуох иһин, балыыһаҕа нэһилиэктэринэн көһөрүллэ сылдьар, холобур, узи-рентгент оҥорор оборудование суох. Ол иһин, бу “Харысхал” СОНКО (социально-ориентированная некоммерческая организация) тэринэннэр, бырайыак оҥорон, граннарга кыттыахтара. Ол граннарынан көһөрүллэ сылдьар оборудование ылар улахан баҕа санаалаахтар.

Балыыһа кылаабынай бырааһа Александр Коркин, профком Ульяна Попова эдэр биир идэлээхтэрин “Харысхал” уопсастыбаннай тэрилтэлэрин үлэтин өйүүллэр. Онон даҕаны санаалара көтөҕүллэн, “харысхаллар” ситиһиилэрэ үгүс. Холобур, былырыын Ыччат сылын түмүгүнэн “Харысхал” чилиэнэ Надежда Михайлова улууска “Бастыҥ доброволец”, Андрей Захаров “Бастыҥ лиидэр” аатын ылбыттара.

Балыыһа эдэр исписэлиистэрэ сыллата өрөспүүбүлүкэтээҕи “Миниистир”, улуустааҕы “Квест” оонньууларга ситиһиилээхтик кытталлар. Уус-уран самодеятельноска көхтөөхтөр. Араас куонкурустары, спортивнай күрэхтэһиилэри тэрийэллэр. Аһымал акциялары ыыталлар.

Чурапчы нэһилиэгин баһылыга Степан Саргыдаев, “Харысхал” уопсастыбаннай тэрилтэ үлэтин сатабыллаахтык салайарын көрө сылдьан, ааспыт күһүн эдэр быраас Андрей Захаровка, нэһилиэк дьокутаатыгар быыбарга кыттарыгар сүбэлээбитэ. Онуоха кини кыттан, чахчы да элбэх куолаһы ылан, кыайыылаах тахсан, нэһилиэнньэ кинини өйүүрүн, итэҕэйэрин билбитэ.

Билигин Чурапчы нэһилиэгин мунньаҕын бэрэссэдээтэлэ Евгений Попов салалтатынан дьокутааттар араас өрүттээх үлэни иилииллэр-саҕалыыллар, олоххо киллэрэллэр. Холобур, нэһилиэнньэни кытта тиһигин быспакка көрсөн, суол-иис, сайыҥҥы уу турбатын тардыы, тутуу, уулуссалары сырдатыы, о.д.а. үгүс араас боппуруостарга дьокутааттар элбэх үлэни ыыталлар.

Оттон быраас үлэтэ олус түбүктээх, эппиэтинэстээх. Хайа баҕарар киһи киниэхэ саамай күндүтүн – олоҕун итэҕэйэр. Онон, эмчит, ордук хирург, күннэтэ билиитин-көрүүтүн үрдэтиниэхтээх, үөрэниэхтээх-сайдыахтаах.

— Тыа сирин бырааһа, экстреннэй хирург барыны бары сатыыр – универсал буолуохтаах. Күҥҥэ ортотунан 20-чэ пациены көрөҕүн. Дьуһуурустубаҕа тураҕын. Эмискэччи телефон кэлэн, ыҥырдахтарына, ханна баҕарар бараҕын. Араас түбэлтэ баар буолар – муҥурдаах даҕаны, илии-атах тостуута, араас эчэйии, сааҕа да дэҥнэнии… Ардыгар тута эппэрээссийэ оҥоһуллар. Сороҕор санрейси ыҥыраҕын. Онон, туохха барытыгар бэлэм буолуохтааххын, — диир Андрей Захаров.

Кини кэргэнэ Күннэй предприниматель, икки кыыс, биир уол оҕолоохтор. Киин ититэр ситимҥэ холбоммут чааһынай дьиэлээхтэр, хаһаайыстыбалаахтар. Барыны-бары ситиһэн, нэһилиэк олоҕор көхтөөхтүк кыттан, тыа ыалын сиэринэн тэринэн, олороллор.

Андрей Егорович аҕата Егор Дмитриевич Захаров идэтинэн Мугудайга, Мырылаҕа фельдшердээбитэ. Кэлин үөрэнэн баран, билигин Чурапчы балыыһатыгар зуботехнигынан ситиһиилээхтик үлэлиир. Андрей улахан убайа Альберт Егорович эмиэ зуботехник, Дьокуускайга олорор, үлэлиир. Ийэлэрэ Люция Васильевна идэтинэн медсестра. Онон, көрөрбүт курдук, Чурапчы улууһун, өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун доруобуйаларын араҥаччылыыр үрдүк аналлаах Захаровтар эмчит-династиялара салҕанар.

«Жизнь в районах»: В Чурапче откроется уникальная канализационная очистная станция

Мы много мечтаем о том, чтобы села в нашей Якутии поскорее стали благоустроенными. В принципе, сегодня, имея средства, можно возле каждой избы вырыть яму, закопать септик и жить с комфортом. Только мало кто задумывается о том, куда девать нечистоты. Не в озера же сливать! В самом благоустроенном на сегодняшний день селе Чурапче этот вопрос будут решать экологично и практично. Как? В «Паспорте района» мы расскажем об этом.

Если нет рек

Совсем скоро в Чурапче, вернее в алаасе Хабыйахаан Сыланнахского наслега, откроется канализационная очистная станция, уникальная и пока что единственная в нашей республике. Построена она по федеральной программе, и в случае успеха, наверняка, опыт внедрят по всей республике.

Такая проблема имеется не только в Чурапче. Просто здесь она актуальнее из-за того, что на территории нет крупных рек, куда можно слить худо-бедно профильтрованные фекальные воды. Сегодня все это вывозится в большой алаас неподалеку от Чурапчи, но этот вариант никого не устраивает. Загрязнять родную природу никому не хочется, а от благ цивилизации тоже отказаться невозможно.

16 отсеков для очистки

На объекте сейчас вовсю кипит работа, подключается тепло, а скоро станцию запустят. Мы видим одно большое здание и несколько пристроев к нему. Станция способна прогонять более 500 кубов нечистот в сутки.

Эта емкость на полтысячи кубометров похожа на небольшой бассейн, в котором установлены перегородки. Нечистоты из фекалки с помощью насосов будут попадать сюда и пройдут последовательно через 14 отсеков и 2 отсека пескоуловителя.

Очищенная вода по трубам будет сливаться в алаас, где, скорее всего, образуется настоящее озеро. Строители утверждают, что вода будет чистой. Кстати, чурапчинцы арендовали у сыланнахцев эту землю на 50 лет.

— А рыбу там можно будет разводить? 

— Вряд ли, — отвечает специалист отдела строительного контроля Афанасий Дьячковский и тут же шутит. – Но на уток можно будет охотиться.

— С водой все понятно. Она будет собираться в алаасе. А что станет с грязью?

— Все твердые частицы будут высушены, спрессованы и брикетах и вывезены на свалку. Окружающая среда загрязняться не будет. Всего на станции будут работать четыре оператора и один инженер.

— А сколько стоит это удовольствие? – спрашиваю после экскурсии.

— 81 миллион рублей был выделен из средств федерального, республиканского и муниципального бюджетов. Средства немалые, но природа стоит дороже, — отвечают чурапчинцы.

Проект, безусловно, очень нужный. Будем с нетерпением ждать результатов.

Проект «Жизнь в районах» рассказывает о людях, проживающих в улусах нашей республики. Именно они своими победами и проблемами создают жизнь на селе. Смотришь на них и веришь, что Якутия — бескрайняя, и ты сможешь жить, трудиться и развиваться где угодно. Чем так вдохновляют эти люди? Они делают свое дело. Им непросто. Часто — совсем невесело. Но они продолжают жить с любовью к своей малой родине — так, чтобы жизнь вокруг наполнялась смыслом.

Улуус олоҕо: Чурапчы патриот дьахталлара ийэ тылы харыстыырга туруулаһаллар

“Сахамедиа” суруналыыстара Бахсы орто оскуолатын оҕолоро төрөөбүт тыл, литература уруогар саха балаҕаныгар үөрэнэллэрин сэргии көрдүбүт. Ол туһунан «Чурапчы улууһун пааспарыгар» кэпсиибит. 

Киһиэхэ төрөөбүт дойдута, тыла-өһө саамай күндүтэ

— Бу балаҕаны оскуолабыт эр дьоно мас кэрдэн, оһох оҥорон, оһуордаан-бичиктээн, бэйэлэрин санааларыттан үлэлээн, буор-босхо тутан биэрбиттэрэ. 2015 сыллаахха киирбиппит. Нэһилиэнньэ барыта махтанар, — диир оскуола саха тылын, литературатын учуутала Жанна Федоровна Барашкова.

Былырыын Жанна Барашкованы Саха тылын учууталларын съеһигэр биир идээлээхтэрэ “Сайдыы” өрөспүүбүлүкэтээҕи саха тылын учууталларын ассоциациятын бэрэссэдээтэлинэн талбыттара.

— Куорсуннаах “Аан Талҕа” арамаанын ааҕан баран, өйүм-санаам уһуктан, төрөөбүт тылбыт туһугар турунан, хайаан даҕаны тугу эрэ оҥорор кэм кэллэ диэн өйдөөбүтүм. Дьиҥэр, өрөспүүбүлүкэ саха тылын учууталлара элбэҕи үлэлииллэр. Ону киэҥ эйгэҕэ таһаарар наада. Олохпутугар гаджеттар салгыы киирэ туруохтара. Төрөппүт оҕотун кытта төрөөбүт тылынан элбэхтик кэпсэппэт буоллаҕына, бу оҕо букатын тэйэр. Билигин ФГОС быһыытынан, 5-6-с, 7-8-с кылаастарга төрөөбүт тылы үөрэтии чаастарын туһунан, сурунаалларбытын, оробуочай бырагыраамабытын нууччалыы тылынан толорорго ирдэбил – бу туһунан олох туспа, анаан-минээн кэпсэтэр наада. Олох бэйэтэ барытын орун-оннугар ууран иһиэ дии саныыбын. Соторутааҕыта Ил Түмэҥҥэ “төгүрүк остуол” буолбута, онно тылы сайыннарыыга, эйгэтин кэҥэтиигэ үлэлиир департамент, биитэр кэмитиэт наадата, тылдьыт аҕыйаҕа, терминнэри туһаныыга болҕомто күүһүрүөхтээҕэ бэлиэтэммитэ. Мунан хаалбакка ийэ тылбытыгар хайыһан, өссө түмсүүлээхтик үлэлиэхтээхпит, — диир кини.

80-с сыллардаахха оскуоланы бүтэрбит, 9 сыл устата ыанньыксыттаабыт, онтон саха салаатыгар, үлэлии-үлэлии кэтэхтэн үөрэнэн, университеты бүтэрбит, эмиэ 9 сыл устата оскуолаҕа дириэктэри иитэр үлэҕэ солбуйааччы, идэлээх сойуус бэрэссэдээтэлинэн өр сыл ситиһилээхтик үлэлээбит Жанна Федоровна Барашкова олоххо уопута баай, дойдутун историятынан дьиҥнээхтик интэриэһиргиир буолан, олус үчүгэйдик билэр.

Кини 385 сылын туолбут Бахсы нэһилиэгэ маҥнай нуучча хаһаахтара кэлэллэригэр, “Бахсытцы” диэн сурулла сылдьарын туһунан кэпсиир. Наука доктора, историк Андриан Борисов бу Бахсыттан төрүттээх, саха биллиилээх артыыһа Андриан Слепцов сиэнэ. Кини нэһилиэгин историятын чопчулаһарга үгүстүк үлэлэһэр.

— Бахсы – санскрит тыла эбит. Быхикшу – учуонай, муусукаан, мындыр учуутал. Бу биһиги дойдубутуттан элбэх артыыстар, муусукааннар, учуонайдар, суруйааччылар тахсыбыттара – Местниковтар, Решетниковтар, Слепцовтар, — диэн Жанна Федоровна, Бахсы таҥаратын дьиэтин көрө баран истэхпитинэ, сэһэргиир. Кини үгүс элбэҕи билэр. Саҥата суох истэбин, испэр хайгыыбын.

Чурапчы чулуу дьахталларынан баай

Чурапчы улууһа Жанна Федоровна курдук чулуу үлэһит, патриот, айылҕаттан айдарыылаах, талааннаах тарбахтаах, мындыр өйдөөх, бастыҥ хаһаайка, күн күбэй ийэ, эйэҕэс эбэ, эрэллээх эдьиий-балыс, тулуурдаах уонна дьулуурдаах, кыраһыабай, дьиҥнээх саха Далбар Хотуннарынан, кэрэ куоларынан баай. Чуолаан, кинилэр олоҕу тэбис-тэҥҥэ туойсаллар, сайыннараллар, сирдииллэр. Чахчы, киһи киэн туттар дьоно!

Бахсы туһунан араас дьикти номохтору, эдьиийим курдук истиҥник саныыр, ытыктыыр биир идэлээҕим, суруналыыс-дьүөгэм, суруйааччы Анна Слепцова-Туобу Аанаттан аан бастаан истибитим. Кини, мин биир кэмҥэ “Эдэр коммунист” хаһыат эрэдээксийэтигэр кылгастык да буоллар, бииргэ үлэлээбит коллегам, талааннаах бэйиэт Вениамин Миронов кэргэнэ этэ. Кэлин Вениамин Павлович суох буолбутун да кэннэ, Анна Дмитриевна эрэдээксийэҕэ мэлдьи кэлэр этэ, кэргэнин туһунан ахтыылары, кини айымньыларын бэчээттиирбит. Анна Дмитриевна элбэхтик суруйара, сөбүлүүр тиэмэтинэн суруйааччылар уонна төрөөбүт дойдута Бахсы, Бахсы талааннаах дьоно-сэргэтэ буолара. Кини бэйэтэ эмиэ суруйааччы буола үүммүтэ. Анна Слепцова “Театральнай искусство үйэлэргэ умнуллубат саарына: Т.П.Местников төрөөбүтэ 105 сылыгар“ кинигэни суруйан хаалларбыта.

Бүгүн мин онтон биир ыстатыйаны билиһиннэриэхпин баҕарабын.

Бахсылар саха тыйаатырыгар

Бахсы Саха сиригэр сэдэх дойду: сиртэн уһулута ойон тахсан өрөһөлөнө кыстаммыкка дылы күтүр улахан, аата ааттаммакка „эдэр“ дэнэр үрдүк булгунньаҕа элбэх үһүйээннээҕин ийэм кэпсиирэ, иккис „кырдьаҕас“ дэнээччитэ, саха дьахтара халадаай ырбаахытын тэллэҕэ олордоҕуна киэҥник налыйа тэлгэммитин санатар булгунньах тэллэҕэ киэҥ сиринэн дайар. Бу булгунньахха ийэм Лөчүөк Пинигинниин үс маһы олордубутугар уу кутуспута үһү. Үрдүк томторго Бахсы биир киэргэлэ, таҥара дьиэтэ баар. Хайысха түөрт өттүттэн кылбайа көстөр. Бу мас зодчество хатыламмат күндү көстүүлээх буоларыгар улахан өҥөнү саха аатырбыт самородок худуоһунньуга Иннокентий Сивцев-Мытыйыкы маастар ылар.

Оо, Бахсы, Бахсы! Аҥаардас Бахсы Сэлэпсиэптэрэ 15-с үйэттэн саҕаланар төрүччүлээх эбит буоллахтарына, Бахсы, Эн уһун үйэҥ устатыгар төһөлөөх уустук дьылҕаны аастыҥ этэй?! Онтон биир ынырык дьулааныҥ — кутурҕан сурах буолан Саха сиригэр биллибит „Чурапчы көһүүтүгэр“ Эн, Бахсы, эмиэ аймаммытыҥ. „Үс күннээх түүн иһигэр көһөрүү түмүгэр Холболоох, Кэссиэ, Көмүк, Былатыанаптар сайылыктара, Өттөҕөр, Нэһилиэк ородобуойа, Дьүөлү, Муосталаах, Кубалаах, Харбыгы, Кэмээдэ, Бахсы томторо курдук сүүһүнэн ыаллаах, үйэ-саас тухары киһи-сүөһү олохсуйбут кэрэ миэстэлэрэ кураанахсыйбыттара“, — диир Н.Пестряков „Кыым“ хаһыакка „Бахсы көһүүтэ“ ыстатыйатыгар.

Оттон Бахсыны Бахсы дэтэр Томтор таҥаратын дьиэтэ Мытыйыкы оҥорбут үтүөкэннээх уус-уран декоративнай айымнньылара, мас зодчество хатыламмат трапезнай саалата, көмүс аалтыыр дьиҥнээх көрүҥэ суох оҥоһуллубуттара. 70-80 бууттаах Аҕа уонна Ийэ куолакаллар, ону тэҥэ ырыаһыт куолакал фронт туһатыгар утаарыллыбыттара диир Н.Пестряков.

Дьэ маннык дьикти, кэрэ Бахсы аҥаардас театральнай искусствоҕа, кини историятыгар дьоһун миэстэни чиэстээхтик сүкпүт дьоннордоох. Бэл , журналист Эдуард Соколов ахсаан өттүнэн чуолкайдаан турардаах: „Бахсы 29 артыыһы биэрбитэ биир дьикти. Онуоха суол үктээбит, көҕүлээбит киһинэн театральнай искусство деятелэ, СР народнай артыыһа, Саха театрын биир бастакы директора Т.П.Местников буолар. Кини сүдү дьоҕуруттан силистэнэн-мутуктанан, баараҕадыйан тахсыбыт дьоннор“, — диир кини.

Кырдьыга да оннук буолан, хас биирдиилэрэ көрөөччү хараҕар быраҕыллар тус-туһунан маарыннаспат суолу-ииһи сценаҕа хаалларан, норуот ытыктабылын ылан аакка-суолга, үрдүк актерскай маастарыстыбаларынан народнай артыыстар дэммит дьоннор: Россия уонна Саха Республикатын народнай артыыстара Петр Решетников, Марк Слепцов, Саха Республикатын искусстволарын үтүөлээх деятелэ, суруйааччы-драматург Николай Слепцов-Туобулаахап, Саха Республикатын үтүөлээх артыыһа, Норуоттар доҕордоһууларын уордьанын кавалера, Ньурба тыйаатырын кылаабынай режиссера буола сылдьыбыт Спартак Слепцов, ырыаһыт Дария Барашкова.

Бу ааттаммыт дьоннор театральнай искусствоҕа бэйэлэрэ эрэ бүтүн олохторун анаабатахтара. Кинилэри кытта бүтүн олохторун кинилэр кэрэ аҥаардара театрга эмиэ бэлиэ суолу хаалларбыттара. Ол курдук Россия уонна Саха Республикатын народнай артыыската Матрена Слепцова, Марк Слепцов кэргэнэ, иккиэн үйэ аҥаара сценаҕа этилэр. Сахалартан бастакы травести актриса, СР үтүөлээх артистката Прасковья Петрова-Туобулаахап кэргэнэ, Ирина Максимова-Петр Решетников кэргэнэ, театр бэйэтин студиятыттан тахсыбыт идэтийбит актриса Татьяна Слепцова-Андриан Слепцов кэргэнэ. Оттон Спартак Слепцов кэргэнэ Розалия Слепцова, К.Уткин эппитинии „үс кут кустугар куустарбыт“, республикаҕа биллэр сцена бэтэрээнэ, ССРС бочуоттаах донора, ыллаабытын курдук ыллыыр, театральнай дьиэ кэргэн диэн ааты эрэллээхтик сүгэллэр. „Үгүс омук мичийэр мичээринэн бар дьонун имэрийэ сылдьар“, — диэн К.Уткин түмүктүүр.

Дьэ, ити курдук, дойдум Бахсы барахсан үтүө уолаттара, кийииттэринээн Саха театрын историятыгар умнуллубат бэлиэ суолу хаалларбыттарынан киэн туттар.
Оттон билигин ытык Бахсы искусство бары салааларыгар бэлиэтэ: бүтүн плеяда артыыстар — Дария Барашкова, Аиза Решетникова, Галина Барашкова-Алексеева, Марк, Светлана Слепцовтар, Людмила Белолюбская (оҕо оркестра); киинэ эйгэтигэр — „Туйма-фильм“ айымньылаахтык үлэлиир-хамсыыр, аны киинэҕэ уһуллубуттара — Петр Решетников, Прасковья Петрова, Айаана Слепцова (Мотуо), архитектураҕа — Иннокентий Слепцов, балекка — Ренат Хон, эстрадаҕа – Алексендр Саарын; тэлэбиидэнньэҕэ — Иннокентий Слепцов, диктор Лира Белолюбская, бэл циркэ искусствотыгар эмиэ сулус тахсар чинчилээх.

«Жизнь в районах»: Уникальные, но забытые тренажеры легендарного Дмитрия Коркина

В Якутии в 60-е годы было почти, как в боевиках с Ван Даммом, если заменить кунг-фу на вольную борьбу. Во всех населенных пунктах республики на ковры выходили мальчишки, юноши и даже зрелые мужи. Тогда маленькая чурапчинская деревушка стала Шао-Линем якутского разлива, ведь здесь тренировал знаменитый Дмитрий Петрович Коркин, штамповавший чемпионов любого ранга: от республиканского пьедестала до олимпийских вершин. «Паспорт Чурапчинского улуса» был бы немыслим без статьи об этом легендарном человеке ХХ века Якутии.

Музей Коркина

В Чурапче есть целый музей, посвященный жизни и деятельности Дмитрия Петровича Коркина. Во дворе его дома стоят заснеженные копии деревянных самодельных тренажеров. Они просты, но уникальны, и, увы, недооценены. В современных спортивных храмах таких тренажеров вы не найдете. И результатов, каких добивался Дмитрий Петрович, в современной якутской борьбе тоже нет, как бы это жестоко ни звучало.

Музей начинается со стендов, посвященных самым ярким коркинским ученикам — олимпийцам Роману Дмитриеву, Павлу Пинигину и Александру Иванову. Их триумф без всяких сомнений – результат работы тренера. Каждый из этих борцов был уникален, одарен, но науку побеждать они постигли благодаря школе Коркина.

Тренерский гений Дмитрия Петровича не нуждается в доказательствах. Не имея никаких специальных условий для тренировок, без огромных финансовых вливаний, практически на голом энтузиазме Коркин достиг того, что не в силах повторить ни институты, ни училища, ни спортшколы.

Тренер-русовед

Экскурсоводом для нас стал ученик Дмитрия Петровича – Егор Васильевич Пудов.

— Конечно, я не был столь ярок, чтобы заниматься в особом режиме, — говорит Егор Васильевич. – Дмитрий Петрович четко различал, кто будет бороться «всерьез», а кому борьба нужна для себя. Но он одинаково заботился обо всех своих подопечных, интересовался не только физическим развитием, но и учебой, тем, чем мы дышим, как живем.

Ученик знаменитого тренера рассказал нам о его непростой судьбе. Родное село Дмитрия Петровича Кытанах в голодные военные годы подверглось переселению. Тогда он учился во втором классе, был круглым сиротой. Семилетку заканчивал в Булунском районе, среднюю школу — в городе Якутске.

— Примечательно, как он поехал учиться, — говорит наш экскурсовод. – Он поступил в педагогический институт имени Герцена в Ленинграде. Для этого договорился с Романом Романовичем Абрамовым, чтобы он отправлял ему деньги во время учебы. Потом он обещал отдавать треть своей заработной платы, пока не выплатит долг. И Роман Романович согласился. Во время учебы Коркин увлекся самбо, да так, что становился чемпионом города и, может быть, стал бы чемпионом Советского Союза, если бы не выбрал вместо соревнований возвращение в родную Якутию.

Школа Коркина могла быть в Усть-Алдане

Немногие знают, что знаменитая борцовская школа могла быть не в Чурапчинском, а в Усть-Алданском улусе. По приезду Дмитрий Петрович попросился на работу именно в этот район, в село Курбусах. Но ему там отказали. Потом, говорят, локти кусали, но было поздно.

В родном районе его взяли учителем русского языка и литературы в Ожулунскую среднюю школу. Там он и начал тренировать детей и взрослых. Потом переехал в Чурапчу. Официально спортивная школа-интернат открылась в 1959 году. Везде Дмитрий Петрович находил талантливых детей и умел убедить их самих и их родителей, что дальше им будет лучше в его спортивной школе. Так, к примеру, на чемпионате республики разглядел в юрком мальчишке из Жиганска будущего чемпиона с большой буквы. В этом у Коркина был почти шаманский дар предвидения.

Методы Коркина

Снаряды в школе-интернате строили сами учащиеся школы. Все они деревянные. Юные борцы тренировали устойчивость на стальном натянутом тросе. Бороться учились на матах, набитых сеном. Прыгали через разновеликие нарты. Самый полезный тренажер — стенка Коркина, которую ныне активно пропагандирует лишь верный его ученик, заслуженный тренер ЯАССР Афанасий Лугинов. Это один из самых универсальных тренажеров, который развивал не только силу, но и координацию. Представляет он собой стену из досок с просверленными в ней отверстиями для палочек, с помощью которых борцы подтягивались и перемещались в разные стороны.

Говорят, также знаменитый тренер кидался в учеников угольками, чтобы те учились уворачиваться. Для выносливости еще использовался рюкзак, который набивали землей. С такими утяжелителями борцы подтягивались, отжимались, бегали, прыгали. Почти спартанские приемы!

Взято из жизни

— Учитель всегда замечал какие-то изменения в учениках, — рассказывает Егор Васильевич. — После летних каникул у парня по имени Нустр заметил улучшение броска через плечо. Он ловко раскидывал соперников направо и налево. Спросил у Нустра, чем он занимался летом. Оказалось, что он помогал родным строить дом, и ему доверили сверлить отверстия в бревнах. По типу этого сверла был разработан тренажер «нустр».

Также у другого ученика Коркин заметил силу хвата, работу кистей. Секрет тоже оказался жизненным: парень все лето готовил взбитые сливки – керчех, крутил мутовку в ладонях. В результате все борцы «взбивали» в школе Коркина воду деревянной взбивалкой – ытык.

Вряд ли на такие ухищрения пойдут современные тренеры. Им покажутся устаревшими приемы Коркина. Однако все ученики Дмитрия Петровича считают такое забвение ошибкой. Он совершенствовал то, что было у простых деревенских ребят в крови, с самого рождения. Он не копировал манеру борьбу горцев, оттачивая свое, якутское, родное.

Стенка Коркина

— В училище олимпийского резерва нет стенки Коркина, — говорит Афанасий Афанасьевич. — Нет ее и в физкультурном институте, во многих спортивных комплексах. А ведь она должна быть в каждой якутской школе рядом со шведской стенкой. В прошлом году Министерство гражданских инициатив проводило конкурс для некоммерческих организаций, выделили 30 млн.рублей. Было 160 организаций. Я принял участие от АНО ДЮСШ «ЭРЭЛ — НАДЕЖДА» со стенкой «Коркин дабаана» и занял обидное 34 место. 33 первые организации распределили 30 млн. рублей. Если бы выиграл, то уличные коркинские стенки появились бы в парке отдыха, на стадионе «Юность», в 202-м микрорайоне, на спортивной площадке школы №ЗЗ и в Пригородном СОШ №12.

Афанасий Лугинов , пожалуй, единственный тренер, который работает по методам Коркина. Качающееся бревно, стенка Коркина, которую назвал по-якутски «Коркин Дабаана». Он запатентовал, по его мнению, самые полезные тренажеры, которые актуальны по сей день. Много лет он обивал пороги разных чиновников, чтобы изобретение Коркина была в каждой школе.

Лугинов, правда, дополнил и усовершенствовал стенку Коркина. Именно благодаря этому спортивному снаряду Афанасию в свое время удалось популяризировать в Нерюнгри вольную борьбу и вырастить хороших борцов. Сейчас стенка Коркина с 840 отверстиями есть в «Триумфе». Она очень нравится кроссфитчикам.

Подобную горечь выказал и Егор Васильевич Пудов:

— У нас на новом стадионе построили тренажеры Коркина. Но никто там не занимается. На вертушках парни качают своих девушек. Это грустно! Я привожу туда своих внуков, и за лето тренировок они добились блестящих результатов, выиграли республиканские турниры.

https://youtu.be/6VHbwtkvgkM

Когда у нас будет олимпийский чемпион?

Этот вопрос мучает всех поклонников борьбы. Когда у нас будут новые Романы Дмитриевы, Павлы Пинигины и Александры Ивановы? «Тогда, когда у нас появится еще один такой же энтузиаст, как Дмитрий Петрович Коркин«, — ответят некоторые.

Есть энтузиасты, те же самые ученики Дмитрия Петровича, но сегодня около борьбы много других интересов, интриг, тщеславия, амбиций, договоренностей, но ничтожно мало спорта и чистой борьбы. Той, которую проповедовал настоящий Учитель, Гуру вольной борьбы, Мастер с большой буквы.

Проект «Жизнь в районах» рассказывает о людях, проживающих в улусах нашей республики. Именно они своими победами и проблемами создают жизнь на селе. Смотришь на них и веришь, что Якутия — бескрайняя, и ты сможешь жить, трудиться и развиваться где угодно. Чем так вдохновляют эти люди? Они делают свое дело. Им непросто. Часто — совсем невесело. Но они продолжают жить с любовью к своей малой родине — так, чтобы жизнь вокруг наполнялась смыслом.

«Улуус олоҕо»: Сэрии бэтэрээнэ Иван Павлов фронтовиктар ааттарын үйэтитиини туруорсар

Мындаҕаайыга тиийэн баран, манна, Бэс учаастагар олорор соҕотох Аҕа дойду Улуу сэриитин бэтэрээнигэр, уоттаах сэрии кыттыылаахтарын, фронтовиктар ааттарын үйэтитиигэ үгүс сылларга сыралаһан үлэлээн кэлбит Иван Михайлович Павловка сылдьыбакка бардахха — табыллыбат. «Чурапчы улууһун пааспарыгар» бу Ытык киһи аныгы олоххо көрүүлэрин, санаатын ситимин кэпсиибит. 

Тохсунньу 31 күнүгэр Иван Михайлович 97 сааһын туолла, улуустан, нэһилиэгиттэн кэлэн бэтэрээни эҕэрдэлээбиттэр, чиэстээбиттэр. Тыыннаах сибэккилэр дьөрбөлөрө билигин даҕаны вазаҕа тураллар. Биһиги фотограф Андрей Сорокинныын “Сахамедиа” 2018 сылга халандаарын уонна буруолуу сылдьар сип-сибиэһэй хаһыаттарбытын туттарбыппытыгар, бэтэрээн олус истиҥник үөрдэ.

Иван Павлов, Аҕа дойду Улуу сэриитин бэтэрээнэ, Саха АССР үтүөлээх учуутала, П.А.Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, Чурапчы улууһун, Болугур, Чурапчы нэһилиэктэрин Ытык киһитэ:

— Мындаҕаайыбын олус сөбүлүүбүн. Бу дьиэбэр улуус баһылыга Андрей Тимофеевич “ТЭН” оһох аҕалан абыраабыта. Үс сыл тутуннум, аны билигин, ититэр ситимҥэ холбоотулар, онон эмиэ бэрт. Манна кыыһым Наталья Ивановнаны, күтүөтүм Дмитрий Михайлович Ноевтары кытта олоробун. Күтүөтүм аатырбыт тырахтарыыс, элбэх сыллаах оту үүннэрэн, СӨ Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата буолбута. Сиэннэр, хос сиэннэр бааллар. Билигин бу куораттан, оскуолалар харантыыннааннар, хос сиэним Лия кэлэ сылдьар, сэргэхситэр. Манна Бэскэ медпууннаахпыт, урут дьыссаат баара, билигин 2 биэрэстэлээх сиргэ оҕолорун сарсыарда аайы ким салаасканан, ким массыынанан таһаллар. Чааһынай киһи маҕаһыын аһан үлэлэтэр. Хаһыаттары син аҕалаллар. Уонна өрөспүүбүлүкэм сонуннарын Саха араадьыйатыттан истэбин, бэрт үчүгэй. Мин бу кэлин хараҕым мөлтөөтө, уоннааҕыта этэҥҥэ. Ол эрээри, биир кыһалҕалаахпын – сааһырбыт дьон, бэйэм саастыылаахтарым баранан, кэлэн кэпсэтиһэр да киһим аҕыйаата.

Былырыын манна “Кыайыы скверин” арыйбыттара. Бу историческай суолталаах өйдөбүнньүк сир Иван Михайлович көҕүлээһининэн, үлэ бэтэрээнэ Николай Михайлов өйөбүлүнэн, көмөтүнэн олоххо киирдэ. Николай Григорьевич көһөрүллүүгэ аналлаах өйдөбүнньүгү эмиэ туттарбыта.
— Биир ааһан-араҕан биэрбэт санаабын этиим, — диэн салгыы кэпсиир бэтэрээн. — Аатырбыт артиллерист, Сталинград кыргыһыытыгар, Мамаев Кургаҥҥа хорсуннук сэриилэспит биир дойдулаахпыт Гаврил Протодьяконов Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойугар үстэ түһэриллэн баран, тоҕо эрэ кыайтарбат. Уоттаах сэрии толоонуттан генерал Вагин, маршал Чуйков курдук улуу полководецтар туруорсубуттара. Днепропетровскайга пушканы соһо сылдьан сэриилэспит, өстөөх хас да танкатын суоһарбыт, 4-5 артиллеристан собус-соҕотох тыыннаах хаалбыт, өстөөх 9 пулеметнай туочукатын, 4 блиндаһын, 2 пушкатын суоһарбыт буойун буоллаҕа, Гаврил Дмитриевич Протодьяконов! Кини – дьиҥнээх Дьоруой! Төһө даҕаны кэмэ ырааппытын иһин, хорсун буойун Гаврил Протодьяконовка Дьоруой аатын иҥэриини өссө да туруорсар наада. Эһиги, суруналыыстар, Ил Дархаммытыгар Егор Афанасьевичка, баһаалыста, хайдах эрэ тиэрдиҥ эрэ.

Дьэ, маннык кэпсээннээх буолла, буойун-учуутал, сэрии бэтэрээнэ Иван Павлов. Кини – дойдутун дьиҥнээх патриота, ону тылга эрэ буолбатах – дьыаланан дакаастыыр ытык кырдьаҕаспыт, итинтэн атыннык саныан, этиэн сатаммат.

Иван Михайлович Павлов 1921 сыллаахха Чурапчы улууһун Мындаҕаайы сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Чурапчытааҕы педагогическай училищеҕа үөрэммитэ. Фроҥҥа 1942 сыллаахха бэс ыйын 20 күнүгэр барбыта, саа-саадах тутан сэриилэһэн, Илиҥҥи Пруссияҕа тиийбитэ. Хотугулуу-Арҕааҥы, Степной, 3-с Прибалтийскай, 2-с Белорусскай фроннарга хорсуннук сэриилэспитэ, Курскай Дугаҕа алдьархайдаах кыргыһыыга кыттыбыта, Белоруссияны, Литваны, Латвияны, Польшаны уонна Кенигсберг куораты босхолоспута. Бойобуой “Албан аат” III истиэпэннээх уордьан, “За боевые заслуги”, “За взятие Кенигсбера” мэтээллэр кавалердара. Ыараханнык бааһырбыта, фронтан 1946 сыллаахха дойдутугар Чурапчыга эргиллэн кэлбитэ. Кини уопсайа 44 сыл устата история, география, физкультура учууталынан эҥкилэ суох үлэлээбитэ, алын сүһүөх байыаннай бэлэмнэниигэ уруоктары ыыппыта. Бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсан баран Иван Павлов өрөспүүбүлүкэтээҕи “Память” мемориал-кинигэ сүрүн эрэдээктэрэ, сэрии бэтэрээннэрин, кыттыылаахтарын испииһэктэрин чопчулуурга үгүс үлэни ыытар. Иван Михайлович ыччаты патриотическай иитиигэ сүҥкэн кылаатын киллэрэр. Кини 4 оҕо аҕата, 10-тан тахса сиэннээх, хос сиэннэрдээх.

Иван Михайлович идиэйэтинэн, нэһилиэктэргэ пааматынньыктар, комплекстар тутуллубуттара, тутуллаллар. Улуу кыайыы 70 сылыгар бэтэрээн Иван Палов “Хотугу Сулус” уордьанынан наҕараадаламмыта. Боотур Уус стадиоҥҥа туттарааттарын кытта, кини бу үрдүк наҕараадатын биир дойдулаахтарыгар – чурапчыларга анаабыта.

Чурапчылыыр аартыгы тутуһан иһэн, ыраах, үөһээ, айан суолун кытыытыгар, обелиск турарын көрдүбүт. Бу эмиэ буойун-учуутал Иван Павлов көҕүлээһининэн туруоруллубут пааматынньык. Мантан күөх Амма хайалаах кытыла, ытыска уурбут курдук, үчүгэйдик көстөр. Мантан Мындаҕаайы дьоно – саха саллааттара, үгүстэрэ бүтэһик төгүлүн тапталлаах дойдуларын диэки өссө биирдэ хайыһан көрөөт, бырастыылаһан, сэриигэ барбыттара. Онон бу – Ытык сир. Саа-саадах тутан, Ийэ дойдубутун фашистартан көмүскүү фроҥҥа ыҥырыллыбыт тапталлаах кэргэттэрин, аҕаларын, уолаттарын, убайдарын-бырааттарын мындаҕаайылар, субу, билигин обелиск турар сиригэр диэри кэлсэн, атаараллара.

«Жизнь в районах»: Как чурапчинская продукция сделала себе имя и завоевала любовь якутян

Любому столичному торговцу известно, что лучше продаются, если картошка, то непременно олекминская, караси – кобяйские, а мясо и молочные продукты – чурапчинские. Это наши бренды, которые ищут почти все потребители, истинные ценители натуральной местной продукции. Поэтому многие торговцы выдают свой товар за брендовый, даже если он таковым не является. А можно ли отличить истинность продукции, не отходя от прилавка? В рамках проекта «Жизнь в районах» мы делимся маленькими, но очень полезными секретами.

Аласный маркетинг

Мы попробовали продукцию СХПК «Чурапча» — одного из самых успешных и титулованных перерабатывающих предприятий в республике. Чурапчинские мясо и молочные продукты действительно очень вкусные, потому что коровы и лошади здесь питаются сочной и шелковистой аласной травой.

В соседнем Таттинском улусе, кстати, тоже такие же и молочка, и мясо, но массовым спросом пользуется больше чурапчинская продукция. Лишь знающие люди понимают, что таттинское мясо ничуть не хуже. Думаете, почему так?

А вот в этом заслуга СХПК «Чурапча», который одним из первых начал продвигать на рынке местные полуфабрикаты: мытые потроха для якутской похлебки, пельмени из жеребятины и так далее. Получается, этот бренд чурапчинцы заработали своими руками.

Это явление с привязкой продукции к определенной местности хочется назвать «аласным маркетингом» без всякого желания критиковать или, не дай Бог, высмеивать. Есть, работает — прекрасно!

21-й год

В минувшем году СХПК «Чурапча» отмечал свое 20-летие.

— Мы начали работать в 1997 году, — рассказывает директор Николай Аржаков. – Нашими пайщиками были разные сельхозпредприятия района, в том числе 198 крестьянских хозяйств, товарищество «Хадаар». Если честно, мало кто тогда верил, что у нас получится. Тогда и в голове не могло уложиться, что мы сами можем здесь разливать свой кефир, молоко, готовить полуфабрикаты. Многие так и говорили, почему люди будут покупать у нас потроха или харту? Ведь все это заготавливалось в простой деревенской семье для себя. А о том, чтобы продавать разливную чистую воду, тогда и речи быть не могло. Базы для переработки тогда не было. Пришлось арендовать помещение, оборудование. Время показало — местная продукция весьма востребована. Но, конечно, к тому, что предприятие имеет сегодня, пришлось идти долгие годы.

А сегодня годовой оборот предприятия – 300 миллионов рублей!

Лучший СХПК

В кооперативе трудятся 184 работника. В летнее время, когда «просыпаются» маслозаводы в наслегах, их становится в два раза больше. Примечательно, что 60% сотрудников СХПК – это молодежь. К примеру, сейчас в СХПК «Чурапча» трудоустроилось более 60 выпускников сельхозакадемии и техникума.

Работают молодые люди с большим энтузиазмом. В этом мы убедились, посетив кондитерский цех, который расположен в одном месте с фирменным магазином. Девушки-технологи пекут бисквиты, вкуснейшие якутские лепешки, режут их для национального блюда. Кстати, «лепешка в сливочном креме» — одно из самых востребованных блюд.

Хочется рассказать о социальной полке в фирменном магазине СХПК «Чурапча». Если ты хочешь сделать доброе дело, то можешь купить продукты и поставить на эту полку в магазине. Нуждающиеся выберут, что им надо. Обычно сюда кладут хлеб, макароны, консервы. Это лучше, чем подавать милостыню наличными. Деньги ведь и пропить можно, считают чурапчинцы.

Продукция

Сегодня СХПК «Чурапча» изготавливает более 50 видов одной только молочной продукции. Трудно перечислить то, что есть. Проще назвать то, чего здесь не делают. В Чурапче пока нет собственной сыроварни. Все остальное из молочки имеет место быть.

В летнее время, к примеру, даже редкий молочный напиток из «уере ото» продается. Это такая трава, настоянная на кислом молоке. Отменным вкусом отличаются 50-процентные сливки и масло.

Из мясных полуфабрикатов на первом месте копченая жеребятина «Джесегей» в вакуумной упаковке, самым востребованным называют фарш «Сандалы».
Удалось нам попробовать и местную колбасу. Она похожа на старую, из Советского Союза. Красителей и ароматизаторов нет. А все натуральное сейчас ценится выше. В планах увеличить количество и качество выпускаемых полуфабрикатов. Чтобы просто в микроволновку положил, разогрел и съел.

Требуйте лицензию

Если говорить о наградах предприятия, наверное, читателю будет скучно. Лучшая награда — это спрос. Везде ищут именно чурапчинские продукты. Хорошо, когда товар упакован в бутылочки, пакеты, надписан, промаркирован.

А если это развесное масло? Или мясо? Некоторые наглые продавцы достают коробку из-под чурапчинского масла и из нее торгуют по высоким ценам привозной продукцией. Как отличить псевдочурапчинские продукты?

— Требуйте лицензию у продавца и справку о продукции, — советует Афанасий Николаевич. – Лучше покупать в специализированных магазинах, где у нас есть свои полки. И даже у тех, кто продает жеребятину с доставкой на дом, должны на руках быть справки, где все написано.

Вот такой полезный совет для тех, кто любит аласные мясо и молоко.

Проект «Жизнь в районах» рассказывает о людях, проживающих в улусах нашей республики. Именно они своими победами и проблемами создают жизнь на селе. Смотришь на них и веришь, что Якутия — бескрайняя, и ты сможешь жить, трудиться и развиваться где угодно. Чем так вдохновляют эти люди? Они делают свое дело. Им непросто. Часто — совсем невесело. Но они продолжают жить с любовью к своей малой родине — так, чтобы жизнь вокруг наполнялась смыслом.

«Улуус олоҕо»: Чурапчы улууһун баһылыктарын сахалыы таҥыннарбыт «Дьүөгэ» үлэтин хайысхата киэҥ

“Сахамедиа” суруналыыстара Чурапчытааҕы “Дьүөгэ” тэрилтэ хаһаайката Татьяна Николаевна Карсанаеваҕа ыалдьыттаатыбыт. Манна дьахтар, эр киһи, оҕо таҥнар таҥаһын араас көрүҥүн, түүлээҕигэр тиийэ, барытын тигэллэр. Ол эрээри, мин санаабар, ордук, сахалыы таҥаһы уустаан-ураннаан тигиилэрэ ордук табыллар. Салгыы «Улуус пааспарыгар» кэпсиибит.

Икки мэндиэмэннээх аныгылыы оҥоһуулаах иистэнэр сыах сөрү-сөпкө тэринэн олорорун көрдүбүт. Сырдык, сылаас, уонча үлэһиттээх. Бастакы этээскэ маҕаһыыннаах, мантан иискэ-ууска туохха наадыйалларын, иннэтиттэн-сабыттан саҕалаан, миэтэрэлээх араас эгэлгэ таҥаһыгар тиийэ атыылаһаллар.

Татьяна Карсанаева — “Дьүөгэ” салайааччыта, РФ олох-дьаһах хааччыйыытын туйгуна, СӨ норуот маастара, предприниматель, бэйэтин дьыалатын 2004 сылтан саҕалаабыт. Бу иннинэ кини “Арчы” үөрэтэр-производственнай кэмбинээккэ маастардаабыта, онтон, олох хаамыытынан, дьоҕус бизнескэ барбыта.

— Саха таҥаһын мин оҕо эрдэхпиттэн көрө, кэрэхсии улааппытым. Чурапчы дьахталлара хайа да кэмнэргэ бэйэлэрин омуктарын таҥаһын сөбүлээн тиктэллэр, астына кэтэллэр. Урут да, билигин да, биһиги улууспут уран тарбахтаахтарынан аатырар. Бу үгэспит хаһан даҕаны быстыбатаҕа. Билигин иис көрүҥэ өссө күүскэ сайынна, саха таҥаһа үрдүк таһымҥа таҕыста. Норуот маастардара саха таҥаһын дьаныһан туран сөргүтэллэр. Сахалыы таҥныбыт киһи, мин санаабар, олус маанытык, дьоһуннук, тутум үрдээн көстөр, дьон сэҥээриитин ылар. Итиэннэ, бэйэбит таҥаспыт куйааска да, сөрүүҥҥэ да – саамай табыгастаах, — диэн санаатын үллэстэр Татьяна Николаевна.

— Аатырбыт “Чурапчинка” кэһиэччиги эһиги эмиэ тигэн эрдэххит?

— Тигэбит. “Чурапчинка”-ны 80-c сылларга аатырбыт иистэнньэҥмит Прасковья Ефимовна Дьячковская сөргүппүтэ. Оччолорго, “Чурапчинка” диэн түмсүү кыттыылаахтара бары тиктибиттэрэ. Билигин өссө элбэх киһи тиктэр, кэтэр.
Бу билигин биһиги бөлөхтөрүнэн уонна биирдиилээн дьон таҥаһын тигэ сылдьабыт. Сакаас киирэ турар.

Бастаан тэриллии саҕана, 2004 сыллаахха, “Дьүөгэ”-лэр төрдүө этилэр: Татьяна Карсанаева, Любовь Захарова, Надежда Ахматова уонна Екатерина Седалищева. Оттон билигин уон киһи үлэлиир – 2 түүлээхчит (түү таҥаһы тигэр), 1 оҕуруо анньааччы, 1 кырыйааччы уонна иистэнньэҥнэр. Татьяна Николаевна үлэни тэрийэр, бириэмэ көһүннэҕинэ түүлээҕи иистэнэрин сөбүлүүр – бэргэһэ, саҕа, үтүлүк, уо.д.а. оҥоһуктар.

Хамнастара оҥорон таһаарыынан, онон, сакаас хайдах киирэринэн, бары бииргэ көхтөөхтүк үлэлииллэр. Бары универсал-иистэнньэҥнэр. Цветана Томская, Любовь Захарова, Екатерина Седалищева – Чурапчы улууһун норуот маастардара. Татьяна Афанасьевна, Татьяна Ильинична, Ульяна Викторовна, Любовь Михайловна, Екатерина Ивановна — Арассыыйа хааччыйыы эйгэтин туйгуннара.

“Дьүөгэ” – Норуоттар икки ардыларынааҕы, Арассыыйатааҕы, Саха сиринээҕи араас таһымнаах куонкурустар кыттыылааҕа, кыайыылааҕа. Олортон Татьяна Карсанаева өрөспүүбүлүкэтээҕи “Саһарҕа” куонкуруска I миэстэ буолбуттарын ураты күндүтүк саныыр. Былырыын Москваҕа өрөспүүбүлүкэ бэрэстэбиитэлистибэтин көҕүлээһининэн, чурапчылар ыһыах ыспыттара. Онно «Дархаана» уопсастыба чилиэннэрэ «Дархаана» диэн сиэдэрэй тигиилээх соннорунан норуоттар икки ардыларынааҕы куонкуруска кыайан, гран-при ылбыттара. Бу манна эмиэ «Дьүөгэ» кылаата баар. Оттон билигин сыллата Олоҥхо ыһыаҕар биири да көтүппэккэ миэстэлэһэллэр. Хайдах Тааттаҕа Олоҥхо ыһыаҕар “Чаҕылхай аат” буолуохтарыттан ыла, бу ааттарын биирдэ даҕаны ыһыктыбакка, үрдүктүк тутан кэллилэр.

Сыахпытыгар төнүннэхпитинэ — сакаас ордук саас-сайын, ыһыахтар чугаһаатахтарына олус элбиир. “Улууспут сакааһын бастакынан толоробут”, — дэһэллэр маастардар. Манна даҕатан эттэхпинэ, Чурапчы улууһун баһылыгын уонна нэһилиэктэр баһылыктарын сахалыы таҥастарын барытын бу “Дьүөгэ”-лэр уустаан-ураннаан тикпиттэр.

Олоҥхо ыһыаҕар чурапчылар сахалыы таҥастарын олус хайгыы көрөннөр, атын улуустар бэйэлэрин таҥастарын аны “Дьүөгэ”-ҕэ тиктэрэллэр. Холобур,
Үөһээ Бүлүүттэн, Мииринэйтэн, Өймөкөөнтөн тиийэ кэлэн сакаастаабыттара. Ыаллыы таатталар – солбуллубат сакаасчыттар. Аны быйыл Олоҥхо ыһыаҕа Алдан улууһугар буоларынан, алданнар саха таҥаһыгар сакаас оҥоро кэлээри сылдьалларын иһиттибит.

— Бэйэҕитигэр ыра санааҕыт хоту сахалыы таҥас арааһын тигиннэххит?

— Олохтоох оҥорон таһаарыыбыт миэстэтин булаат, кыргыттарбар таҥас бэлэхтээн, сахалыы көстүүм тиктэрбитим. Онтон ыла, бары сахалыы таҥастаахпыт. Сылын аайы тупсаран, ситэрэн-хоторон иһэллэр. Бэйэм эмиэ сыл аайы саҥаны кэтэрбин сөбүлүүбүн.

— Дьахтар сахалыы таҥаһын кэмпилиэгэ быһа холуйан төһөҕө турарый?

— Матырыйаалын хаачыстыбатыттан уонна быһыытыттан – “сборкалаах” буолар дуу, биитэр “складка” буолар дуу, онтон тутулуктаах. Аны ким эрэ тимэхтээҕи, ким эрэ сомуоктааҕы ордорор. Онон, быһа холуйан – 12-16 тыһыынча солкуобайга туруон сөп.

Итинник кэпсэтэ-кэпсэтэ, иистэнньэҥнэр үлэлэрин көрөбүт. “Бу – Чыаппара ансаамбылын сакааһын тигэ сылдьабыт, онтон таатталарбыт үлэспиттэригэр ылсыахпыт”, — диир салайааччы.

Таатта Чычымаҕыттан олоҥхоһут эбэлэр ансаамбыллара үрүҥ солкоттон 20 устуука хаарыс былаат сакаастаабыт. Эчи үчүгэйин – бытырыыстаах! Ити курдук, Кытаанах нэһилиэгиттэн эмиэ ансаамбыл сакааһа бу кэмнэргэ киирэн турарын көрдүбүт. Маны таһынан биирдиилээн тус сакаас элбэх – соннор, көстүүмнэр, былааччыйалар, бүрүүкэлэр.

— Биһиги килийиэн туохха баҕарарынан үлэлиибит. Кыһаллабыт, тупсаҕайдык таҥнан, дьоммут кыраһыабай буолуон баҕарабыт, — диир Татьяна Николаевна.

Кини бу дьоҕус бизнеһин сайыннарыыга, биллэн турар, дьиэ кэргэнэ барыта кыттар. Куоратынан, тыа сиринэн уолаттара, кыыһа – бары ийэлэригэр көмөлөһөллөр. Дьиэ кэргэн бары биир сомоҕо күүс буолан дьулуурдаахтык үлэлээтэҕинэ эрэ ситиһии кэлэр, олохпут сайдар.

Чурапчы сирэ былыр-былыргаттан уран тарбахтаах уустарынан, талааннаах иистэнньэҥнэринэн баай-талым. Төрөөбүт култуурабытыгар, үгэстэрбитигэр, омук быһыытынан уратыларбытыгар харыстабыллаахтык сыһыаннаһан, көлүөнэттэн-көлүөнэҕэ тиэрдиллэн, иис-уус кистэлэҥнэрэ ийэттэн кыыска, кыыстан сиэҥҥэ бэриллэн, күн бүгүҥҥү олохпутугар тиийэн кэллэхтэрэ, дьону киэргэтэр, арчылыыр-араҥаччылыыр, үөрдэр, үрдэтэр аналларын дьоһуннаахтык, сиэрдээхтик толоро сырыттахтара, салгыы сайдар кэскиллэннэхтэрэ. Ол биир туоһутунан бүгүн «Улуус олоҕо» бырайыакка кэпсээбит «Дьүөгэ» тэрилтэбит айымньылаах үлэтэ буолар.

«Жизнь в районах»: Стоит ли строить «еврохотоны» в деревнях?

В селе Мындагай Чурапчинского улуса действует один из самых дорогих «еврохотонов» нашего времени. Он благоустроенный, практически полностью механизированный. В другом маленьком селе деятельный глава предлагает строить те же «еврохотоны», но компактнее и гораздо дешевле. 

Основа кластера

Огромный животноводческий комплекс построен на окраине Мындагая. Эта деревня стала пилотной площадкой для апробации программы агрокластерного развития села. Расположенный на берегу красавицы Амги Мындагай, по оценке специалистов, имеет самые подходящие для ведения сельского хозяйства условия. Здесь можно держать скотину, смело засевать просторные долины злаковыми и овощными культурами, строиться и жить себе припеваючи. Кстати, в советские годы местный совхоз был одним из самых богатых.

В проекте расписаны все госпрограммы, согласно которым можно развернуть маленький аграрный рай в этом дивном уголке природы. И огромный «еврохотон», как быстро прозвали в народе коровники, построенные по новым технологиям, — это будущая основа запланированного агрокластера.

В нем можно содержать большое поголовье дойных коров, выращивать молодняк: кого на смену, а кого на мясо, и благодаря дорогостоящей доильной системе получать то самое чистейшее молоко, которого не касались человеческие руки.

Не в выгоде счастье

Подробнее о планах развития агрокластера рассказал директор СХПК «Мындагай» Дмитрий Ноев:

Слева — Дмитрий Ноев с заместителем главы улуса Иннокентием Матвеевым.

— Мы приняли трехгодичную программу. Защитили на всех уровнях. Сейчас идет второй год ее реализации. В 2015-м году в селе был построен большой современный животноводческий комплекс на 400 голов. Только ленивый тогда не писал, что такие дорогие комплексы у нас строить, дескать, невыгодно.

— Неужели выгодно?

— А почему бы не поставить вопрос иначе? Почему северные животноводы не могут работать в тепле, чистоте, не надрываясь?

Планы выполняются

По дороге в Мындагай посетили новый сайылык. Он построен по госпрограмме, этим летом его будут оборудовать. Если все пройдет по плану, то 130 коров будут доить всего две (!) доярки.

Кооператив выполнил планы по молоку. В минувшем году заготовил более 500 тонн сена, 130 тонн зерновых. Осенью на выставке Минсельхоза по итогам получили переходящее Красное знамя. Отметим, что вначале работы из Хакасии привезли 200 нетелей. Сейчас они уже доятся.

Пока у мындагайцев все получается. Расширяется кормовая база. Купили по программе силосный комбайн, первый в районе. Обновляют оборудование, машины. Ведь основной критерий, почему агрокластер развивают именно в этой деревне, это то, что здесь была хоть кое-какая, но уцелевшая с совхозных времен база. И дома молодым специалистам здесь строят по программе ИЖС. В 2017 году возвели пять домов, в этом планируют столько же. Глядишь, и целая деревня вырастет.

Будет ли теленок по имени «Сахамедиа»?

Коровник действительно оказался самым чистым из тех, что я видела. Специфический запах, конечно же, есть, но чистят навоз скреперы, нечистоты сгребаются в яму, откуда их отсасывают фекалкой.

В комплексе несколько залов: для коров, нетелей и телят. Есть еще доильный зал, куда коров перегоняют по очереди. Скотину здесь не привязывают. Среди обитателей выделяется Геройка, так зовут телку, которая старше всех и забирается на любую возвышенность, то есть возвышается над всеми.

С кличками приходится мучиться. Дают имена всех работников. К примеру: в телячьем отделе есть Аппуо, названный в честь молодого скотника Афанасия Петрова. Была корова Танюша, а вот Мани или Андрюши мы не нашли. Но работники фермы нам в утешение обещали назвать Сахамедиа теленка, который родится на днях.

Увидев все прелести быта в новом супердорогом хотоне, такие, к примеру, как душ, для работников, соглашаешься с Дмитрием Дмитриевичем. Почему в век нанотехнологий не работать вот в таких комфортных условиях? К тому же, если вокруг дорогостоящего коровника создается целый агрокластер.

Мини-еврохотоны

А вот в селе Телей мы поговорили с молодым и деятельным руководителем Дмитрием Захаровым, исполняющим обязанности главы наслега. Дмитрий Егорович проходил  стажировку в Норвегии, а поскольку он по профессии инженер-строитель, то присмотрелся к тому, как устроены коровники в этой европейской стране.

— Совсем необязательно строить огромные сооружения, — говорит наш собеседник. – К примеру, вот проект на тридцать голов скота. Здесь тоже все автоматизировано. Этот проект у меня родился во время стажировки в Норвегии, я дополнил и несколько изменил коровник под наши условия.

Его изобретение – самоопрокидывающаяся тележка для вывоза навоза. Из этого навоза с помощью калифорнийских червей можно тут же изготавливать чистейший чернозем. Также никакой сырости в мини-еврохотонах быть не может, поскольку полы здесь посыпают специальными опилками, сорбентами. В селе уже заказали оборудование для производства таких опилок. Для фермера-частника – самое то!

В общем, выводы можно сделать однозначные: пусть якутские хотоны тоже улучшаются.

Проект «Жизнь в районах» рассказывает о людях, проживающих в улусах нашей республики. Именно они своими победами и проблемами создают жизнь на селе. Смотришь на них и веришь, что Якутия — бескрайняя, и ты сможешь жить, трудиться и развиваться где угодно. Чем так вдохновляют эти люди? Они делают свое дело. Им непросто. Часто — совсем невесело. Но они продолжают жить с любовью к своей малой родине — так, чтобы жизнь вокруг наполнялась смыслом.

«Улуус олоҕо»: Чурапчы сэлиэнньэтин саамай минньигэс сыаҕыгар сырыттыбыт

“Сахамедиа” суруналыыстара Чурапчы сэлиэнньэтин биир саамай минньигэс сиригэр – торт оҥорор сыахха кэлэн турабыт. Хаһаайка Ульяна Заровняева, төһө даҕаны үлэтин үгэнэ буоллар, үөрэ-көтө көрүстэ. Тыа сиригэр дьоҕус бизнес сайдыытыгар тугу билбиппитин-көрбүппүтүн «Улуус пааспарыгар» кэпсиибит.

Чурапчыга олорор, үлэлиир предприниматель Ульяна Заровняева минньигэс сыаҕар остуолга, долбуурдарга торт бөҕөтө кэчигирээбит. Эчи үчүгэйдэрин, кыраһыабайдарын, эгэлгэ араастарын. Бу – сибэккилээх корзина, бу — массыына-торт, оттон бу үс этээстээх торду оҕолорун төрөөбүт күнүгэр төрөппүттэрэ сакаастаабыттар.

— Мин араас ойуулаах бисквитнэй, кремовай тортары оҥорорбун сөбүлүүбүн. Уонча көрүҥ – “Вупи пай”, “Птичье молоко”, “Зебра” бисквитнэй торт , “Фруктовай”, “Шоколаднай”, “Красный бархат”, “Медовай”, араас пирожнайдар. Ассорти-торт хамаҕатык барар. Сакаас киирэ турар. Күҥҥэ 10-ча анал сакаас баар буолар уонна маҕаһыыммытыгар күннэтэ 30-40-ча торду атыыга таһаарабыт. Бырааһынньыктарга, субуота, өрөбүл күннэргэ сакаас элбиир. Маны таһынан, уонча маҕаһыыны кытта дуогабардаахпын, онно ыыталыыбын. Үлэ күнэ сарсыарда 9 чаастан саҕаланан, киэһэ 18 чааска диэри салҕанар. Бырааһынньыктарга субуота-өрөбүл диэн суох, сакаас наһаа элбээтэҕинэ, күннэри-түүннэри да үлэлиэххэ сөп. Барытын бэйэм оҥоробун. Бисквити бэлэмнииргэ көмөлөһөр кыргыттардаахпын. Сыахха, маҕаһыыҥҥа уопсайа 5 киһи үлэлиибит, — диир кини.

Биһиги тиийэрбитигэр Айта Дьячковская диэн эдэр кондитер бисквит оҥоро сылдьара. Үлэ сыахха элбэх.

Быйыл Ульяналаах “пищевой принтер” диэни ылан абыраммыттар. Сакаасчыт баҕатынан, торду араастаан киэргэтиэххэ, холобур, төрөөбүт күннээх оҕо хаартыскатын эмиэ оҥоруохха сөп диэн этэллэр. Оттон сырьеларын Новосибирскай куораттан сакаастаан ылаллар.

Ульяна Николаевна кэргэнинээн Иван Егорович Новгородовтыын, бу сыаҕы аһаннар, кондитерскай оҥоһуктарынан бэйэлэрин дьыалаларын 2014 сылтан саҕалаабыттара. Иван Егорович бородууксуйаны маҕаһыыннарынан тарҕатар, булар-талар, хааччыйар саамай тутаах киһи. Бастаан арендалаан турбуттара, оттон билигин, дьиэни атыылаһан ылан, уулуссатын аатынан “Октябрьскай” диэн сүрэхтээн, бизнестэрин хаһаайыстыбатын ыал аҕата көрөр-истэр. Онон, дьиэ кэргэн дьарыга сайдар. Улахан кыыстара Алена көмө киһитэ, оттон төрөппүттэрэ түбүктээх үлэҕэ сылдьар кэмнэригэр кырачаан Катюшаны эбээлэрэ көрөн, олох абыраабыт.

Ульяна Улан-Удэ куоракка институкка үөрэнэн, “инженер-технолог общественного питания” идэни ылбыт уонна 2008 сыллаахха дойдутугар Чурапчыга үлэлии кэлбитэ. Улуустааҕы “Маарыкчаан” потребуопсастыбаҕа технологтыы сылдьан, үлэҕэ саҥаны-сонуну ылынымтыа кыыс, дьонун кытта сүбэлэһэн, сыыйа бэйэ дьыалатын аһарга быһаарыммыта. Сыах аһыллыытын историятыттан кылгастык билиһиннэрдэххэ итинник.

— Идэбин олус таптыыбын. Оскуола эрдэхтэн талан ылбытым. Инженер-технолог идэтигэр үөрэнэ сылдьан, төрөөбүт дойдубар Дириҥҥэ сайыҥҥы кэмҥэ кондитерскайга үлэлээбитим, онтон ыла биһирээбитим. Технологтыы да сылдьан, килиэп, буулачыка, кондитерскай оноһуктарга ордук охторум. “Маарыкчаан” ПО-ҕа үлэлии сылдьан, ассортимеммытыгар саҥа, сонун көрүҥнэри киллэрэн, өрөспүүбүлүкэтээҕи ас-үөл быыстапкаларыгар миэстэлэһэр этибит. Инникитин, араас бурдук аһын дэлэтэн, сайыннарар бэйэм бүччүм баҕа санаалаахпын, — диир Ульяна Николаевна.

Сыахтан тахсыахпыт иннинэ, Ульяна Николаевна, биһиги харахпыт далыгар маастар-кылаас көрдөрөн, киэргэтэн, “Сахамедиа” диэн анал ааттаан оҥорбут тордун дегустациялата биэрдэ. Олус минньигэс!

Ханна да тиий, дьон төһө хаачыстыбалаах, сыаналаах аһы атыылаһарыттан, сакаастыырыттан, дьиэ кэргэн хайдах олорорун, төһө кыахтааҕын ыйдаҥардыахха сөп. Холобур, бырааһынньыктарга, оҕо төрөөбүт күнүгэр, сыбаайбаҕа, малааһыҥҥа, үбүлүөйдэргэ хайдахтаах курдук эриэккэс, кэрэ, ыарахан сыаналаах тортары сакаастыылларын көрөн туран, дьон кыаҕырбыт, олох тупсубут, диэн санааҕа кэлиэххэ эмиэ сөп.

Ульяна Заровняеваттан “Вупи пай” торт рецебэ:

Бородуукта:

Бурдук 350 г
Какао бороһуок 50 г
Саахар 210 г
Сымыыт 2 устуука
Ынах арыыта 250 г
Үүт 150 г
Кофе 20 г
Лимон сүмэһинэ 10 г
Сода чаайынай луоска аҥаара
Үлүннэрэр бороһуок 2 чаайынай луоска
Ванильнай саахар 10 г
Туус чаайынай луоска кыра аҥаара

Киэргэтиигэ:

Сливки 33%-наах 500 г. Маскарпоне (сыырынай крем) 250-300 г. Саахарынай пудра 100 г. Билииккэ сакалаат 100 г. Ынах арыыта 20 г.
* Арыы, саахар кутан, миксердиибит, бытаан ускуораска 2 мүнүүтэ эрийтэрэн баран, 2 устуука сымыыт кутан эмиэ 3 мүнүүтэ миксердиибит.
* Үүккэ кофе уонна лимон сүмэһинин кутан буккуйабыт уонна симиэспитигэр кутан, бытаан ускуораска 2 мүнүүтэ эрийтэрэбит.
* Иһиккэ бурдугу сиидэлиибит, какао, ванильнай саахар, үлүннэрэр бороһуок, сода, туус — барытын кутан иһиккэ буккуйабыт уонна аргыый аҕайдык кыра-кыратык кутан, миксердии турар иһиппитигэр кутабыт, 3 мүнүүтэ эрийтэрэбит.
* Анал киэптэри арыынан сотон баран, тиэстэбитин кутабыт, формабытыгар 3-4 устуука коржик тахсар. Коржиктарбытын 20-25 мүнүүтэ 180 кыраадыска буһарабыт уонна сойута уурабыт.
* Киэргэтиигэ киирэбит. Маскарпоне миксердиибит, ууллубутун кэннэ 33%-наах сливкини уонна саахарынай пудра кутан, миксердиибит.
* Коржиктарбытын киэргэтэбит. Аллараа слой коржигы креминэн сыбаан баран, иккис коржигы уурабыт уонна эмиэ сыбыыбыт. Үһүс коржигы ууран баран, креминэн сыбыыбыт уонна төрдүс коржикпытын уурабыт.
* Иһиккэ сакалаат уонна арыы кутан, атын улахан иһиккэ оргуйа турар итии ууга иһиттэри туруоран уулларабыт. Ууллубут сакалааппытынан торт үрдүн сыбыыбыт.
8. Торт үрдүн сакалааттарынан, пирожнайынан киэргэтиэххэ сөп.

«Вупи пай» (Whoopie pie) — бу американскай төгүрүк пирожнайдар. Чараас кириэм хаттыгынан сыстыбыт сымнаҕас бисквитнэй лэппиэскэлэртэн тураллар. Биирдэ боруобалаатыҥ да – иккиһин эмиэ сиэххин, чугас дьоҥҥун күндүлүөххүн баҕараҕыҥ. Оннук үчүгэй!

“Тыа сиригэр командировкаҕа тиийдэххитинэ, тута маҕаһыыннарын киирэн көрөр буолуҥ. Килиэптэрин сыаната, хаачыстыбата хайдаҕый? Атын табаарынан төһө баайый? Нэһилиэк хайдах дьаһанан олороро атыы-тутуу эргийэр кииниттэн көстөр”, — диир буолара мин бастакы эрэдээктэрим Айталын. Чурапчы улууһун олоҕун сырдатыыга, ити хас эмэ сыл анараа өттүгэр этиллибит этии, билигин да көдьүүстээҕин көрдөрдө.

«Жизнь в районах»: Десятикратное счастье семьи Ильиных из села Мындагай

В былые времена восемь-десять детей в семье считалось вполне обыденным явлением. В наши дни — это уникальная редкость, но все же некоторые якутские семьи уверены: чем больше ребятишек, тем больше счастья. В селе Мындагай Чурапчинского улуса проживает дружная чета Ильиных, которые приумножили свое богатство в десять раз. 

Семеро мальчиков и три девочки 

Почему-то я подумала, что в семье Ильиных семеро детей. Где-то краем уха услышала цифру семь и зациклилась. В пылу сбора других материалов забыла уточнить наверняка. С таким количеством детей ведь тоже становятся героинями.

В семье действительно оказалось семеро детей, но только тех, что еще учатся и будут учиться в школе. На самом деле у Любови Егоровны и Андрея Андреевича десять детей. Трое сыновей уже вылетели из-под родительского крыла: кто служит, а кто учится.

Итого в этой замечательной большой семье двенадцать самых близких и родных людей: мама с папой, семеро мальчиков и три девочки. Девчонок меньше, но ведь с погони за ними и началось героическое будущее мындагайской ячейки общества.

Так хотели дочку

Живут Ильины в обычном деревенском доме, который нельзя назвать ни большим, ни маленьким. Все обычное, деревенское: поленница, аккуратно сложен лед, расчищены дорожки, ведущие к разным хозяйственным постройкам: амбару, хотону.

Ради такого редкого случая, подготовки публикации в ЯСИА и республиканских газетах, старших ребят отпустили пораньше из школы, и сама глава наслега привезла их вместе с нами домой.

Девочки, мамины помощницы, сразу взялись за тесто. Переоделись, умылись и давай маме помогать, тесто для пирожков разделывать. Готовят хозяйки всегда все вместе, и каждый день на столе появляется что-то вкусное, испеченное добрыми мамиными руками.

— Так получилось, что у нас рождались только мальчики, — рассказывает Любовь Егоровна. — Первенец Андрей, названный в честь отца, родился в 1994 году. Через год родился Алеша, потом Саша – они сейчас студенты. И четвертый ребенок тоже получился мальчиком. Назвали Егором, он сейчас учится в колледже. А мне очень хотелось девочку.

И Бог все-таки услышал просьбу родителей: пятым ребенком в семье Ильиных стала Маша, она сейчас учится в 10 классе.

— А девочке ведь нужна подружка, — продолжает рассказ супруги Андрей Андреевич. – Но сестренка сразу не получилась. Родился Арсен.

Все дружно смеемся, а Арсен смущается.

Подружки Маши родились вслед за Арсеном. Алена сейчас учится в седьмом классе, а Вера — в пятом. Ильины решили, что на этом они готовы остановиться, однако тут насели все родственники, друзья: «Раз уже восьмерых родили, то давайте и девятого, и десятого. Хоть героями станете», — говорили.

Близнецы

Но, конечно, рожали малышей не для героизма. Так получилось. Здесь просто любят детей. У Любовь Егоровны была большая семья – их семеро. А вот Андрей Андреевич – сирота. Может быть из-за этого семья для него имеет самое большое значение в жизни.

Поэтому, когда супруга забеременела в девятый раз, сомневаться не стали –надо рожать. До последнего триместра врачи не знали, что Любовь Егоровна носит двойню.

— Чтобы показаться на УЗИ, ездила в райцентр, — вспоминает мама. – Но каждый раз то врач в отпуске, то аппарат сломан. У нас в роду никогда не было близнецов, но я почему-то чувствовала, что у меня будет двойня. Они даже пинались по-разному, по-другому.

Шесть лет назад у Ильиных родились Афоня и Август, и вопрос о героизме отпал сам собой. Было восемь, а стало сразу десять! Любовь Егоровна удостоилась звания «Мать-героиня». Кстати, нетрудно догадаться, в каком месяце мальчики появились на свет, верно?

Садик дома

Ни один из детей Ильиных не ходил в садик. И близнецы тоже не исключение.

— Зачем, если я дома сижу, — улыбается мама. – Старшие сами друг за дружкой смотрели, вместе росли, учили друг друга, и близнецам тоже не скучно. В школе все дети учились и учатся хорошо, оценок плохих не приносят.

Очень большим авторитетом у детей пользуется старший брат Андрей. Он рос очень заботливым с самого детства. В 10 месяцев уже качал кроватку братика, хотя сам ходить-то толком тогда не умел. Он то и заказывал родителям сестренку и говорил, что у него будет три сестры, когда их еще в помине не было. Предсказал еще в детском возрасте. Сейчас Андрей служит, его фотографии висят на стене, и все с любовью ждут, когда старший брат вернется из армии. Особенно малыши.

Не надо много денег, надо больше любви

Конечно, чтобы содержать семью, нужно много денег. У Ильиных таких заработков нет. Детские пособия, свое хозяйство, скромная зарплата родителей.

— Помощь от государства есть, — делятся родители. – Машину получили, ездим на ней, очень благодарны. Свое хозяйство выручает, держим коров. Мы как-то не думали о том, что нам нужна помощь. Справляемся. Дети ведь не чужие, а наши, родные. А знаки и пособия — это уже второстепенное.

Сделав семейное фото, восхитившись дружной семьей Ильиных, уезжаем. А нас провожают всей семьей, и это так приятно, трогательно и тепло.

“Улуус олоҕо”: Төлөйгө Егор Адамов хаһаайыстыбатын муоһатын уолугар Артурга туттарда

Сахамедиа “Улуус олоҕо” бырайыагын суруналыыстара Төлөйгө “Азаана” бааһынай хаһаайыстыбатын сүрүн баазатыгар сырыттыбыт. Фермаҕа киирэн кэлээппитин кытта, күөх от сыта муннубутугар саба биэрдэ. Ынах-сүөһү күнүскүтүн аһыы турар. Ыраас, сылаас, ханна даҕаны уу-хаар, инчэҕэй суох. Хаһаайыстыба туһунан сиһилии «Чурапчы улууһун пааспарыгар» кэпсиибит.

Биэс сыллааҕыта “Саха сирэ” хаһыат тэрийбит “төгүрүк остуолугар” Чурапчы улууһугар биир бастакынан тэриллибит “Азаана” бааһынай хаһаайыстыбатын салайааччыта Егор Адамов кыттыыны ылбыта. Кини онно: «Үлэлиир усулуобуйаны тэрийэ сатыыбыт да, ыччат тыа хаһаайыстыбатын үлэтигэр тардыстыбата мунчаардар«, — диэбитэ. Оччотугар, экэниэмикэ бу салаатын салгыы ким сайыннарар? Ыйытыы бэйэтэ күөрэйэн тахсыбыта. Онуоха, туһааннаах министиэристибэ үлэһиттэрэ, уопуттаах исписэлиистэр, эмиэ ити кэпсэтии кэмигэр, “Тыа хаһаайыстыбата дьиэ кэргэн бизнеһигэр кубулуйдаҕына эрэ, бааһынай солбуга үүнэн тахсыаҕа», — диэн эппиттэрэ. Билигин санаатахха, ити саамай сөптөөх бэлиэтээһин эбит.

Дьиэ кэргэн үтүө үгэһинэн салайтаран

«Төгүрүк остуолга» этиллибит санаа олоххо киирдэ диэххэ сөп. Холобур, бу билигин “Азаана” бааһынай хаһаайыстыбатын Адамовтар уоллара Артур Егорович салайар. Аҕалара Егор Егорович настаабынньык быһыытынан, биллэн турар, көмөтө, сүбэтэ үгүс. Ийэлэрэ Татьяна Афанасьевна оскуолаҕа учууталлыыр. Ыал 3 уол, 1 кыыс оҕолоохторуттан, чуолаан, Артур фермер буоларга быһаарыммыт. Кини бэйэтэ идэтинэн инженер-мэхээнньик, онон, тиэхиньикэни да кыайа-хото тутара чахчы.

«Азаана» хаһаайыстыба 2012 сыллаахха Германия технологиятынан толору хааччыллыылаах хотону туттарбыта. Олохтоохторго үлэ миэстэтин таһааран, үүтү ыаһыҥҥа идэтийэн дьарыктанан, өрөспүүбүлүкэҕэ бастыҥнар ортолоругар киирбитэ. Оччолорго уопут атастаһа Саха сирин араас муннуктарыттан кэлэллэрэ да, элбэҕи туоһулуур.

Билигин эдэр Адамов хаһаайыстыбатын биэс сыллаах сайдыытын торумнаан олорор. Сүөһүтүн ахсаанын 200-кэҕэ тиэрдэн, үрдүк төлөһүтүүнү ылан, сүрүннээн эккэ хайысхалыыр былааннаах.

— Күҥҥэ иккитэ аһатабыт. Сарсыарда 8 чааска уонна күнүс 3-кэ. Оһохпутун чоҕунан оттобут, онон сылаас. Манна билиҥҥитэ 40 төбө турар. Онтон икки ынах төрөөтө, ыан эрэбит. Маннык сыыйа төрөөн иһиэхтэрэ. Биһиги, биллэн турар, үүтү эмиэ үрүлүтүөхпүт. Уопсайа 20-тэн тахса ынаҕы ыахпыт. Бу тохсунньу 7 күнүгэр төрөөбүт ньирэйбит турар, аата — “Ороһооспо”, оттон бу  “Саҥа Дьыл” диэн ньирэй, — Артур Егорович, сүөһүлэригэр от биэрэ-биэрэ, хаһаайыстыбатын билиһиннэрэр.

Биир күҥҥэ 1,5 рулон, ол аата 3 центнер курдук оту биэрэллэр. Онон, билиҥҥи туругунан, хаһаайыстыбаҕа 50-ча рулон от тиийбэт.

— Оккут тиийбэт кыһалҕатын хайдах быһаарар былааннааххыт?

— Атыылаһыахпыт. От тиийбэтин сүрүн төрүөтүнэн, оттуур сирбит аҕыйаҕа буолар. Дэлэйэ эбитэ буоллар, киһи 200-300 төбөнү төһө баҕар көрүө этэ.

Эдэр Адамовтар дойдуларыгар Төлөйгө дьиэ-уот туттан, хаһаайыстыба тэринэн, олохсуйан олороллор. Тыа сирин ыалын сиэринэн, массыына, тыраахтыр да баар. Артур Егорович кэргэнинээн Айталина Александровналыын икки оҕолоохтор: кыыстара Айсена 2-с кылаас үөрэнээччитэ, уоллара Тимур 5 саастаах. Оҕолор кыра эрдэхтэриттэн үлэҕэ-хамнаска төрөппүттэриттэн үтүө холобур ылаллар.

“Азаана” бааһынай хаһаайыстыбата 2017 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтин бырагырааматынан, «Дьиэ кэргэн гранын» ылары ситиспитэ. Онон билигин, хаһаайыстыба иккис тыына диэххэ сөп. Көрөрбүт курдук, хаһаайыстыбаҕа дьиэ кэргэн үтүө үгэһин салҕыы кэлбит эдэр салайааччы, саҥа хайысхалары, технологиялары тутуһан, үлэлии-хамсыы сылдьар.

250 саастаах Төлөй кэскилэ — эдэрдэргэ

Аҕа дойду Улуу сэриитин иннинэ Төлөй ньиргийэн ахан олорбута – 2000 нэһилиэнньэлээҕэ. Уоттаах сэрии саҕаламмытыгар эр дьон чулуута фроҥҥа барбыта, оттон оҕо-дьахтар, кырдьаҕас үксэ хоту күүс өттүнэн көһөрүллүүгэ утаарыллыбыта. Бу дьалхааннаах дьаһал кэнниттэн нэһилиэккэ баара-суоҕа 100-чэкэ киһи хаалбыта. Манна даҕатан эттэхпитинэ, өрөспүүбүлүкэбит Ил Дархана Егор Борисов бу, 250 саастаах, баай историялаах Төлөй сириттэн силис тардар.

1990 сыллаахха диэри Төлөй – Мугудай учаастагынан билиниллэрэ. Оччолорго манна 140 киһи олороро. Оттон 20-чэ эрэ сыл буолан баран, Төлөй нэһилиэнньэтэ 540-ча киһи буолбута, оҕо-уруу элбээбитэ. Билигин манна 5 түөлбэлээхтэр: “Чэчир”, “Төрүт”, “Тускул”, “Сарыал” уонна “Чараҥ”. Дьон уопсастыбаннай олоххо көхтөөх. Түргэн интэриниэт, суотабай сибээс баар. Оҕо былаһаакката тутуллуохтаах. Суол баар. Быйыл Чурапчыга диэри асфалланыахтаах. Арай, сирдэрэ кыараҕас, сүөһү сиир аһа тиийбэт. Онон, төлөйдөр, бырайыак быһыытынан, ССРС кэмнэрдээҕи бааһыналарын сөргүтэр былааннаахтар. Итиэннэ, Чурапчы наар эт-үүт хайысхалаах үлэлээн кэлбит буоллаҕына, төлөйдөр онно эбии, холобур, сыыр оҥоруута, тигээйини иитии курдук сонун хайысхалары киллэриэхтэрин баҕараллар.

— Тыа сиригэр дьон олоҕо тупсар, дьон дойдутугар тардыһар, төрөөбүт түөлбэтигэр олоруон, үлэлиэн-хамсыан баҕарар. Билигин төлөйдөр 796 ынах-сүөһүлээхпит, 671 сылгылаахпыт. “Олокоос”, “Азаана” бааһынай хаһаайыстыбалар, фермердэр үлэлииллэр. Аҕа саастаахтартан эстэпиэтэни тутан, эдэрдэр солбуйан иһэллэр, дьиэ кэргэн дьыалатын салгыыллар. Сыл ахсын ыччаппыт, эдэр ыалбыт ахсаана улаатар, оҕолоноллор. Үчүгэй оскуолалаахпыт, дьыссааппыт 2019 сылга саҥа дьиэлэниэхтээх, ФАП-таахпыт. Ыал 80 бырыһыана киин ититэр ситимҥэ холбонон олорор, 2-3 сылынан гаас кэлиэҕэ. Мин өрөспүүбүлүкэ дэлэгээссийэтигэр киирэн, Европаҕа стажировкаҕа бара сылдьыбытым, үгүс сонуну көрдүм, саҥа идиэйэлэр киирдилэр. Холобур, үлэни чэпчэтэр сыаллаах, дьоҕус хотон бырайыагын оҥордум. Тус бырайыагым. Хоту дойду усулуобуйабытыгар табыгастаах өрүттэрин эбэн-сабан биэрдим. Бэйэ киэнин эбии киллэрэн, үчүгэй уопуту ылынан иһиэхпитин наада. Мантан да атын толкуйдар бааллар, — диир нэһилиэк баһылыгын эбээһинэһин толорооччу эдэр салайааччы Дмитрий Захаров.

250 саастаах Төлөй – сэргэх көрүүлэрдээх дьонунан-сэргэтинэн, олоххо саҥаны-сонуну киллэрэн иһэринэн эдэр, кэскиллээх нэһилиэк. Ону бу Адамовтар курдук үлэһит дьиэ кэргэттэр эмиэ ырылхайдык туоһулууллар.

«Жизнь в районах»: Сколько тонн капусты надо вырастить, чтобы построить школу в селе Мындагай?

Летом учащиеся Мындагайской агрошколы работают в лагере «Араскы» («Росток»). Сажают одну из самых востребованных овощных культур – капусту. Минувшей осенью на вырученные с продажи урожая деньги, а это более 700 тысяч рублей, купили машину – УАЗ-санитарку. Теперь же мындагайцы всем миром собирают средства для проектирования здания новой школы. Интересно, сколько надо вырастить кочанов, чтобы построить каменную школу? Подробности — в «Паспорте Чурапчинского улуса».

Ностальжи

Школа в Мындагае — типовая деревянная «п»-образная. Такие здания есть практически в каждом районе, они массово строились в далекие 70-е годы. Поэтому многие взрослые, попадая сюда, ностальгируют.

Длинный широкий коридор со скрипучими полами, столовая и учительская налево от входа, крохотный спортзал с низким потолком в самом конце коридора. Конечно, школа морально и материально устарела. Здесь учились мамы и папы старшеклассников, бабушки и дедушки учащихся младших классов.

Тут ценится труд

В школе учатся 116 детей. Она носит имя первого якутянина, ставшего Героем труда — Романа Константинова, уроженца села Мындагай. Неслучайно учебное заведение стало в 2004 году агрошколой, в основу легла методика учителя-новатора Николая Протодьяконова.

Здесь детей учат не только трудиться, но и познавать родную природу, климат, заботиться об экологии. Все это включено в учебный процесс, работу летних трудовых лагерей.

Труд здесь в особом почете. У школы есть свои сельскохозяйственные наделы. Дети весной засевают четыре гектара земли капустой, на трех сажают зерновые и на пяти убирают сено. Есть огромная пришкольная теплица, где выращивают огурцы и помидоры. Урожай не только продают, но и делают заготовки для школьной столовой. Во время учебы питаются тем, что вырастили сами летом.

Машина – не роскошь

Самый «ходовой» овощ – это капуста. На берегах красавицы Амги она растет очень хорошо, кочаны получаются крепкими, большими. Минувшей осенью выручили почти миллион рублей, более 200 тысяч рублей ушло на топливо, семена и удобрение. На оставшуюся сумму купили микроавтобус.

Село Мындагай расположено очень далеко от районного центра, где-то в восьмидесяти километрах. Дорога, понятно, не самая лучшая, в ненастье на иномарках не проедешь. Вот и выручают либо трактора, либо «УАЗики».

С появлением машины ребята могут ездить на соревнования, олимпиады, смотры самодеятельности, медосмотры. В общем, в сельской школе без своего автобуса очень тяжело. А в будущем планируют заработать деньги на трактор, потому что единственный МТЗ уже не справляется со своими обязанностями.

Будущие аграрии

На самом деле перспективы у Мындагайской школы очень хорошие, поскольку руководство улуса апробирует в населенном пункте новый проект – агрокластерное развитие села. И учебное заведение прекрасно вписывается в концепцию.

Села, расположенные на берегах Амги, весьма выгодны для развития сельского хозяйства. Здесь собирают хороший урожай, можно накосить гораздо больше сена, чем в других «аласных» селениях.

В скором будущем население Мындагая будет стремительно расти, потому что сюда потянутся молодые специалисты, чтобы работать, строиться и жить. И это будут не только учителя или врачи, но и овощеводы, зерноводы, растениеводы, зоотехники, агрономы. Поэтому школа нужна, как воздух. Значит, она обязательно будет!

Всем выпускникам!

Мындагайцам сегодня необходим проект школы. Выделенного миллиона на это не хватит, нужно еще около 600 тысяч. Деньги коллектив учебного заведения решил собрать самостоятельно. Вот такие здесь живут патриоты.

Действительно, если все выпускники скинутся, сумму собрать можно. В местной газете уже дан клич. Мы не можем привести текст обращения полностью, но поддержим идею, опубликовав номер счета, на который можно направить средства.

Банк получателя Доп. офис №8603/0222 ПАО Сбербанк
Кор/счет банка 30101810400000000609
БИК банка 049805609
Счет получателя
42307810976304502293
Ф.И.О. получателя ДИОДОРОВ АЛЕКСЕЙ АЛЕКСЕЕВИЧ

Будем надеяться, что в ближайшем будущем на берегу Амги будет красоваться новый каменный Дворец знаний.

«Улуус олоҕо»: Хадаар коллекционердара нэһилиэк духуобунай олоҕун салайсаллар

Чурапчы улууһун историятыттан кыратык сэгэтэн көрдөххө, кэрэ айылҕалаах, дириҥ силистээх, туруу үлэһит дьоннордоох нэһилиэгинэн Хадаар буолар. Саха биир ууһа уутуйан үөскээбит сирэ. Хадаардар төрүттэрэ — Хадаар Уола Уйулҕа нууччалар кэлиилэригэр баар киһи биллэр. Нуучча хаһаактарын докумуоннарыгар “Юрга Гадаров” диэн сурукка киирбит. Ол саҕаттан хадаардар ынах-сүөһүнү иитэн, сыспай сиэллээҕи тэнитэн, оҕо-уруу төрөтөн, саха омук сиэринэн “бур-бур” буруо таһааран олороллор. Салгыы — «Улуус пааспарыгар» кэпсиибит.

Хадаар нэһилиэгин биир уратыта – элбэх оҕолоох ыаллара. Манна, 10-12 оҕолоох тоҕус Дьоруой Ийэ, 8-9 оҕолоох элбэх дьиэ кэргэн араас кэмнэргэ үлэлээн-хамсаан, оҕолорун иитэн-такайан, кинилэр ыччаттара билигин нэһилиэк сайдыытыгар улахан оруолу ылаллар. Күн бүгүн Култуура дьиэтин аттыгар Дьоруой ийэлэргэ аналлаах “Албан аат” скверин, оҕолуун-уруулуун бука бары, кэлбит дьоҥҥо киэн тутта кэпсииллэр.

Норуот туруорсуутунан, манна 2010 сыллаахха таас оскуола, 2015 сыллаахха таһырдьа спортивнай былаһаакка, 2016-ҕа саҥа балыыһа дьиэтэ үлэҕэ киирбиттэрэ. Оттон соторутааҕыта төрөппүттэр үөрүүлэригэр, кырачааннарга анаан оҕо саадын саҥа дьиэтэ тутуллан, үлэлии турар. Бу барыта хадаардар олус көхтөөхтөрүн туоһулуур.

Сахамедиа “Улуус олоҕо” бырайыагын кыттыылаахтара Хадаар нэһилиэгин Үрүҥ Күөл бөһүөлэгэр тиийэн, киһи кэрэхсиирин-сэргиирин үгүһү көрдүбүт-иһиттибит. Ол курдук, холобура, “Тускул” Норуот айымньытын дьиэтин иһинэн библиотекаҕа кииннэнэн, олохтоох коллекционердар түмсүүлэрэ бэркэ үлэлиир эбит.

Кэпсиир түмсүү салайааччыта Лена Ноговицына:

— Биһиги коллекционердар түмсүүбүтүгэр 16 киһи сылдьар. Бары Далбар Хотуттар, ыал ийэлэрэ, эбэлэрэ. Бу састааппытынан аны үгүспүт скандинавскай хаамыынан дьарыктанабыт, доруобуйабытын көрүнэбит. Былырыын “Хардыы” бөлөх Чыаппараҕа тиийэн быыстапка тэрийбиппит. Онно гран-при хаһаайкатынан биһиги коллекционербыт Надежда Гаврильева буолбута. Кини урут-урукуттан хаар оһуор — снежинкалары мунньар. Бэрт кэрэ, олус сэдэхтик көстөр тимир снежинкалаах. Ону көрөөччүлэр бары сөхпүттэрэ. Итинник холобурдар дьону көҕүлүүллэр. Эр дьонтон эмиэ ким эрэ тугу эрэ хайаан даҕаны мунньар буолуохтаах да, биһиги дьоммут олус сэмэйдэр, наһаа биллэ сатаабаттар. Биһиги тоҕо түмсэбит? Сценаҕа тахсан ыллаабат-үҥкүүлээбэт олус сэмэй дьон манна кэлэн, арыллаллар. Бэйэ-бэйэбит санаабытын өрө көтөхсөбүт, көмөлөсүһэбит, сүбэ-ама бэрсиһэбит, сувенирдарынан атастаһабыт. Ыраах ханна эрэ баран кэллэхтэринэ, кыргыттар хайаан даҕаны ким эмэ коллекциятыгар эбии кэһиилээх буолаллар. Олус истиҥ, биир дьиэ кэргэҥҥэ курдук сыһыан үөскүүр. Нэһилиэк түмсүүлээх буолар. Биһиги былааммыт, баҕа санаабыт – атын улуустарга тахсыы, бэйэбит курдук интэриэстээх дьону кытта көрсүһүү.

Хадаар коллекционердара биһиэхэ көрдөрөөрү тэрийбит быыстапкаларыгар аҕыс киһи кытынна. Эппиппит курдук, ыал ийэлэрэ-эбээлэрэ. Холобур, Татьяна Дячковская коллекциятыгар 300 уруучукалаах. Уруучука арааһа, дьэ, манна баар – суруналыыс дьон интэриэһиргээтибит ахан. Манна куорсун-уруучука, ракета-уруучука – улахаттар, кыралар, суоннар, синньигэстэр мунньуллубуттар. «Саамай былыргым “Потемкин” диэн, ааспыт үйэ 70-с сыллардааҕы уруучука», — диир кини.

Ирина Филиппова “Золотое детство” диэн баай коллекциялаах. Бары даҕаны оҕо сааспытын санаан, кыратык уйадыйан ыллыбыт.

— Интернетинэн булан ылабын, атыылаһабын, атастаһабын. Холобур, бу — оҕо сааспыт банаардара – киэһэ суорҕан анныгар банаардаах сытан, хойукка диэри кистээн кинигэ ааҕаргытын санаан кэллигит? Оттон бу “Лотос” түүҥҥү лаампа. Эһиэхэ эмиэ баара эбитэ буолуо. Бу — тирии саквояж. Ленинград куоракка 1973 сыллаахха тигиллибит. Урут биһиги, кыргыттар, маннык саквояжтарга саамай күндү сэкириэппитин кистиир этибит дии, – диир Ирина Николаевна.

Урут “cууйар”, биитэр көннөрү “эрэһиинэ” диэн ааттыырбыт биһиги оҕо сылдьан, оттон билигин “ластик” дииллэр. Араас өҥнөөх, быһыылаах-таһаалаах, араас кээмэйдээх, эҥин эгэлгэ ластиктары мунньалларын, дьэ, аан маҥнай көрөбүн.

Александра Никитина, оҕо саадын ыстаарсай иитээччитэ:

— Төрдүс сылбын мунньабын, 211 «сотордоохпун». Арааһа, бэйэм идэбинэн маны мунньарым табыгастаах быһыылаах. Миэхэ бу дьарыгым тугу биэрэр? Интэриэс үөскүүр. Куоракка киирдэхпинэ аан бастаан эбэһээт канцтабаардаах маҕаһыыҥҥа сылдьабын. Дьүөгэлэрим бэлэхтииллэр, ким эрэ дьиэтиттэн булбутун аҕалар. Кытайдар, германиялар ластигы оҕо оонньууругар анаан оҥороллор эбит. Ластик-пазллар, ластик-куукулалар, массыыналар, кыыл-сүөл, роботтар, араас тиэхиньикэ баар. Детсад оҕолоро ластигынан олус сөбүлээн оонньууллар.

Матрена Титова шкатулкалары, духи флаконнарын мунньар. Дьэ, сыттарын сүтэрбэт да духуулар баар буолаллар эбит! О”ЖЕН – французскай одьуколуону өйдүүгүт? Оо, “Незнакомка”. Дьэ, эриэккэс! Оттон шкатулкалара араас куораттартан, дойдулартан: Хабаровскайтан, Читаттан, Сочиттан, Кэриэйэттэн, Вьетнамтан, Египеттэн тиийэ аҕалыллыбыттар.

Улахан бүддьүөтү эрэйбэт уонна олус интэриэһинэй дьарыктарынан олохторун бэйэлэрэ уустаан-ураннаан оҥороллор, баай ис хоһооннууллар эбит, Хадаар нэһилиэгин кэрэ аҥаардара.

«Жизнь в районах»: Как изменился Чурапчинский улус после прихода «голубого топлива»

Газификация села – это то, чего сегодня с нетерпением ждут все якутяне, проживающие в деревнях, где еще нет этого блага цивилизации. Наверное, с похожим нетерпением и страстью на заре советской власти селяне ждали электрификации, чтобы зажить новой, более комфортной и динамичной современной жизнью. Что же меняется, когда в село приходит «голубое топливо»? С таким вопросом мы обратились к кочегарам новой газовой котельной, которая открылась год назад в Чурапче. Кому, как не им, знать разницу — почему с газом жить лучше, теплей и веселей. Подробно — в «Паспорте района».

Немного цифр

Газ пришел в Чурапчу относительно недавно – в 2014 году. Пока весь районный центр газифицирован не полностью. Самая крупная газовая котельная на 20 мгВТ работает в центре Чурапчи, а вот эта, новая котельная больницы – открылась в декабре 2016 года. Кроме нее в райцентре есть еще две газовые котельные и две угольные, которые готовятся перевести на газ. Котельная обогревает 137 частных домов, не считая гаражи и бани, 26 административных зданий, из которых шесть – это социальные объекты: больницы, Пенсионный фонд и Дом Арчы.

Мощность новой котельной – 15 мгВТ. Кроме районного центра, в Чурапчинском улусе будет газифицировано пять наслегов. Если же ветка дальше потянется к соседям в Таатту и далее в Хандыгу, то охватят еще два чурапчинских села. Это если говорить о ближайших перспективах.

Посторонним вход воспрещен

Никакого запаха, сажи и копоти, чадящих черным дымом труб. Новенькая котельная встретила нас чистыми стенами и… запертой дверью. Редко в какой деревенской котельной бывают заперты двери. Решив, что «дома никого нет», мы отправились искать истопника в маленьком домике рядом. Но и там двери были наглухо заперты.
Оказалось, что кочегар, вернее, оператор Петр Петрович Монастырев был на рабочем месте и действовал строго по инструкции. Посторонним лицам вход на объект строжайше воспрещен! К счастью, журналисты никому не посторонние.

В тапочках

При входе в котельную операторы переобуваются. Полы чистые. Как оказалось, каждый месяц здесь устраивают даже генеральную уборку, убирают всю пыль со всевозможных труб, печей, приборов.

То, что осталось общего с прежними угольными или газоконденсатными котельными – это шум. Нескончаемый гул всех этих турбин, который чуть-чуть стихает в операторской. Переобуваться, конечно, нас не заставили, но полы за нами наверняка протерли. Чистота в котельной – залог бесперебойной работы.

Дело мастера

Василий Слюгров, молодой мастер участка, работу свою любит. Закончил автодорожный факультет СВФУ и распределился на родину. Мастером работает третий год. Каждое утро обходит подведомственные объекты, смотрит, исправно ли все работает, все ли везде хорошо, заполняет различные журналы, бумаги, составляет отчеты.

— Пока у нас работают два котла из трех, на полную мощность мы еще не выходили, — говорит Василий Иванович. – Конечно, газификация сел — дело нужное и важное. Во всех отапливаемых нами объектах стало заметно теплее, хотя нынешняя зима холоднее, чем прошлая. Да и работникам намного легче. Раньше приходилось чистить котлы от нефти, много было грязной работы, а теперь все чисто, сухо, но не менее ответственно.

Газ выгоднее

Вместе с мастером и оператором Петром Петровичем считаем, что и простым людям газификация существенно выгоднее. Буквально на пальцах прикинули что и почем.
Машина дров стоит 4,5 тысячи рублей, уголь 6000 рублей. Этого добра хватит на отопление среднестатистического домика на протяжении около двух месяцев. А газ в самые холодные месяцы будет стоить всего 3500 рублей.

А если еще и трудозатраты посчитать, и сэкономленное время, то газ однозначно побеждает в этой битве топлив. Дрова ведь еще и наколоть надо, и в поленницу складывать, вместе с углем в дом затаскивать и каждый день печку топить. А газ провел и следи за приборами – всего-то и делов!

Курящим здесь не место

Если вы курите, то вряд ли вас возьмут в операторы газовой котельной. Ведь таким образом вы не только своим легким будете вредить, но и представлять угрозу для особо опасного объекта.

Петр Петрович не курит. И все его трое коллег тоже. Раньше мой собеседник работал в старой котельной больницы, которая отапливалась нефтью. Поэтому преимущества газа он подтверждает в качестве специалиста со стажем «кочегарства» в двадцать лет. Но новые свои обязанности он легкими назвать не может. Уж больно ответственность большая. Давит.

— Мы работаем по 12 часов, — рассказывает Петр Петрович. — В этой котельной нас четверо. Сменяемся утром и вечером, сдаем журнал, сверяем данные. Иногда можем поиграть партию в шашки. На все про все уходит минут пятнадцать. За время смены каждые три часа снимаем показания приборов для аварийно-диспетчерской службы. Следим за водой, электричеством, температурой.

Все четыре оператора – опытные коммунальщики. Бригадир Петр Дмитриевич Попов работает свыше трех десятков лет. Виктор Степанов и Николай Кузьмин тоже пришли в систему ЖКХ не вчера. Но все переучивались, сдавали экзамены.

Портрет кочегара

Своей работой Петр Петрович доволен. Спецодежду сегодня выдают исправно. За вредность доплачивают. В системе ЖКХ Чурапчинского улуса работает более 400 человек. Коллектив очень дружный.

О себе наш герой говорить не очень любит. Скромничает. У него трое детей, четверо внуков. Дом к газу не подключен, но в скором времени, надеется хозяин, у него дома тоже будет газ. А пока приходится возиться с печью.

— У нас очень хороший профсоюз, — говорит он. – Путевки в санаторий выдают, очень много мероприятий проводят, в том числе и спортивных. Выезжаем вместе на охоту, рыбалку, проводим свой Ысыах, встречаем Новый год. А что еще нужно для хорошей работы?

— Вы рады, что газ пришел?

— Конечно! Больше остается времени на свои дела, на то, что нравится сердцу. И тогда человек просто становится счастливее.

Проект «Жизнь в районах» рассказывает о людях, проживающих в улусах нашей республики. Именно они своими победами и проблемами создают жизнь на селе. Смотришь на них и веришь, что Якутия — бескрайняя, и ты сможешь жить, трудиться и развиваться где угодно. Чем так вдохновляют эти люди? Они делают свое дело. Им непросто. Часто — совсем невесело. Но они продолжают жить с любовью к своей малой родине — так, чтобы жизнь вокруг наполнялась смыслом.