Метка: паспорт Оймяконского улуса

Улуус олоҕо: Таас чохтоох, гаастаах, соболоох, хотугу күннээх Кэбээйи улууһун летопиһа суруллар

Кэбээйи улууһун пааспарын сахалыы тылынан суруйуубутун саҕалыыбыт. «Улуус олоҕо» бырайыак хамаандата Сангаарга тиийбиппитигэр, бөһүөлэк кырдьаҕас олохтооҕо Никифор Дмитриевич Терехов, ытыһын үрдүгэр түһэрэ көрүстэ. Кини киин хаһыаттарга Эмээки диэн аатынан суруйар уопсастыбаннай кэрэспэндиэн. Төрөөбүт түөлбэтин сайдыытын туһунан биһиэхэ, «Сахамедиа» суруналыыстарыгар, хайдах баарынан кэпсээтэ. 

Никифор Дмитриевич сэһэнэ-тэппэнэ элбэх. Сааһын тухары иитэр-үөрэтэр эйгэҕэ үлэлээбит бэтэрээн мунньубут матырыйаалларыгар олоҕуран, «Кэбээйилэр Кыайыыга кылааттара», «Кэбээйилэр сайдыыны тиэтэтээри», «Кэбээйилэр бүттүүн ыччаты иитиигэ» итиэннэ кэргэнин, Арассыыйа уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх бырааһа Матрена Николаевна Терехова кэриэһигэр «Иэйиэхсит бэлэҕэ» диэн кинигэлэри таһаарбыт webbanki.ru. Ону таһынан биир дойдулаахтарыгар, Кальвица дьонугар, анаан «Бөргөлөр» диэн кинигэни бүтэрэн эрэр. Быйыл улуус киинэ, Сангаар бөһүөлэгэ, төрүттэммитэ 90 сыла бэлиэтэнэринэн, дьаһалта көрдөһүүтүнэн бөһүөлэк историятын туһунан кинигэ бэлэмнии сылдьар. Онон сэһэргэһиибит бөһүөлэк хайдах төрүттэммититтэн саҕаланна.

– Сангаар турар сирэ уруккута түҥ тыа, арай, булчуттар эрэ быһа охсон ааһар сирдэрэ эбит, – дин кэпсиир Никифор Дмитриевич. – Манна умайар таас баар үһү диэн, үөрэхтээхтэр өссө өрөбөлүүссүйэ иннинэ чинчийэн, таас чох үөскээн сытарын билбиттэр. Ону туһаҕа таһаарыы Сэбиэскэй былаас сылларыгар саҕаламмыт, 1928 с. Саха АССР Совнархоһун Дьокуускайдааҕы хайа бырамыысалыннаһын тириэһин руднига тэриллибит. Онон, Сангаар бөһүөлэгин төрүттэниитэ сити сылтан ааҕыллар.
Аны улууспут тэриллиитин ылыахха. Кэбээйи уонна Горнай оройуоннара тэриллиэхтэрин иннинэ Нам оройуонун сирэ арҕаа өттүнэн Бүлүү өрүһүнэн cаҕаланан, Ньидили күөлүнэн, I уонна II Атамай нэһилиэктэринэн, соҕуруу өттүттэн Арҕаа Хаҥалаһынан, хотуттан Өлүөнэ уҥа кытылынан, бу Сангаар хайатын нөҥүөлээн, Бүлүү өрүс сүнньүнэн тайаан сытара. 1937 с. Кэбээйи оройуона тэриллэр, онно Сангаар бөһүөлэгэ, Сииттэ, Куокуй, Тыайа, Ньидьили, Мукучу, Мастаах нэһилиэктэрэ бэриллэллэр. Оройуон киинэ Кэбээйи буолар. Ити кэмҥэ Сангаар шахтата Арассыыйа бас билиитигэр киирэр: 1935-1937 сс. Ыарахан бырамыысалыннас наркомун, 1938-1958 сс. Хотугу муоратааҕы суол руднига буолар. 1937 с. Хотугу муоратааҕы суол судаарыстыбаннай управлениетын (ГУСМП) оҕуруот аһынан уонна сүөһү иитиитинэн дьарыктанар икки сопхуоһу Игаркаҕа уонна Сангаарга тэрийэр туһунан уурааҕа тахсар.

— Ити дьаһал ылыллыытын биричиинэтэ туохха буолуо дии саныыгыный?
– 1904-1905 сс. нуучча-дьоппуон сэриитигэр ыраахтааҕылаах Арассыыйа муоратааҕы флотун имири эстэрбитин түмүгэр, хапыталыыстыы дойдулар төгүрүктээһиннэригэр олорор Сэбиэскэй сойуус Чуумпу акыйааҥҥа муоратааҕы байыаннай флота суоҕа. Инньэ гынан, Владивостокка диэри уу суолун Хотугу муустаах акыйаанынан эрэ олохтуур кыахтааҕа. Ол түмүгэр, Саха сирэ, Чукотка, быһата, Илин Сибиир аһынан-таҥаһынан, араас туттар тэрилинэн муора суолунан хааччыллыбыта. Оччолорго мууһу солоон сылдьар ледоколлар, бөдөҥ уу ааллара, борохуоттар чоҕунан эрэ үлэлииллэрэ. Ол чоҕу дьэ бу Сангаар шахтата хааччыйара. Ити иһин ГУСМП руднигы күүһүрдүбүтэ, оттон үлэһиттэри аһынан-үөлүнэн хааччыйарга көмөлтө хаһаайыстыбаны тэрийбитэ. Кэлин, 1950-с сс., Өлүөнэ өрүс баһыгар, Осетровоҕа, тимир суол кэлиэҕиттэн Саха сиригэр анаммыт табаар онон аҕалыллар буолбута, инньэ гынан ааллар ноҕуруускалара аччаабыта, ГУСМП Сангаары өрөспүүбүлүкэ бас билиитигэр биэрбитэ. Оройуон киинэ Кэбээйиттэн Сангаарга 1959 с. көһөрүллүбүтэ. Шахтаҕа араас омук дьоно, ол иһигэр сахалар (бастакы сылларга Кэбээйи, Нам дьоно, Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии сылларыгар араас оройуоннартан хомуллан кэлбит ыччаттар) биир дьиэ кэргэн курдук иллээхтик үлэлээбиттэрэ. Шахта муҥутаан үлэлээбит кэмигэр (1987 с.) 320 тыһ. т чоҕу хостоноро. Бөһүөлэк улааппыта, иккилии этээстээх, толору хааччыллыылаах элбэх кыбартыыралаах дьиэ бөҕөтө дьэндэйбитэ. Нэһилиэнньэтин ахсаана 10 тыһыынчаҕа тиийбитэ, куорат буолар кэскиллээҕэ, инньэ да дииллэрэ. Ол эрээри, ырыынакка киирии сылларыгар үлэтэ-хамнаһа мөлтөөн, 1998 с. сабыллыбыта. Итини мин улахан стратегическай алҕас диибин. Дьабарыкы Хайа чоҕо таһыллара эрэйдээх, Алдан уута чычаас буолан, кыра баржанан Өлүөнэҕэ таһааран, улахан аалларга тиэйиллэр. Ити курдук, хос-хос сыымайданан, бу чох бэйэҕэ турар сыаната аһары үрдүүр, ол туһанааччы хармааныттан төлөнөр. Таас Тумуска 1956 с. гаас көстүбүтэ уонна уон тоҕус сыл устата Дьокуускай куораты, ол таһынааҕы бөһүөлэктэри, саамай сүрүнэ таас тутууну сайыннарбыт Мохсоҕоллоохтооҕу сиэмэн собуотун хааччыйбыта. Кэлин саппааһа аҕыйаан, Кыһыл Сыыр гааһа туһаныллар буолбута. Ону тоҕо эрэ билиммэттэр, гаас бырамыысалыннаһа Кыһыл Сыыртан эрэ саҕаламмытын курдук этэллэр. Ыччакка сыыһа өйдөбүлү иҥэрэллэр. Ити курдук, биһиги улууспут таас чоҕунан, «күөх төлөнүнэн» өрөспүүбүлүкэ сайдыытыгар сүҥкэн суолталаах. Ону «Кэбээйи» диэни иһиттилэр да, собону эрэ өйдүүллэр. Кырдьык, собо баара мэлдьэһиллибэт. Итини таһынан биһиги киин улуустартан өссө биир уратылаахпыт.

Хотугу муора суолун Саха сиринээҕи политуправлениета уонна Сангаар руднига 1940-с сс. 500 ахсаанынан таһаарбыт «Стахановец угля» хаһыаттара.

– Никифор Дмитриевич, ол тугуй?
– Биһиэхэ күн эрдэ тахсар уонна киэһэ хойут киирэр. Тоҕо диэтэххинэ, хотугу кэтирээһиҥҥэ олоробут.

Таас чох, гаас, собо уонна эрдэһит хотугу күн – Кэбээйи улууһун сүрүн уратылара. Манна өссө 85-с хаарыгар сырыттар даҕаны, уруучукатын-кумааҕытын ыһыкта илик, айар-суруйар үлэтин үөһүгэр сылдьар тэһиккэй сүрэхтээх ытык кырдьаҕас Никифор Дмитриевич айар үлэтин, олоҕун, билиитин эбэр тоҕоостоох буолуоҕа. 

«Жизнь в районах»: История ГУЛАГа — история Оймяконского улуса

Сегодня мы заканчиваем серию публикаций об Оймяконском районе и его жителях. Под занавес предлагаем вашему вниманию материал об уникальном музее ГУЛАГа, расположенном в школе поселка Томтор. Это рассказ о трагичной жизни сотен людей, сосланных в лагеря на территории Оймяконского улуса. Одновременно мы познакомим читателя с человеком, чьими усилиями живет и развивается музей в непростых условиях.

В оймяконском селе Томтор работает один из лучших российских музеев о ГУЛАГе. Практически каждый год об этом с удивлением узнают гости томторцев. Команда «Сахамедиа» также свидетельствует, что в небольшом кабинете местной школы можно увидеть уникальные документы, редкие исторические фотографии и личные вещи узников, томившихся в лагерях.

Официально музей ГУЛАГа был открыт в 1992 году, хотя материалы собирались задолго до этого. Инициатором создания стала учитель русского языка и литературы Мария Боярова, ее же назначили заведующей. Большую помощь ей оказал тогдашний директор Спиридон Слепцов. Двенадцать лет назад Мария Поликарповна оставила преподавательскую деятельность и теперь все внимание уделяет своему детищу. О каждом экспонате она может говорить долго.

«Несмотря на маленькое помещение и нахождение в глубинке страны, наша галерея включена в энциклопедию литературных музеев России. Музей также является членом Ассоциации музеев России», – с гордостью начала разговор Боярова.

Музей ГУЛАГа — наиболее посещаемое место в Томторе. Не потому что в поселке больше не на что посмотреть, просто здесь по-настоящему интересно. От многих экспонатов веет историей. Конечно, историей трагической, но это предметы, рукописи, фотографии, книги о событиях, реально происходивших в этих краях. Об этом тоже не стоит забывать.

В один день с нами в музее побывали представители Общенационального союза некоммерческих организаций, проводившие в Томторе семинар. Москвичи не скрывали удивления, что этот кусочек истории находится не в Якутске и даже не в районном центре, а маленькой деревушке и существует во многом благодаря местным энтузиастам.

Вещи из прошлого

Тема ГУЛАГа на оймяконской земле связана с добычей золота. К поселкам золотодобытчиков нужно было прокладывать дороги, и делали это заключенные.
На территории Оймяконского улуса располагалось около тридцати лагерей. В большинстве из них побывали любители истории, все найденные вещи они передавали в школьный музей. В принципе, все, что можно было обнаружить на местах бывших заточений, Боярова и ее коллеги уже нашли. Сейчас достать какую-то новинку почти нереально.

Чтобы как-то увеличить экспозицию, через интернет томторцы связываются с Московским музеем ГУЛАГа, музеем Шаламова в Вологде, музеем Ручьева в Магнитогорске и другими заведениями истории и обмениваются сведениями. Нередко к Бояровой обращаются из других городов: «Наш отец был в ссылке в ваших краях, мы хотели бы узнать хоть что-то о тех его годах».

У томторцев налажены контакты и с другими странами. В этом году Боярова получила книгу, написанную в 1957 году, от шведского журналиста Владислава Стафа. Он увидел выступление якутских историковедов на международной конференции в Москве и связался с ними. Оказалось, его дедушка также провел несколько лет в лагере ГУЛАГа, потом его обменяли на пленного из Советского Союза.

Любое письмо или книга для музея достаются с большим трудом. «В этот процесс вовлечены десятки знакомых и друзей, помогающих наладить необходимые контакты», – рассказывает о своей работе Мария Поликарповна. Многие люди, с помощью которых Боярова добывала материалы для музея, уже ушли из жизни. Но память о них живет в ее сердце, и это не дежурные слова.

Летописцы времени в ссылке

В томторской школе Боярова работает почти пятьдесят лет. Поскольку по специальности она филолог, то собирала материалы о репрессированных русских писателях, сосланных на Север.

Одной из первых книг, найденных ею, стало произведение советского поэта Бориса Ручьева «Магнит-гора». Обвиненный в контрреволюционной деятельности, Борис Александрович с 1938 по 1947 годы находился в лагере, расположенном в полутора километрах от Томтора, местности Куйдусун, «Там томилось очень много выдающихся людей. К сожалению, часто это осознаешь спустя годы», – констатирует факт заведующая музеем.

Варлам Шаламов в Оймяконье

Отдельный уголок в школьном музее посвящен советскому поэту и прозаику Варламу Шаламову.

В якутской ссылке Шаламов активно переписывался с Борисом Пастернаком. Его сослали в тот же лагерь, что и Бориса Ручьева. От Куйдусуна он добирался до маленького почтового отделения в поселке. Маленький деревянный домик творческий человек считал единственным окошком в мир, где живут свободные люди. «Самолет летит, кружит над Томтором, а я бегу на почту, глотая горстки комаров, чтобы получить заветные письма», — это строки из дневника Шаламова. «В сотый раз иду на почту…» — так начинается одно из его стихотворений. Здесь же, в Оймяконье, Шаламов написал «Синюю тетрадь», принесшую ему славу.

В 2017 году вместе с семью школьниками Мария Поликарповна ездила в Москву и Вологду на 110-летие Варлама Шаламова. Дети читали стихи, написанные в северном крае. Их выступления были столь хороши, что ученые дали такую оценку: «У Якутии большое будущее, если у нее есть такие дети».

В том же году медиахолдинг «Сахамедиа» выпустил книгу «О, Север – век и миг», посвященную творчеству Шаламова. Позже издание отметили серебряной медалью на книжной ярмарке во Владивостоке.

Новую жизнь старому музею

В немногочисленных витринах располагается несколько макетов, на которых стоят маленькие вышки, бараки и административные здания. Миниатюрные копии лагерей из картона и бумаги склеили школьники.

Учащиеся сделали столько макетов, что их уже некуда ставить, поэтому часть Боярова хранит у себя дома.

В 2017 году в Томтор приезжал руководитель золотодобывающей организации «Хангалас» Александр Карась. Побывав в школе, он обещал построить новый музей. «Никакого соглашения не подписывали, но Александр Михайлович – человек слова. Уже сделали эскиз здания, выбрали место, где оно будет стоять. Откроем новый музей, я лично расставлю экспонаты по местам, меня заменит новый заведующий, тогда спокойно уйду на заслуженный отдых», – делится планами на будущее Мария Боярова.

Пока же она каждый день ходит в родную школу как на работу и открывает кабинет, на двери которого висит табличка с надписью «Музей ГУЛАГа».

Интересные факты, найденные в музее

Мало кто знает, что отец второго президента Якутии Вячеслава Штырова Анатолий Штыров был командиром подводных лодок, руководил военной разведкой на Тихом океане. Его будущую жену Нину Федорченко назначили начальником лагеря в местечке Дыбы между Оймяконским и Томпонским районами. Анатолий Тихонович хорошо знал историю ГУЛАГа. «Я видел колымскую трассу, дорогу страданий и зла, где гибли строптивые массы, она по костям пролегла», – такие строки родились у него после увиденной магистрали, построенной узниками.

«Ваши коллеги Владимир Федоров и Олег Емельянов приезжали в Томтор. Олег Новомирович был светлым человеком. Владимир Николаевич помогает нашему музею, я благодарна ему за сотрудничество», – сказала Боярова о знакомстве с нашими коллегами.

Еще раз мы убедились, что очень много важных вещей и понятий, которым мы придаем большое значение, держатся на простых людях, деятельность которых порой не заметна, но бесценна. Таких тружеников много и в Оймяконском районе.

За четыре дня, проведенных в Оймяконском районе, команда «Сахамедиа» увидела много интересного и даже неожиданного. К примеру, во время поездок по наслегам температура не опускалась ниже тридцати градусов мороза. Когда вернулись в Якутск, здесь было –33. Можно сказать, нас тепло приняли не только местные жители, но и сама погода. Как бы то ни было, мы познакомились с интересными людьми, живущими и работающими в непростых условиях. Мы еще напишем несколько публикаций о них.

Мы благодарим жителей Полюса холода за теплый прием и за душевный рассказ о жизни и деятельности родного края.

«Жизнь в районах»: Общественная нагрузка Варвары Ивановой

Варвара Иванова – пенсионерка. Однако ее энергии может позавидовать молодежь. Представить без нее жизнь в Сордоннохе Оймяконского района невозможно. Кажется, ни одно общественное мероприятие в поселке не обходится без ее участия. В этом лично убедились члены команды «Сахамедиа».

С первого класса с будущим супругом

С будущим мужем Евгением Варвара Тимофеевна в 1962 году переступила порог первого класса начальной школы Сордонноха. Соответственно, и диплом о среднем образовании они получили в один день. Тогда даже родители девочки Вари и мальчика Жени и подумать не могли, что через три десятка лет они распишутся законным браком.

Окончив школу, в 1983 году Варвара Тимофеевна поступила в Якутский сельскохозяйственный техникум. Она не успела попасть на вступительные экзамены, но судьба улыбнулась ей, в районном комитете договорились с руководством техникума, чтобы девушку все равно приняли. Иванова оправдала доверие начальства, в 1985 году закончив ссуз с красным дипломом и получив специальность зоотехника-организатора.

Из города невест на родину

Кроме того, с 1976 по 1977 годы в Иваново жительница из якутской глубинки училась на кратковременных курсах бухгалтеров. Знания, полученные в городе невест, пригодились: десять лет она трудилась старшим бухгалтером в родном колхозе. Работы хватало, тогда в Сордоннохе насчитывалось порядка 460 коров, более 3000 оленей и около 1200 лошадей. Всю продукцию, которую получали от домашней скотины, нужно было тщательно подсчитывать. Необходимо было измерять каждый стога сена, для хрупкой девушки это нелегкая работа.

Всего в сельском хозяйстве Варвара Тимофеевна трудилась 43 года. Сравнивая прошлое и настоящее, она подчеркивает, что в наши дни домашних животных значительно меньше. Когда Иванова вспоминает советские годы, ее рассказ звучит как сказка.

25 лет счастья

Хоть наш рассказ о женщине, занимающейся общественной деятельностью, без отдельного упоминания о ее супруге не обойтись. Евгений Иванов уже был женат, но сердцу не прикажешь, со временем ему стала больше нравиться бывшая одноклассница. Они расписались, когда им исполнилось по 38 лет. В июне этого года супруги отметят «серебряную» свадьбу, вместе живут 25 лет. От первой жены у Евгения Петровича есть две дочери и сын. Варвара Тимофеевна всегда относилась к ним как к родным.

Уроки добра

Евгений Петрович окончил в Магадане педагогический институт и стал преподавателем математики. После возвращения в родной поселок работал директором местной школы. Вначале здание учебного заведения было совсем маленьким, Евгений Петрович добился, чтобы добавили четыре учебных класса и спортзал. В 1993 году ему удалось договориться, чтобы школа стала полной. До этого местные ребятишки после четырех классов учились в Томторе, это было неудобно и для них, и для их родных. Помимо директора, Иванов был классным руководителем у старшеклассников. В 2007 году Евгений Петрович стал обладателем гранта главы района. Полученные средства он потратил на покупку рыболовных снастей для осенних и весенних походов на реку со своими учениками. Также традиционными были вылазки на несколько дней в лес. Воспитанники Евгения Иванова учились не только за школьной партой, они прошли настоящую школу жизни. «Показывает, как быстро поставить палатку, а сам рассказывает, как нужно поступить в той или иной жизненной ситуации», – объяснила специфику внеклассной деятельности супруга Варвара Тимофеевна.

По следам белой куропатки и самодельные грамоты

Сама Иванова тогда работала зоотехником, а в свободное время помогала мужу. Например, сделала карту, на которой нарисовала, откуда в Оймяконье прилетает белая куропатка. На другом рисунке показала, как их предки охотились на ту же куропатку. Они делали небольшое углубление в снегу и клали в него несколько зерен. Птица, стараясь достать еду, падала в отверстие и не могла выбраться из снежного плена.

Вместе Ивановы организовывали для ребят различные соревнования и конкурсы. Настоящие грамоты в Сордоннохе не продают, а из Якутска их везти долго. Как-то у Ивановых гостил экстрасенс из Таттинского улуса Вячеслав Кулачиков. Выяснилось, что он прекрасно рисует, и Варвару Тимофеевну осенила мысль: «Будем вручать детям самодельные грамоты». По ее просьбе Кулачиков на обычном листе нарисовал сбоку фигурки зверей. Теперь Ивановы копируют эту бумагу, пишут имя лауреата, ламинируют лист и вручают отличившимся школьникам. Юные сордоннохцы могут гордиться, что нигде в республике таких не производят.

Царство цветов

На втором этаже дома Ивановых настоящая оранжерея. Трудно сказать, откуда у Варвары Тимофеевны такая любовь к цветам. В ее домашнем саду можно увидеть бальзамин, анютины глазки, алоэ, петуньи, астры, ромашки, кактусы, герань. В иные годы у нее доходило до сорока разновидностей растений. Ростки женщина берет у знакомых или покупает в Усть-Нере, куда ездит по делам.

Самый любимый цветок Ивановой – фиалки. Когда-то у нее цвела роза, но потом начались какие-то трудности с землей, и она погибла. «Красивый был цветок, жаль, до конца не прижился», – в голосе Варвары Тимофеевны звучат грустные нотки.

Бывает, что у человека в центре такого царства цветов начинает болеть голова. Это не про Варвару Иванову, она даже спит внутри своей оранжереи и наутро просыпается в отличном настроении.

Якутяне в корейском кино

В январе 2012 года у Ивановых на целую неделю останавливалась съемочная группа из Южной Кореи. Сюжет их фильма был таков: корейский турист отстает от товарищей и несколько месяцев живет в якутской семье. О том, что есть возможность снять сюжеты для кино в нашей глубинке, гостям подсказала старшая дочь Ивановых Любовь.

Главным героем стал Вак Зе Мин. Наши земляки также сыграли в зарубежном фильме. «Одним из главных героев был мой муж, у меня была роль второго плана», – скромно уточняет Варвара Тимофеевна.

Корейцы были родом из мегаполиса и очень интересовались бытом якутских селян. С Евгением Петровичем ходили на охоту, кололи дрова, доставали лед. Смотреть, как гости наносили первые удары по полену, было смешно, но хозяева тщательно скрывали улыбку. Больше всего корейцы удивлялись тому, что якуты мокрое белье развешивали на улице. «Они даже трогали замерзшую простыню и качали головой», – вспоминает хранительница семейного очага.

За неделю Вак Зе Мин настолько сдружился с Ивановыми, что перед отъездом подарил Евгению Петровичу свою куртку и шапку. Прощание получилось очень трогательным, якутские актеры-любители едва сдержали слезы.

Песни из прошлого

У Ивановых есть настоящий раритет – радиола «ARJJA-5303» и масса грампластинок советской фирмы «Мелодия». Летом Варвара Тимофеевна открывает окно, ставит хорошо сохранившийся аппарат на подоконник и включает. На всю улицу звучат старые добрые песни – «Подмосковные вечера», «Алеша», односельчане могут услышать голоса Леонида Утесова, Аллы Пугачевой, Софии Ротару, Валерия Леонтьева. В коллекции есть сборники групп «Самоцветы, «Битлз», «Модерн Токинг».
Такое трепетное отношение к музыке прошлых времен можно объяснить ностальгией по годам молодости Ивановых. Но мне кажется, Варвара Тимофеевна старается сохранить все, что так или иначе касается истории. На многоярусных полках ее дома стоят книги с пожелтевшими от времени страницами. Я бы назвал ее хранителем времени.

Проект «Жизнь в районах» рассказывает о людях, проживающих в улусах нашей республики. Именно они своими победами и проблемами создают жизнь на селе. Смотришь на них и веришь, что Якутия — бескрайняя, и ты сможешь жить, трудиться и развиваться где угодно. Чем так вдохновляют эти люди? Они делают свое дело. Им непросто. Часто — совсем невесело. Но они продолжают жить с любовью к своей малой родине — так, чтобы жизнь вокруг наполнялась смыслом.

«Улуус олоҕо»: Өймөкөөн айар куттаахтара омук дьонугар саха култууратын билиһиннэрэллэр

Айылҕаттан айдарыылаах учуутал Сардаана Сивцева Өймөкөөн орто оскуолатыгар «Айылгы» фольклорнай ансаамбылы 2000 сыллаахха тэрийбитэ. Айар куттаах хоту дойду дьонун туһунан «Улуус пааспарыгар» кэпсиибит.

«Айылгылар» 18 сыл устата силистэнэн-мутуктанан, билигин омук сирдэринэн айанныыр айар кэлэктиипкэ тиийэ үүннүлэр. Ансаамбылы Сардаана Уйгун бастаан утаа оскуола оҕолоругар анаан тэрийбит. Онтон ыччаттар олус үчүгэйдик оонньуулларыттан, аны учууталлар кыттыһыахтарын баҕарбыттар. Билигин ансаамбылга быһа холуйан үөрэнээччилиин-учууталлыын 50-ча киһи дьарыктанар. Оскуола кэлэктиибин “Айылгыта” барар-кэлэр сирин ыыра кэҥээн, аны билигин оҕолорун кытта тэҥҥэ төрөппүттэр эмиэ дьарыктаныахтарын баҕарар буолбуттар. Онон сотору кэминэн “Айылгы” фольклор ансаамбылыгар нэһилиэк олохтоохторо бары да дьарыктанар кыахтаныахтара.

“Айылгылар” омук сиригэр тахсар аартыгы 2004 с. арыйбыттар. Онно оҕолор Болгарияҕа аан дойдутааҕы фольклор бэстибээлигэр кыттыбыттар. “Бачча ыраах Тымныы полюһугар олорор дьон хайдах кимниин сибээстэһэн, бэйэлэрэ баалларын биллэрэллэрий?” – диэн сөптөөх ыйытыы үөскүөн сөп. Мин да кэпсэтиибитин эмиэ ити боппуруостан саҕалаабытым.

— Биһиги бастаан ханна фольклорнай, этническэй куонкурустар буолалларын интернеттэн көрөн үөрэтэбит. Онтон биһиэхэ сөптөөх диэбиппитин буллахпытына, тэрээһин балаһыанньатын үөрэтэн, нүөмэрдэрбитин бэлэмниибит. Ол кэнниттэн видеоҕа уһулан, сайаапкабытын ыытабыт уонна ыҥырыы кэтэһэбит, — диэн кэпсиир фольклорнай ансаамбыл салайааччыта Сардаана Сивцева. Онон сайаапка биэрэргэ үөрэхтээх дьон буолан, ыытыллар куонкурустары интэриниэт ситимиттэн талыахтарын эрэ кэрэх, ыҥырыыга хапсан,быйыл номнуо төрдүс сырыыларын омук сиригэр бара сырыттылар.

Быйыл Соҕуруу Кореяҕа ыытыллыбыт кыһыҥҥы олимпиадаҕа «Айылгы» хомусчуттар фольклорнай бөлөхтөрүгэр дьарыктанар учууталлар састааптара бара сырытта.

— Учууталлар бу бөлөххө 2012 сылтан дьарыктаммытара. Олимпиада кэмигэр ыытыллар култуурунай тэрээһиннэр балаһыанньаларын билсэн, хомуска оонньоон баран, видеоҕа устан, Кореяҕа ыыппыппыт. Онно дьүүллүүр сүбэ талан, куонкуруска хапсыбыппыт. Бастаан утаа 10 учуутал уонна 10 оҕо сүүмэрдэнэн, Кореяҕа барардыы оҥостон, анаан бэлэмнэммиппит. Ол эрээри айан ороскуота улахана бэрт буолан, үгүстэр аккаастанарга күһэллибиттэрэ (40 тыһ. солк. – айан төлөбүрэ, 35 тыһ. солк – олорор, аһыыр ороскуот). Онон 7 учуутал, биир техүлэһит, үс үөрэнээччи мустан барбыппыт, – диэн кэпсиир оскуола дириэктэрэ Екатерина Посельская.

Мин “Айылгыга” сылдьар учууталлары кытта кэпсэтэ олорон биир уруккуттан иитиэхтии сылдьыбыт боппуруоспун ыйыттым:

— Эһиги омук сирдэриттэн кэлбит туристарга саха норуотун фольклорун көрдөрөҕүт, пропагандалыыгыт. Тымныы полюһугар кыахтаах, баай дьон кэлэллэр ээ. Кинилэри кытта кэккэ бырайыактары толкуйдаан, спонсордатыаххытын да сөп курдук дии?

Онуоха учууталлар предприниматель Тамара Васильева туристарга көрдөрөр бырагырааматын туһунан кэпсээтилэр. “Айылгылар” кэнсиэрдэрин төлөбүрэ — 5 тыһ. солк. Ол харчыларын мунньан, көстүүмнэрин таҥаһын атыылаһаллар. Кэнсиэрдэрин ис хоһооно сүрүннээн саха фольклора. Омуктар ордук күпсүүрү олус интэриэһиргииллэрин бэлиэтииллэр. Оттон норуот ырыата, чабырҕах, хомус – бэйэлэрин ис айылгылара буолан, хайа баҕарар омук дууһатын кылын хамсаталлара чахчы. Бастаан утаа “айылгылар” сайдыылаах дойду дьоно аныгы эстраданы интэриэһиргииллэрэ буолуо диэн түргэн тэтимнээх эстраднай ырыалары толорон көрдөрбүттэр. Онуоха: “Биһиэхэ бэйэҕит норуоккут култууратын, фольклорун көрдөрүҥ”, — диэн көрдөспүттэр. Технология учуутала Мария Иванова тигэр саха национальнай көстүүмнэрин  омук туристара олус интэриэһиргээн көрөллөр-истэллэр. Кини салайар “Талба” муода тыйаатырын көстүүмнэрэ – “Айылгы” фольклор ансаабылын кэнсиэрин биир бастыҥ киэргэлэ. Бу тыйаатыр Сочига, Москваҕа ыытыллар оскуола оҕолорун муода тыйаатырдарын куонкурустарыгар лауреаттаан кэлбит.

— Ансаамбыл таҥаһын бэйэбит харчыбытыгар тиктэрбиппит. Нэһилиэкпит иистэнньэҥнэрэ Тамара Луковцева, Наталья Попова, Мария Иванова саха национальнай таҥаһын үөрэтэн, анаан сүбэлэһэ сылдьан тикпиттэрэ, — диэн кэпсииллэр саха тылын уонна биология учууталлара Марианна Заровняева уонна Надежда Дягилева.

Сахабыт сирин култууратын, фольклорун уонна  прикладной искусствотын бэйэлэрин сүдү эппиэтинэстэригэр ылан, анаан чиэстээхтик көмүскүү уонна пропагандалыы сылдьар “Айылгы” фольклорнай ансаамбыл уонна “Талба” муода тыйаатыра бэйэлэрин ааттарын дорҕоонноохтук ааттата сылдьаллар. Кинилэри Тымныы полюһун интэриэһиргээн кэлбит төһөлөөх элбэх омук телевидениетын оператордара уонна суруналыыстара үйэтитэн, бэйэлэрин дойдуларыгар көрдөрбүттэрэ буолуой?! “Айылгы” айар кэлэктиип чаҕылхай  ситиһиитэ өссө да иннигэр. Кинилэр ааттарын өссө да истиэхпит турдаҕа.

«Жизнь в районах»: Как на Полюсе холода разводят коров якутской породы

В Оймяконском улусе в очень суровых климатических условиях успешно содержат и разводят коров. Особенно на Полюсе холода ценятся якутские коровы. Евдокия Винокурова, которая держит большое хозяйство, рассказала о специфике аборигенной породы и перспективах ее развития в северном районе. 

– В 2005 году я основала частное хозяйство, в 2011-м «Сахаагроплем» привез нам восемнадцать коров, с этого времени наше хозяйство является подразделение этой организации. Буренок симментальской породы у нас 27, якутской – 37, из них восемнадцать дойные. За несколько дней до вашего приезда у «якутян» родились четыре теленка, — рассказывает Евдокия Винокурова. 

– Как вообще обстоят дела с рождаемостью?

– Раньше телят рождалось больше. Возможно, дело в быке-осеменителе. Прежний прекрасно справлялся со своими обязанности, но решили, что он уже стар и забили его. А его сменщик оказался не так хорош. В любом случае будем анализировать и, может быть, что-то поменяем.

Раньше больше рождались быки. Их не растят, потому что никакого толка от них нет: просто едят сено и все. В последнее время ситуация меняется, в прошлом году родилось восемь коров и три быка.

Поддержка правительства

– Откуда привезли коров якутской породы?

– Из Амгинского улуса, с фермы «Тустах»,у которой в республике одиннадцать филиалов. Тогда директором предприятия работал Дмитрий Карманов. Дмитрий Прокопьевич трепетно относился к якутской породе коров, благодаря таким патриотам она не только сохранилась, но и распространяется.

– Эту породу решили купить сами?

– Прежний глава района Василий Местников принял решение о приобретении этих коров. Я горда и рада, что их содержание и разведение он доверил мне. Хотон также построен на муниципальные средства. Правда, с увеличением голов в нем стало тесновато, так как он рассчитан на 55 мест, а я содержу 67. Чтобы животное забить на мясо, надо расти его два-три года.

В правительстве Якутии понимают ценность якутских коров. Поэтому корм,  содержание хотона и все остальное оплачивается из республиканского бюджета. Зарплату получаем оттуда же.

– Сколько человек работает на ферме?

– На правах ее основателя нанимаю членов своей семьи. В свое время я взяла на воспитание сыновей старшего брата, который умер. Все они работали или работают у меня. Мои сыновья Эльдар и Гаврил еще школьники, но после уроков бегут на ферму. Мой самый главный помощник Дьулустан. После окончания университета три года работал программистом в Мегино-Кангаласском улусе, потом вернулся в родную деревню. Никаких скидок на родственные связи не делаю. Наоборот, ребята делают все, чтобы не подвести меня.

«Симменталок» отделят от «якутянок»

– Не планируете разделить коров двух пород?

– В этом году собираюсь коров симментальской породы перевести в свой хотон. Я не имею права нарушить договор с «Сахаагропромом», согласно которому должны содержаться только якутские коровы. Просто так сложились обстоятельства, что нужно было все время находиться здесь и следить, чтобы хотон не замерз.

– Все хвалят якутскую породу. В чем ее преимущество?

– По сравнению с той же симментальской породой «якутянки» дают меньше молока, но по качеству оно лучше. Если бы передо мной поставили выбор между двумя породами, осталась бы с аборигенной. Во многом потому, что их содержание оплачивается из республиканского бюджета. Моя мечта, чтобы жители республики могли покупать местный полуфабрикат, пить наше молоко, есть свое мясо.

Кредитная проблема

Винокурова рассказала и о трудностях, с которыми ей и ее землякам приходится сталкиваться. Главная проблема в географическом расположении. К примеру, один из банков Евдокии Захаровне не предоставляет кредит, объясняя это тем, что она живет в северном районе, а филиала у финансового учреждения там нет.

«В улусе много людей, особенно молодежи, желающих создать частное хозяйство. Если их поддержать, район развился бы быстрее», – с грустью сказала Евдокия Захаровна.

Сама она готова брать большие кредиты, ее хозяйство достигло такого уровня, что она в силах платить ежемесячные взносы. На заемные средства предприимчивая женщина хочет купить оборудование для изготовления полуфабрикатов, открыть столовую, построить небольшой балаган.

Продукция пользуется таким большим спросом, что молока и мяса даже не хватает. Именно поэтому женщина задумалась об открытии предприятия.

Юбиляр

Если коровы и бык пасутся на улице, то телята находятся в тепле. Стоя на трясущихся тоненьких ножках, они доверчиво смотрят на гостей. Посередине держится теленок по кличке Юбиляр. «Он появился на свет в день рождения моей младшей сестры, поэтому и дали такое звучное имя», – объяснила Евдокия Захаровна. В чувстве юмора ей не откажешь.

«Улуус олоҕо»: Өймөкөөн улууһун хорсун-хоодуот дьонун туһунан киэн тутта кэпсиибит

«Улуус олоҕо» анал бырайыак суруналыыстара Өймөкөөн улууһугар кэккэ суолталаах боппуруостар хайдах быһаарыллалларын билистибит. Суола-ииһэ ыраах, айылҕата тыйыс дойдуга кыахтара-күүстэрэ ханан тиийэринэн, сатанарынан, бэйэлэрин бэйэлэрэ салайынан олорор дьон олоҕо олус да кэскиллээх. Хоту дойду хоодуот дьоно олоххо дьулуурдара кминилэр ыччаттарыгар ананар. Ол туһунан тэттик суруйуулары «Улуус пааспарыгар» ааҕыҥ.

Үрдүк күүрүүлээх уот линияларын тимир остуолбалара туруорулуннулар

Элги өрүһүнэн ааһар 60-c сылларга туруоруллубут электрическэй уот линияларын мас остуолбалара уу таһыма үрдээтэҕинэ сууллан хаалалларыттан, Төрүт нэһилиэгин олохтоохторо сайын аайы уоттара баран эрэйи көрөллөрө.

Ол кыһалҕалара сырдык Пасха күн дьэ быһаарылынна. Муниципалитет баһылыга Михаил Захаров уонна нэһилиэк дьаһалтатын баһылыга Семен Босиков хас да сылы быһа туруорсууларынан, Быйыттаах — Төрүт туһаайыынан ВЛ 6 кВ уонна ВЛ 0,4 кВ уот ситимэ анкернай остуолбаларын үлэҕэ киллэрии үөрүүлээх тэрээһинэ буолла.

«Теплоэнергосервис» акционернай тэрилтэ 2015-2017 сыллардааҕы инвестиция бырагырааматыгар олоҕуран, Быйыттаах-Төрүт хайысхатынан эргэ остуолбалары уларытыыга 65,12 мөл. солк. көрбүт. Элги өрүс үрдүнэн ааһар үрдүк күүрүүлээх электролиниянан хааччыйар остуолбалары туруоруу олус уустук үлэтэ быйыл кыһын ахсынньы тымныыта ааҥнаан турдаҕына оҥоһуллубут. Онон олохтоохтор биир улахан кыһалҕалара быһаарыллан, үөрүүлэрэ муҥура суох.

Аны төрүттэр Силирикээн сиһинэн айанныыр суоллара оҥоһуллан түмүктэнэрин уонна саахалланар туруктаах хочуолунайдара саҥардылларын эрэнэ кэтэһэллэр.

“Фатима билимэнэ” олус минньигэс

Томтор нэһилиэгин олохтооҕо Фатима Луковцева социальнай үлэһитинэн үлэлии сылдьан, биэнсийэҕэ тахсан баран, бэйэ дьарыктаах буолара ордук диэн санааҕа кэлбитэ. Билигин кини нэһилиэк киинигэр чайной аһан үлэлэппитэ икки ый буолла.

— Улахан кыыспар кэргэним ийэтэ бэйэтэ олорбут дьиэтин анаабыта. Үс оҕолоох дьиэ кэргэни икки мэндиэмэннээх дьиэбэр көһөрөн ылан, кыыспынаан манна чайной аһан үлэлэтэн боруобаланарга санаммыппыт. Оҕом повар идэлээх. Дьокуускайга эрэстэрээннэргэ, кафеларга астаабыт уопуттаах киһи. Оҕотугар олорор буолан, дойдуларыгар көһөн кэлбиттэрэ. Ол кэмҥэ дьиэ кэргэнинэн бэйэ дьыалатынан дьарыктанан көрөргө сананныбыт. Бастаан утаа аһылларбытыгар: «Чэ, сүтэрэрбит суох, табыллыбатаҕына тохтуохпут», — диэн санаалаах саҕалаабыппыт. Үөрүөхпүт иннигэр, дьон истиһэ-истиһэ кэлэн, билигин чайнойбут аана сабыллыбат, — диэн кэпсиир кини.

Кырдьык, тыа сиригэр командировкаҕа сылдьар дьон сылаас астаах аһыыр сиргэ наадыйара кэмнээх буолуо дуо?! Буолаары буолан, нэһилиэк хабыллар хаба ортотугар. Фатима аһын менюта күн аайы уларыйа турар. Кини дьиэтээҕи билимиэнэ аны «Фатима билимиэнэ» диэн анаан сакаастанар аһынан буолла. Минньигэс, тотоойу бэрэскитин дьон эмиэ дьиэлэригэр ылан бараллар.

— Араас тэрээһиннэргэ буспут аһы анаан сакаастыыр буоллулар. Онон үлэбит көрүҥэ элбээн иһэр. Кыһалҕабыт диэн, дохуоппут бүтүннүү олохтоох маҕаһыынтан бородуукта атыылаһарбытыгар барар. Массыынабыт оҥоһуллара буоллар, чэпчэки сыаналаах аһы куораттан аҕалыа этибит. Чэ, барыта орун оннугар түһэн иһиэҕэ. Саҥа саҕалааһын буолан, туох итэҕэстээхпитин барытын үөрэтэ сылдьабыт, — диэн санаатын үллэстэр бэйэтин бэйэтэ үлэнэн хааччыммыт Фатима Луковцева.

Тыа сирин дьоно ити курдук ким тугу сатыырынан, туохха кыахтааҕынан «үлэ суох» диэн ытаммакка, дьарыктаах буолууну көҕүлээһин сылыгар араас толкуйу тобулар.

Сордоҥноох «Мать Терезатын» дьиэ кэргэнин лааҕыра оҕолорго туһата элбэх

Марта уонна Михаил Винокуровтар нэһилиэктэриттэн чугас 4 км сиргэ сайылык туттан үлэлэппиттэрэ быйыл үбүлүөйдээх 10 сыла.

Кинилэр уон сыл устата сайылыктарыгар хантан да өйөбүлэ суох балтараа ый устата үлэ лааҕырын аһан үлэлэтэллэр. Манна бэйэ-бэйэлэриттэн истиһэн, Өймөкөөнтөн, Томтортон, Дьокуускайтан тиийэ оҕолор кэлэн сынньанан, оттоон, онно хамнас аахсан бараллар. Өссө Уус-Ньараттан оҕо дьиэтин иитиллээччилэрэ бу лааҕырга сынньанан барбыттар. Сордоҥноохтор ыал ийэтин «Мать Тереза» диэн мээнэҕэ ааттабатахтара чахчы. Бэйэ үбүгэр-аһыгар лааҕыр тутан олоруох диэтэххэ, биллэн турар, уустук.

— Хамнас харчытын хантан булунаҕытый?

— Сүөһүбүт идэһититтэн (11 сүөһүлээхпит, онтон биэһэ – ыанар ынах), бэйэбит биэнсийэбититтэн уурунабыт. Инньэ гынан 8-10 оҕоҕо хас биирдиилэригэр 10-нуу тыһ. солк. хамнастыыбыт. Соҕотох уонна элбэх оҕолоох дьиэ кэргэннэр оҕолорун ыла сатыыбыт. Улаатан хаалбыт оҕолорбут сыл аайы лааҕырбытыгар сылдьаары көрдөһөллөр. «Кыралары үлэҕэ үөрэтиэххэ наада. Хас саастааххар биһиэхэ кэлбиккин өйдүүр инигин?» — диэн эттэхпитинэ, өйдүүллэр. Оҕолорбутун лааҕырбытыгар дьиэтээҕи усулуобуйа режиминэн сырытыннарабыт. Ол курдук, сарсыарда 9-ка туран, аһаан баран,10 чааска ходуһаҕа киирэллэр. Эбиэттээн, сынньана түһэн баран, киэһэ 6 ч. диэри оттууллар. От ыйын ортотуттан саҕалаан баран, атырдьах ыйын бүтэһигэр оттоон бүтэллэр. Сир аһа, кус көтүүтүн кэмэ буолан, кыргыттар миигин кытта отоннууллар, уолаттар аҕабытын кытта кустууллар. Онон оҕолор үөрэххэ киирэллэригэр дьиэлэригэр сир астаах, сибиэһэй кустаах төннөллөр. Нэһилиэктэн чугас базаланар буолан, манна сибээс бары көрүҥэ баар. Үлэттэн иллэҥсийдэхтэринэ, ким тэлэбиисэр көрөр, ким хаһыат ааҕар.

Ити курдук, уон сыл устата хантан да үп-ас көрдөөбөккө, хаһан кинилэргэ ким болҕомтотун уурарын кэтэспэккэ, бэйэлэрин кыахтарынан Винокуровтар оҕону үлэҕэ иитиигэ сүҥкэн кылааттарын киллэрэ сылдьаллар.

«Улуус олоҕо» бырайыак өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун, айар-тутар үлэлэрин туһунан кэпсиир. Чуолаан кинилэр бэйэлэрин ситиһиилэринэн, кыһалҕаларынан тыа сиригэр олоҕу туталлар. Хас биирдии улууска тиийдэххэ, Саха сирэ олус да киэҥин, ураты күндүтүн билэҕин. Оччоҕо киһи ханна баҕарар олоруон, үлэлиэн, сайдыан сөбүн итэҕэйэҕин. Биллэн турар, кытыы сиргэ олохсуйуу чэпчэки буолбатах, ардыгар — ыарахан да диэххэ сөп. Ол гынан баран, тыа киһитэ барахсан төрөөбүт дойдутугар тапталын иҥэрэн, дириҥ ис хоһоонноох олоҕу салайсар. 

«Жизнь в районах»: Сордоннох — село настоящих мужчин

Небольшой поселок Сордоннох Оймяконского района примечателен еще и тем, что почти все мужчины призывного возраста служили или служат в армии. Команда «Сахамедиа» встретилась с отцами двух семей, в которых несколько поколений отдавали святой долг Родине. Заодно мужчины сравнили условия службы в наши дни и советского периода.

Согласитесь, подобное рвение в армию, когда здоровые парни порой правдой и неправдой стараются остаться на гражданке. Не говорю за абсолютное большинство, но таких случаев достаточно.

Солдат советской армии

Александр Гермогенов 1961 года рождения. Родился в Оймяконе, в то время больница работала только в районном центре. После окончания школы пару лет по комсомольской линии работал кочегаром и водовозом.

В 1980 году Александр Алексеевич получил повестку. «Весной около пятидесяти призывников собрали в Усть-Нере. Как сейчас помню, полетели на самолете 10 мая после праздников. На сборном пункте «Маяк» уже находилось очень много людей, были парни, ждавшие почти месяц. На следующий день после приезда на пяти автобусах нас повезли в аэропорт. У меня было желание, чтобы меня направили на флот, хотел служить три года, посмотреть другие земли. Когда двоюродный старший брат Артур Готовцев вернулся домой, я был поражен его красивой формой моряка. Но никто меня слушать не стал, поэтому два года служил в ракетно-зенитных войсках в селе Нерченский завод Читинской области», — рассказывает он.

В школе Александр Алексеевич занимался спортивной гимнастикой, поэтому проблем с физической формой не было. Новобранцы попали сразу воинскую часть, а не в «учебку». Гермогенов признает, что была и дедовщина, пришлось шесть месяцев потерпеть. Сначала служили в пехоте, потом их пересадили в БТР, рассчитанный на одиннадцать человек.

«Когда в кино показывают, как солдаты точно стреляют в цель на полном ходу, не верьте этому. На самом деле сидишь внутри машины и думаешь, как бы не упасть. Потом смотришь такие фильмы, не можешь сдержать смех», – рассказал наш герой, как все происходит в действительности.

В армии уроженец Сордонноха впервые увидел ракету «Стрела». Ни разу выстрелить из нее не получилось, только имитировали ее запуск. В конце службы Александра перевели в танк заряжающим. «Честно говоря, только заглянул внутрь через люк. Удивило, что там было тесно, как помещаются четыре человека, так и не понял. Все-таки в то время я был «дедушкой» и имел определенные привилегии», – рассказал о последнем месяце службы он.

Солдатскую эстафету подхватили сыновья Александра Алексеевича. Алексей служил на флоте, Александр в – мотострелковых войсках, Никифор – в танковых. «Если бы это зависело от меня, вернул бы два года службы. Чему можно научиться за год?», – рассуждает Гермогенов-старший.

Отец трех солдат российской армии мог сравнить условия службы разных лет. Надо признать, что в его годы все было на порядок суровее.

Сейчас к армии готовятся еще два сына нашего героя Яков и Юрий. «Надеюсь, они не посрамят имя Гермогеновых, когда придет их время», – говорит о семейных традициях человек, два года носивший погоны с желтыми буквами «СА».

Сын воина, отец пятерых солдат

В жизни Виталия Ядреева многое связано с армией. Его отец Петр Ядреев один из двух уроженцев Сордонноха, воевавших в Великой Отечественной войне. К счастью, после победы в 1947 году он вернулся домой и работал на благо родного поселка. Сын у участника страшной войны родился позже. Виталий Петрович помнит, как в детстве на зависть друзьям украдкой надевал пиджак отца с медалями и воображал себя генералом. «Помню весил он прилично и волочился по полу. Но это были невероятные эмоции», – вспоминает те годы. Но один раз они попались во время такой «операции», отругали их так, что с тех пор пиджак уже не трогали.

Виталий Ядреев родился в Намском улусе, оттуда пошел в армию. В 1981 году вернулся домой, тогда же встретил свою любовь Варвару Канаеву, в 1982-м они женились. Старший сын Виталий родился еще в Намцах, а Юрий, Любомир, Тимур и Андриан уже в Сордоннохе.

О горячем желании служить говорит то, что Ядреев учился с Намском СПТУ. Когда друзья получили повестки, Виталий несколько раз ходил в военкомат и просил направить его в войска. Его призвали только в следующем году, потому что не имели права направить в армию студента второго курса.

Виталий Петрович служил в Забайкальском военном округе, городе Борзя. Якутянин был наводчиком в неподвижном танке, врытом в землю. Пушки были направлены в сторону Китая, с этой страной у Советского Союза в те годы отношения оставались напряженными. «Пушки походили на гаубицу, когда стреляли из них, пользовались затычками для ушей, но все равно некоторое время после выстрела плохо слышали. Сталкивались со случаями дедовщины. Но в роте из 57 солдат я один был из Якутии, поэтому меня не трогали», – вспомнил особенности службы Ядреев.

Те годы Виталий Петрович вспоминает с ностальгией. Например, форму советского периода он не променял бы ни на какую другую.

Добавим, что в Сордоннхе живет Степан Степанович Сивцев, в советской армии бывший гранатометчиком. Вслед за отцом солдатскую шинель носили его сыновья Станислав, Степан и Айтал. Вот такие семьи можно встретить в обыкновенном оймяконском поселке.

Проект «Жизнь в районах» рассказывает о людях, проживающих в улусах нашей республики. Именно они своими победами и проблемами создают жизнь на селе. Смотришь на них и веришь, что Якутия — бескрайняя, и ты сможешь жить, трудиться и развиваться где угодно. Чем так вдохновляют эти люди? Они делают свое дело. Им непросто. Часто — совсем невесело. Но они продолжают жить с любовью к своей малой родине — так, чтобы жизнь вокруг наполнялась смыслом.

«Улуус олоҕо»: Сордоҥнооххо табаар эргииригэр уопуттаах урбаанньыттар ылсаллар

Саха сирэ бэйэтин географиятын балаһыанньатынан олус киэҥ сири тайыыр. Кытыы сирдэргэ массыына суола кыһынын эрэ баар. Сайынын уунан сырыы арыллар. Айаҥҥа үксүн айылҕа көстүүтэ, содула быһаарар оруолу ылар. Онон ыраах сытар нэһилиэнньэлээх пууннарга таһаҕаһы тириэрдии биир тыын суолталаах боппуруоһунан буолар. «Сахамедиа» холдинг «Улуус олоҕо» бырайыагын суруналыыстара Сордоҥноох нэһилиэгэр тиийэн, олохтоох маҕаһыынын арыйан көрдүбүт. Ол туһунан «Өймөкөөн улууһун пааспарыгар» кэпсиибит.

Маҕаһыын атыыһыта Ольга Прудецкая сордоҥноохтор тарбахха баттанар убаастыыр киһилэрэ. Мин кинини кытта сирэй көрсөн кэпсэтэн, араас көрүҥнээх табаарынан баай маҕаһыыныгар сылдьан, чахчы бэйэтин дьыалатыгар бэриниилээх, үлэһит киһи эбит дии санаатым.

Ааспыт сыл түмүгүнэн Өймөкөөн улууһугар атыы-эргиэн үлэһиттэрэ бытархай атыыттан 1 млрд. 836 мөл. 065 тыһ. солк. үбү эргиппиттэр. Бу туһунан муниципалитет баһылыга Михаил Захаров сыллааҕы отчуотугар бэлиэтээбитэ. Улуустааҕы эргиэн үлэһиттэрин былааннарын 99,4 % толорууларыгар Сордоҥноох нэһилиэгин маҕаһыынын үлэһитэ Ольга Прудецкая сэмэй кылаатын эмиэ киллэрбитэ чахчы.

Тыа сирин маҕаһыына — Томтордооҕу «Сулус» киинэммит маҕаһыын филиала. Онон сүрүн табаар, ас-үөл, фрукта, оҕоруот аһа Томтортон аҕалыллар. Атыыһыт Ольга Прудецкая кыһыҥҥы суол баарына, суоппардары наймылаһан, промышленнай уонна ас табаарын киин куораттан аҕалан эмиэ атыылыыр.

— Маҕаһыын атыыһытынан үлэлээбитим үс сыл буолла. Хааччыллыыбыт олус үчүгэй. Нэһилиэккэ төһө да куораттааҕы сыананан ас бродууксуйатын сүрүн көрүҥүн атыылыыр «Уйгу» кэпэрэтиип лааппыта баарын иһин, биһиги маҕаһыыммыт аана сабыллыбат. Сыанабыт куорат сыанатыттан, айан төлөбүрүн учуоттаатахха, 50% үрдүк. Ити сөбүгэр дии саныыбын. Ас арааһа кэлэр. Дьон ордук фруктаны, халбаһыыны, үүт аһы атыылаһаллар. Табаарбытын куораттан аҕала турар буолан, күннээҕинэн сибиэһэйдии бүтэн иһэр. Олохтоохтор ас болдьоҕун тутуһаллар, икки-үс хонук ааста да, табаар барбат. Дьон ордук куораттан аҕалар үүт ас бородууксуйатын – кефири, иэдьэгэйи, йогурту кэлээтин кытта бүтэрэн кэбиһэллэр. Инньэ гынан, ас сиэнэр болдьоҕо кэмигэр тутуһуллар. Куораттан кэлэр үүт ас улуустартан аҕалыллар бэйэ бородууксуйата буолан, олохтоохтор олус сөбүлээн атыылаһаллар, — диэн кэпсиир Ольга Ксенофонтовна.

Атыыһыт Сордоҥноох нэһилиэгин төрүт олохтооҕо буолан, ким тугу күүтэрин барытын эрдэттэн билэр. Ол эбэтэр, холобур Ивановтар халбаһыыларын кэтэһэллэр, Петровтар үүт астарын хайаан да ыла кэлиэхтэрэ, Сидоровтар сибиэһэй фрукталарын ирдээбитинэн киириэхтэрэ диэн, Ольга Ксенофонтовна эрдэттэн бэлэмнии тоһуйар.

Кини бэлиэтииринэн, сирэй харчы кырыымчык буолан, дьон ылбыт табаарын үксүн наар иэс суруйар. Уу харчынан, биллэн турар, биэнсийэлээхтэр төлөһөллөр – харчылара да кэмигэр кэлэр, иэстээх сылдьалларын да сөбүлээбэттэр. Өссө учууталлар эмиэ өрүү кэмигэр төлөһөллөрүн бэлиэтээн туран: «Атыттар, бэйэ дьоно буолан, син биир иэс биэрэбин. Онон сүрүннээн биэнсийэ уонна хамнас кэнниттэн эрэ табаарбын саҥардабын», — диир. Олохтоохтор бэйэлэрэ үп-харчы эргийиэн наадатын өйдөөн, иэстэрин уһаппат буола сатыыллар.

Сордоҥноох маҕаһыынын атыыһытын үлэтин саамай уустук кэмэ – сайын уонна күһүн уу кэлиитэ. Томтору уонна Орто Балаҕаны ситимниир Куйдуһун муостата сайын, күһүн алдьанар буолан, дьону эрэйдиирин ааһан, ас-үөл бородууктатын таһыыга харгыстары үөскэтэр. Бу маннык түгэҥҥэ ас бородууктатын тиэйиэхтээҕэр, дьон да сырыыта тохтуур.

— Ханнык да уустук кэмҥэ табаарбытын саҥардарбытын тохтоппоппут. Олохтоохтор ким көлөнөн, ким куруустаһан көмөлөһөн, аспытын кэмиттэн кэмигэр тиэнэ олоробут, — диэн кэпсиир олохтоох эргиэн үлэһитэ.

Сордоҥноох олохтоохторо маҕаһыыннарын атыыһытын туһунан бэрт иһирэх тылынан кэпсииллэр:

— Ольга Ксенофонтовна төрүт олохтоох киһи буолан, ким туох интэриэстээҕинэн, дьарыктааҕынан наада буолуо диэбит табаарын хайаан да атыылаһан аҕалар. Ол курдук, иистэнньэҥнэр ордук абыраннылар – маҕаһыыҥҥа сап, иннэ, миэтэрэлээх таҥас, оҕуруо арааһа кэлэр. Асчыттар сөбүлээбит астарын, иһиттэрин-хомуостарын эмиэ бу маҕаһыынтан үөрэ-көтө атыылаһаллар. Төрөөбүт күннээхтэри эмиэ билэ сылдьан сөптөөх табаары аҕалар. Онон саастаах да киһиэхэ, оҕоҕо да киһи олохтоох маҕаһыынтан бэлэҕи бэрт дөбөҥнүк булар.

Саамай кэрэхсэбиллээҕэ, Ольга Ксенофонтовна олохтоох балыксыттары кытта кэпсэтэн, сибиэһэй балыгы атыылыыр. Онон балыксыта суох дьон дьарҕааны, быраҥааттаны төһө баҕарар амсайыахтарын сөп.

Олус хаһаайыстыбаннай, онон айан суола сабыллыан иннинэ күннэтэ туттар наадалаах табаары эрдэттэн тиэйэн хаһаанан кэбиһэр. Онон ордук сайын уу кэлэр кэмигэр суола суох эрэйдэнэр дьон сүрүн табаарынан быстарбаппыт. Суол сабыллыбытын билбэккэ да хаалабыт. Ол курдук бары барыта баар буолар. Онон биһиги, олохтоохтор, кыыспытыгар биир дойдулаахтарыгар кыһамньытын иһин барҕа махталбытын тиэрдэбит, — диэн санаатын үллэстэр култуура бэтэрээнэ Ирина Цыренова.

Тымныы Полюһа Өймөкөөн Сордоҥнооҕор олохтоох нэһилиэнньэни күннээҕи эрэ бордууктанан буолбакка, киһи санаабыта барыта баар баай-талым тыа сирин маҕаһыынын илэ харахпытынан көрдүбүт. Уопуттаах урбаанньыттар тыа сирин дьонун кыһалҕатын билэр буолан, барытын эрдэттэн дьаһанан, олох хаачыстыбатын үрдэтиигэ ылсаллара — кинилэргэ ирдэбил.

«Жизнь в районах»: Экскурсия по резиденции Чысхаана

В конце 80-х годов на месте нынешней резиденции Чысхаана располагалось торговое отделение «Оймякон». В нише горы с помощью взрывных работ был проложен искусственный тоннель, в котором хранили рыбу и мясо. После развала Советского Союза эту организацию ликвидировали. Сейчас здесь — главная достопримечательность Полюса холода, где побывала команда спецпроекта «Жизнь в районах».

110 метров мороза

Пять лет назад, когда в Оймяконском районе стали проводить фестиваль «Полюс холода», ледяное помещение передали местному музею. Его работники решили, что логично будет устроить здесь резиденцию Чысхаана. С каждым годом количество скульптур увеличивалось, сейчас их чуть больше 30.

Общая длина коридора – 110 метров. Фигуры постарались распределить по комнатам тематически. В первом помещении гостей встречают хозяева горы и символ холода-  Бык зимы. Во втором можно увидеть оленевода с ребенком, едущих на мунху, и уголок влюбленных. В третьем – священное якутское дерево Аал Луук мас и олонхосут.

В пятой комнате — Баай Байанай, дальше — Дед Мороз из Великого Устюга. В шестой комнате — счастливый оленевод с арканом, в седьмой – озеро Лабынкыр со знаменитым чудовищем.

Чысхаана ждет новоселье

В четвертой по счету комнате расположен трон Чысхаана. Помещение для сказочного героя маловато, поэтому он пока стоит в коридоре. Скоро для него построят новый кабинет. До этого здесь находилась скульптура шамана, сидящего на гробу, но она растаяла.

В глубине тоннеля недостаточно холодно. Проблему можно решить, добавив льда. Скоро полноценным хозяином комнаты станет Чысхаан.

Возможно, героя разделят на части, а потом соединят. Второй вариант – мастер сделает новую скульптуру. Пока окончательное решение еще не приняли.

Вместе с Чысхааном в коридоре находятся Деды Морозы из Ямала и Карелии. Они будто охраняют ящик с символом холода. Всего в разные годы из других регионов, а также из Америки и Лапландии в гости в Томтор приезжали восемь «коллег» Чысхаана.

Нелегкая женская работа

По словам директора музея Розалии Дягилевой, предстоит проделать много специфической работы. В нескольких местах с потолка свисают лохмотья снега, чтобы они не упали кому-нибудь на голову, нужно их постоянно сбивать вниз и выносить на улицу. Этим руководитель музея занимается вместе с коллегой Раисой Скрыбыкиной.

Конечно, женщинам трудно справляться с этой работой. «Но что делать? Приходится терпеть, раз согласились трудиться», – сказала Розалия Тимофеевна.

Резиденция Чысхаана очень похожа на Царство вечной мерзлоты в Якутске. Ежегодно на Полюс холода приезжает множество туристов из других регионов и стран.

Проект «Жизнь в районах» рассказывает о людях, проживающих в улусах нашей республики. Именно они своими победами и проблемами создают жизнь на селе. Смотришь на них и веришь, что Якутия — бескрайняя, и ты сможешь жить, трудиться и развиваться где угодно. Чем так вдохновляют эти люди? Они делают свое дело. Им непросто. Часто — совсем невесело. Но они продолжают жить с любовью к своей малой родине — так, чтобы жизнь вокруг наполнялась смыслом.

«Улуус олоҕо»: Өймөкөөҥҥө туристарга өҥөнү оҥоруу олохтоохтор дохуот аахсалларыгар туһуланыахтаах

“Улуус олоҕо» бырайыак суруналыыстара Өймөкөөн нэһилиэгэр тиийэн, түспүт ыалбыт Валентина Готовцеваны кытта чэйдии-чэйдии олох-дьаһах туһунан кэпсэтэ олордубут. Биһиги сүрүн сорукпут – ырыынак уустук кэмигэр үлэтэ суох эрээри, бэйэтин бэйэтэ дьаһанан, кыахтаахтык олорор тыа сирин олохтооҕун кытта сэһэргэһии. Биир оннук киһинэн Лена Репина буоларын хаһаайка кэпсээтэ. Салгыы «Улуус пааспарыгар» кэпсиибит.

Валентина Готовцева Өймөкөөҥҥө ыаллар ынахтарын кыһын устата чугастааҕы эбэҕэ киллэрэн уулаталларын туһунан кэпсээтэ. «Дойдулардыы«, — диир кини. Баҕар, киин улуустарга буоллун даҕаны. Оттон хоту дойдуга, буолаары буолан, Тымныы полюһугар ынаҕы таһырдьа таһаарыах диэтэххэ, күүстээх дьаһал курдук.

«Арба, бу кэмҥэ Лена Репина ынахтарын уулатар кэмэ. Өрүскэ киирэн көрүҥ. Билигин сүөһүлэрин үүрэн иһэр буолуохтаах. Дьэ, кини баар, эһиги интэриэһиргиир дьоруойгут. Баран көрсүбэккит дуо?» — диэн Валентина Михайловна этиитин ылынан, суруналыыстар салгын сии таарыйа, Индигиир эбэҕэ киирдибит. Кырдьык, икки ынаҕын уулата иһэр дьахтары утары көрсөн, ойбоҥҥо барыстыбыт. Субу чугас баар буолуо диэбиппит да, салҕыахпытыгар диэри хаамтыбыт.

— Ынахтарбын күн өрүү-өрүү уулатабын. Хас да кыраадыс тымныы буоллун, туман да түһэн турдун, бу суолбутунан син биир тиэстэбит. Мин аара баран иһэн «скандилыыбын». Онон доруобуйабар миэхэ да туһалаах, — диэн кэпсиир Лена Репина.

Лена Репина нэһилиэккэ үлэтэ суох дьон ахсааныгар киирэн, билигин бэйэтин бэйэтэ дьарыктаан, үлэ араас көрүҥэр ылсар.

Лена Репина үлэтэ суох буолан, тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтиттэн нэһилиэк дьаһалта ылбыт гранынан сибиинньэҕэ уонна кууруссаҕа тиксибит. Икки төрүүр ынахтаах, уоннааҕыта – тыһаҕас. Бастакы торбоһо Тыйыс 65 кыраадыс тымныы түһэн турдаҕына төрөөбүт. Онон быйыл сүөһүтэ эбиллэн, аны олохтоох бородууксуйаны оҥорон таһаарыыга ылсан эрэр. Этин-үүтүн атыылыыр, дьон атыылаһар, онон хамнастанар.

Дьиэлээх хаһаайка дохуот киллэринэр биир өрүтэ — иис. Биһиги сэһэргэһээччибит хотонуттан бүтэн-оһон, дьиэтигэр киирэн, иистэммитинэн барар. Бу Үчүгэй нэһилиэгин оскуолатын үҥкүүһүт оҕолоругар таба көстүүмүн сакааска ылан тигэ сылдьарын этэр. «Уон алта көстүүмү тигэн, дохуоппар 18 тыһ. солк. эбинним. Биир көстүүмү 1200 солк. тигэбин. Кыһыҥҥы өттүгэр сакаас баар. Уоннааҕы кэмҥэ хаһаайыстыбабын көрөбүн-истэбин», — диэн кэпсиир кини.

Онтон бэрт сиэдэрэй саха дьахтарын кыһыҥҥы сонугар эбии киэргэли тигиэхтээҕин кэпсиир. Бу – саха дьахтарын XVIII үйэтээҕи кыһыҥҥы соно. Дьэ, мааны таҥас! Сону Лена биир ый устата халбаҥнаабакка тигэн, былырыын күһүн «Арктика кыһыныгар итии таҥаһы тигии» куонкуруһугар кыттыбыт. Бу тэрээһини Саха сирин аатырбыт модельера Августина Филиппова уонна социологическай наука доктора Ульяна Винокурова бэйэлэринэн Өймөкөөҥҥө кэлэн, өрөспүүбүлүкэ ааттаах-суоллаах иистэнньэҥнэрин аҕалан ыыппыттара. Онно Тымныы полюһун дьахталлара маастар-кылааска хас да хонук үөрэммиттэрэ. Кыһыҥҥы таҥас куонукуруһугар Лена Репина бу кыһыҥҥы соно бочуоттаах 1-кы миэстэҕэ тиксибитэ. Хаһаайка сонун суолталаах быыстапкаларга, тэрээһиннэргэ эрэ кэтэр. Сотору кэминэн бу сон Репиннэр дьиэ кэргэннэригэр эмиэ «харчы оҥоруохтаах».

— Өймөкөөн Тымныы полюһун быһыытынан биллэр буолан, араас омук дойдутуттан туристар бөҕө кэллэллэр. Кинилэр саамай интэриэһиргииллэрэ – национальнай ас-үөл, таҥас-сап, дьиэ сүөһүтэ. Онон бу соҥҥо анаан сэттискэ үөрэнэр кыыһым оскуолатыгар бизнес-былаан суруйбута уонна онтун предпринимательство миниистирэ Антон Сафронов кэлэн урбаанньыттары кытта көрсүһүүтүгэр билиһиннэрбитэ. Антон Александрович кэскиллээх былаан эбит олус сэргээбитэ. Онон бу сон сотору кэминэн коммерческай хайысханан үлэлиэҕэ. Ол эбэтэ саха таҥаһын көрдөрүүгэ ураты экспонат быһыытынан туруоруллан, анаан кэпсэниллиэҕэ, омук дьахталлара кэтэн туран хаартыскаҕа түһүөхтэрэ. Ол барыта туспа прейскураннаах буолуоҕа, — диир сон хаһаайката.

Өймөкөөҥҥө: «Бэҕэһээ Бүөтүрдээх оҕолоро куораттан кэлбиттэр үһү», — диэн кэпсэтии оннугар, аны: «Сарсын Индонезияттан уонна Швецияттан икки дьахтар уонна үс эр киһи кэлэр үһү», — диэн сонуннарын үллэстэллэр. Тымныы полюһун дьоно омук туристарыгар оннук үөрэнэн хаалбыттар. Тыа сирин дьонугар кинилэри сааратарга бииртэн биир, бу Лена Репина дьиэ кэргэнин курдук араас толкуйдар үөскүүллэр. Кырдьык, сон турист интэриэһин тардыыһы. Дьабака бэргэһэ чаамык, нуорка уонна киис тириититтэн кыбытыллан оҥоһуллубут. Чаамык уонна киис – Өймөкөөн түүлээҕэ. Сон иһэ – нутрия тириитэ.

Биһиги үлэтэ суох киһини хайдах эрэ кырыымчык олохтоох курдук саныыбыт. Өймөкөөн нэһилиэгин олохтооҕо Лена Репина, төһө да хамнастаах үлэтэ суох буоллар, кыахтаахтык дьаһанан олорор. Уһаайбата киэҥэ-куоҥа, дьиэтэ-уота хоп курдуга, хотонугар икки төрөөрү турар ынаҕа, торбосторо, биир тылынан, тыа сирин сэниэ туруктаах ыала. Кини Өймөкөөн нэһилиэгэр аатырар «Кулаковскай түөлбэтэ» диэн микрооройуоҥҥа тиэргэннээх. Аата да этэрин курдук, манна сүрүннээн аныгылыы дьаһанан олорор эдэр ыаллар «уйаламмытттар». Сотору кэминэн бу түөлбэ толору хааччыллыылаах иккилии мэндиэмэннээх коттеджтарынан туолар кыахтаах. 

«Жизнь в районах»: Энергия Солнца питает северный поселок Сордоннох

Несколько лет назад в Сордоннох пришли новые технологии. Энергию здесь получают от солнечных батарей. Работники котельной с удовольствием отмечают разницу по сравнению со старыми условиями работы. 

Всего на балансе обособленного предприятия «Теплоэнергосервис» в Оймяконском улусе состоит шестнадцать котельных. Одна из них находится в Сордоннохе.

Солнце светит и греет

Начальник котельной Алексей Гермогенов рассказал о своей работе:

– Станцию торжественно открыли в сентябре прошлого года. Общая мощность объекта 370 киловатт. Используем солнечную электроэнергию, она питает жилые и административные здания круглые сутки. У нас в штате восемь сотрудников, работаем посменно. В каждой смене дежурят по двенадцать часов: с девяти утра до девяти вечера. Если случится что-то экстраординарное, должны прийти все. Поселок у нас маленький, поэтому можем собраться быстро и оперативно решить проблему. Хорошо, что поводов для этого не было. Несколько раз проводили учебную тревогу, никаких нареканий у начальства не возникало.

Оговоримся, небольшие аварии все-таки случались. Надо понимать, что это техника и может сдавать сбой. Самое продолжительное время, когда сордоннохцы оставались без света, не больше десяти минут.

Предыдущая станция работала около двадцати лет. Сам Гермогенов тогда ходил в школу и даже не думал, что станет руководителем предприятия, обеспечивающей энергией все село. Алексей по специальности эколог, закончил факультет природопользования СВФУ. В какой-то степени символично, что именно он стал начальником объекта, использующей энергию солнца.

С наступлением весны солнце светит дольше. Тогда на станции включают маленький дизель. Самая большая масса энергии вырабатывается как раз весной. Самый пик приходится с восьми утра до пяти часов, потом энергия идет на снижение. Зимой эта продолжительность сокращается до двух-трех часов.

До этого о солнечных батареях Гермогенов и его коллеги только слышали. Когда увидели собственными глазами, не скрывали удивления и радости: «И вправду можно использовать эту энергию!» Посмотреть, как эта техника работает, приходили другие селяне.

Такие станции есть еще в Верхоянском и Кобяйском районах. Можно было наладить с ними связи, чтобы обмениваться опытом. Все-таки в названных улусах солнечную энергию начали использовать немного раньше оймяконцев. Пока это в планах Алексея Гермогенова и его коллег.

Сами батареи стоят возле станции в два ряда. Когда идет снег, особенно мокрый, нужно несколько раз в день оперативно чистить их. Для этого работники соорудили специальную щетку, похожую на швабру.

Шесть километров тепла
Владимир Винокуров

Оператор модульной котельной Владимир Винокуров и его напарник Юрий Ядреев каждый день обеспечивают теплом весь поселок. Их рабочее время с девяти до девяти, потом их сменяет другая бригада. Меняться напарниками не разрешается, от этого зависит и их зарплата. Поэтому можно сказать пара Винокуров–Ядреев – это сыгранная команда.

Зимой в день в среднем расходуется около четырнадцати тонн угля. Котельная обслуживает не только административные здания, но и все жилые дома. От нее к каждому двору тянутся трубы. Общая протяженность магистрали – шесть километров.

Операторы сознают свою ответственность, именно от них зависит, будет ли в домах сордоннохцев тепло или прохладно.Чаще всего протекает печь, приходят в негодность шурующие планки, ломается мотор. Если в печи обнаружилась дырка, агрегат останавливают и вызывают электрика, который срочно заделывает неисправность.
Каждый такой случай тщательно фиксируется в специальном журнале, затем начальство принимает решение о замене каких-либо элементов котельной.

Котельную ввели в строй четыре года назад. Владимир Васильевич работает здесь с самого начала. Мы попросили сравнить старую и новую котельные. «Небо и земля! Здесь не работа, а отдых. Прежде котельные находились в двух зданиях, приходилось бегать из одного в другое. Уголь тогда кидали десятками килограммов, а сегодня, образно говоря, сидишь у себя в комнате и нажимаешь на кнопку», — говорит он.

Не все так просто, как скромно говорит Винокуров. Чтобы операторы не теряли квалификацию, один раз в год они проходят аттестацию. Каждый раз экзамен они сдают на «отлично», поэтому сордоннохцы могут быть спокойны: в их домах всегда будет тепло.

«Улуус олоҕо»: Киинэ алыбар ылларбыт айар куттаах Харысхан

“Улуус олоҕо» бырайыак суруналыыстарын суруйар биир сүрүн тиэмэбит уһулуччу айдарыылаах, талааннаах оҕолор тустарынан буолар. Аныгы сайдыылаах үйэҕэ, ханна да сырыттаргын, оскуола аайы оннук оҕону дөбөҥнүк булаҕын. Ол эрээри Ньукулай Чысхаан аатынан орто оскуола 11-с кылааһын үөрэнээччитэ Харысхан Бурнашовы кытта билсэн баран: «Хайдах маннык айылҕаттан айдарыылаах оҕо баар буолуон сөбүй?» — диэн испэр үөрэ санаатым.

Марсем Харысхан буолуута

Уолу эбэлээх эһэтин ааттарынан Мария уонна Семен диэни холбоон, Марсем диэн ааттаабыттар. Уол итинник ааттаах былырыын күһүҥҥэ диэри сылдьыбыт. Онтон эдэр киһи аатын Харысхан диэн уларыппыт. Тоҕо бу маннык санааҕа кэлбитин сэһэргэһээччим бу курдук быһаарар:

— Миэхэ кырдьаҕас дьон: «Икки киһи аата холбоммут аат олоххор суолу биир хайысханы тутуһаргар мэһэйдиэҕэ. Икки ааттан холбоммут аат киһини икки аҥы тарда сылдьыаҕа. Онон бигэ тирэхтээх киһи буолар инниттэн ааккын уларыт», — диэн сүбэлээбиттэрэ. Ол иһин мин Харысхан диэн ааты ылыммытым. Ол аата «Харыстыыр хааннаах» диэн суолталаах аат. Ааппын уларытыыбар төрөппүттэрим бопсубатахтарыгар махтанабын. Бэйэҥ бил диэбиттэрэ. Кырдьык, ааппын уларытыахпыттан ыла олоҕу көрүүм, анаарыым биллэ уларыйда. Тирэхпин булбут курдукпун.

Варвара Потаповаттан саҕыллыбыт айар саҕах

Харысхан оҕо эрдэҕиттэн ону-маны толкуйдуур, айар дьоҕурдааҕын биир дойдулаахтара этэллэр. Улаатан баран, киинэ устуутугар ылларбыт. Оҕо сылдьыаҕыттан киинэ устуутун, телевидениенэн биэриилэри олус интэриэһиргиир буолбут. Уолчаан ис кыаҕа биир түбэлтэттэн саҕыллан төлө көтөн тахсыбыт.

– Биирдэ саха тылын учуутала Евдокия Гаврильевна Харитонова биһиэхэ поэт Варвара Потапова хоһоонноруттан талан ылан, нойосуус үөрэтэн кэлэҕит диэн сорудахтаата. Мин үөрэтиэхтээх хоһооммун көрөн баран, наһаа сүрэҕэлдьээтим: «Аата уһунун!» — дии санаатым. Учууталбар: “Мин хоһоон үөрэппэкэ эрэ, бэйиэт туһунан киинэ-презентация оҥорон аҕалыам”, — диэтим. Кылааһынньыкпын Иван Бушуевы кытта документальнай киинэ оҥорорго ылыстыбыт. Ваня матырыйаал хомуйарбар көмөлөспүтэ, диктор оруолун толорбута. Учууталбыт Мария Поликарповна Бояроваттан, Томтордооҕу кыраайы үөрэтэр мусуой дириэктэрэ Розалия Тимофеевна Дягилеваттан интервью ылан, алта мүнүүтэлээх Варвара Потапова туһунан видеоролик оҥорон таһаарбытым. Киинэбит хаартыскалардаах, анимациялаах этэ. Учууталым үлэбин наһаа сөбүлээбитэ, үөрбүтэ уонна соһуйбута. Оскуолабыт иһинэн айар холбоһугу тэрийбиппит. Евдокия Гаврильевна бэйэ оҥорон таһаарар киинэ куонкурустарыгар кыттарбар миигин көҕүлээбитэ. Бастаан төлөпүөнүнэн уста сылдьыбыт дьон аны камераҕа көспүппүт. Сорукпут, былааммыт да кэҥээбитэ. Араас сонун сүүрээннэри олоххо киллэрии саҕаламмыта, — диэн кэпсиир кини.

Сергей Егоров «Ыллыгыттан» — айар ыллыкка

2016 с. Арассыыйаҕа Киинэ сыла буолан, ол дьыл кыраайы үөрэтээччи, суруналыыс, улуустааҕы сахалыы тыллаах “Хотугу сардаҥа” хаһыаты төрүттээччи Сергей Егоровка аналлаах Төрүт нэһилиэгин орто оскуолатыгар ыытыллыбыт “Егоровскай ааҕыыларга” суруналыыс айар үлэтин туһунан «Ыллык» диэн документальнай киинэ устубуттар. Үлэлэрэ биһирэнэн, “Сергей Егоров айымньыларынан киинэ устуута” номинацияҕа бочуоттаах 1-кы миэстэни ылбыттар. Бу мантан кынаттанан, Евдокия Харитонова үөрэтэр оҕолорун өрөспүүбүлүкэтээҕи кэтэхтэн ыытыллар видеоролик күрэҕэр кытыннарбыт. Онно ГУЛАГ тиэмэтигэр Варвара Белолюбская-Аркук «Ынчык буолан иһиллэр», Иван Готовцев «Эбэ хайата» хоһоонноругар олоҕуран, киинэ устубуттар. Манна таҥыы, устуу үлэтин Харысхан бэйэтэ оҥорбут. Айар куттаах уол доҕорунаан Иван Бушуевтыын иккиэн табыллан үлэлииллэр. Ванята – диктор уонна артыыс. Уолаттар киинэ сценарийыгар тиийэ иккиэн суруйаллар, матырыйаал хомуйуутугар тэҥҥэ үлэлииллэр. Үлэлэрэ улам ситиһии көтөллөнөн барбыт. Ол курдук, Төрөөбүт тылга анаммыт III өрөспүүбүлүкэтээҕи «Саха хоһоонноро-2017» диэн видеороликтары оҥоруу куонкуруһугар анал дипломунан наҕараадаламмыттар. Мэҥэ Хаҥалас улууһун Майа сэлиэнньэтигэр Аркадий Новиков аатынан киинэ күөн күрэһигэр кыттан, 30 тыһ. солк. суумалаах грант хаһаайыннарынан буолбуттар. Былырыын өрөспүүбүлүкэтээҕи киинэ бэстибээлигэр уолаттар биир дойдулаахтара, суруналыыс Сергей Егоров суруйбут «Тирэх — олоххо тирэн» диэн айымньытынан киинэ устан, «Киинэ ураты тыла-өһө» диэн анал номинацияҕа бэлиэтэммиттэр. Бу киинэ бэстибээлигэр уопсайа 50 үлэттэн 19 эрэ киинэни талан ылбыттарыттан, Харысхан Бурнашов үлэтэ киирбитэ кэрэхсэбиллээх.

Айар үлэ куруутун ситиһиини эрэ аҕалбата чахчы. Ол курдук, уолаттар «Мин нэһилиэгим» диэн өрөспүүбүлүкэтээҕи куонукурска биэс мүнүүтэлээх киинэлэрэ бириистээх миэстэҕэ тиксибэтэх. Ол эрээри 20-чэ үлэттэн 6-нан ааттанан испииһэккэ киирбититтэн, оҕолор олус үөрбүттэр. Киинэ устар кэмнэригэр олохтоох дьаһалта салалтата уонна кулууп үлэһиттэрэ командировкаларга баран турар кэмнэрэ буолан биэрбит.  Ол иһин «Арааһа, сүрүн тэрилтэлэри киллэрбэтэхпит, үлэбитин сыппаппыта буолуо», — диэн кэпсиир Харысхан.

Киинэ устуутун ымпыгар-чымпыгар уолаттар интернеттэн үөрэнэллэр. Сибээс мөлтөх буолан, интернет быстар бытаан. Онон үгүһү кыайа-хото тутуох дьон ыарырҕаталлара да баар буоллаҕа.

«Мааппа» киинэни араастаан сэҥээрэллэр

Уолаттар сулустаах чаастарынан Н.М. Заболоцкай-Чысхаан ааҕыыларыгар суруйааччы “Мааппа” айымньытыгар олоҕуран, аныгылыы ис хоһоонноох киинэлэрэ буолар. Бу үлэлэринэн Үчүгэй нэһилиэгэр ыытыллыбыт айар куонкуруска кыттан, иккис бочуоттаах миэстэҕэ тиксибиттэр. Хомойуох иһин, үлэлэрин ханна да көрдөрө иликтэр.

— Кылаабынай оруолу толорооччуну булууга эрэйдэммэтэхпит. Литература сылыгар кылаастарынан испэктээх туруорбуттара. Онно Мааппа оруолун Оля Егорова оонньообутун бэлиэтии көрбүтүм. Итиннэ олоҕуран, киинэ устарга быһаарыммыппыт. Күһүн «Чубукулаах» диэн сиргэ учууталбытын Евдокия Гаврильевнаны кытта тиийэн, сирбит иччитин аһатан баран, киинэбитин устан барбыппыт. Онно биир көрүдьүөс түгэн өйбүтүгэр хаалбыт. Биһиги камуфляжтаах буолан, таҥаспыт өҥө ыраахтан көстүбэт. Арай булчуттар массыынанан ааһан иһэн көрдөхтөрүнэ, ырааһыйаҕа үрүҥ халадаай ырбаахылаах кыыс сылдьар үһү. Куттанан сүрэхтэрэ хайда сыспыт. Ол сиртэн куотан, дьонноох сиргэ тиийэн, кэпсээбиттэригэр, ыччаттар киинэ уста сылдьаллар диэн уоскуппуттар. Биллэн турар, нэһилиэкпит дьонугар көрдөрбүппүтүн олус сөбүлээбиттэрэ. Ол эрээри ис хоһоонун аныгылыы истиилгэ уларыппыппытын өйдөөбөтөхтөрө. Классическай айымньыны уларытан оонньоомоҥ диэн сэмэлээбиттэрэ. Үөлээннээхтэрбит, төттөрүтүн, бэркэ ылыммыттара. «Сонун баҕайытык көһүннэ», — диэн сыаналабыттара, — диэн кэпсиир Харысхан.

Харысхан Бурнашов оскуолатын бүтэрдэҕинэ, биллэн турар, киинэ режиссера буолар баҕалаах. Онон оскуола сааһыттан ыллыктаах айар үлэҕэ ылларбыт эдэр киһиэхэ ылсыбыт дьыалата барыта туолан иһэригэр баҕарабыт.

«Жизнь в районах»: Молодежь Оймяконья помощь пожилым считает своей обязанностью

Молодежь Оймякона очень активна — с радостью принимает участие в спортивных и культурных мероприятиях. А помочь пожилым юноши и девушки считают своей обязанностью. Подробности спецпроекту «Жизнь в районах» рассказал специалист общественной организацией «Тэтим» Ньургун Попов.

От общественной организации до некоммерческой

Вся деятельность молодежи Оймякона организована общественной организацией «Тэтим». Ее главный специалист Ньургун Попов рассказал о своей работе:

– Как штатный сотрудник в «Тэтиме» я значусь один, мне помогает общественность. По специальной программе в год мы проводим тридцать-сорок мероприятий. Только в 2017 году были организованы творческий конкурс «Молодость Оймяконья», деловая игра «Я – глава», подледная рыбалка на озере Хороту, танцевальный конкурс, спартакиада «Боотурдар оонньуулара», конкурс КВН, туристический слет молодежи «Кыыллаах хайа», ток-шоу «Толкуйдаа. Оонньоо. Кыай».

На различные гранты заявки подаем через районное управление молодежи и спорта. В этом году должны зарегистрироваться в качестве некоммерческой организации, сейчас изучаю, как это лучше сделать.

В этом году организовали наслежную спартакиаду, в ней участвуют восемь команд от разных предприятий. Состязаемся по шашкам, шахматам, настольному теннису, волейболу, лыжным гонкам, спортингу, хомуур хапсагаю, мас-рестлингу. Соревнования по видам спорта проводят в разных наслегах. После состязаний по трем видам спорта «Тэтим» занимает четвертое место, но надеемся подняться выше. В прошлом году в таком же районном соревновании заняли четвертое место, но тогда было шестнадцать видов спорта.

Ньургун Владимирович не местный, он — уроженец таттинского Харбалаха. Однако на все, что происходит в Оймяконе, всегда живо реагирует. Можно сказать, стал патриотом поселка.

Поддержка главы

Деятельность молодежной организации поддерживает глава населенного пункта Павел Васильев. Например, во время выездов он старается выделить машину, деньги на бензин. «При этом не требует обязательной победы в конкурсах или соревнованиях. Павел Валентинович понимает, что может не повезти, что, в конце концов, бывают как победители, так и проигравшие», – подчеркнул Ньургун Попов.

Тем, кто лучше всего проявит себя в работе с молодежью, ежегодно вручают благодарственные письма главы района Михаила Захарова. В прошлом году такой чести удостоились девять человек. Денежных премий, к сожалению, не предусмотрено. В наслеге молодежных лидеров также отмечают благодарственными письмами.

По наблюдениям Попова, девушки активнее юношей. Парни больше всего проявляют себя в спорте: «Воспитатель детского сада Саргылана Шарга танцует, поет и играет на хомусе, всегда помогает в организации мероприятий. Из мужчин отмечу учителя труда Игоря Винокурова, по возможности всегда участвует в любых мероприятиях».

Молодежь помогает пожилым

Не только спортом и культурой живет молодежь поселка. Помочь в хозяйстве пожилым здесь считают своей обязанностью. В феврале молодые специалисты и учащиеся старших классов заготовили лед для 21 ветерана тыла.

В апреле в рамках спартакиады население Оймякона соревнуется в заготовке дров, которые передают пенсионерам. Помогает молодежь и матерям-одиночкам.

Как известно, этот год в России объявлен Годом волонтера. Поэтому тема бесплатной помощи в Оймяконе актуальна. С республиканским центром по работе с волонтерами оймяконцы пока не сотрудничают, но желание есть. Если на первых порах им помогут методической литературой, уже будет хорошо.

Большинство мероприятий проходит в местном клубе. Зимой в нем холодно, в этом году там планируют провести ремонт, и многое поменяется в лучшую сторону. Еще бы утеплить и отремонтировать поселковый спортзал. Местная молодежь готова принять активное участие в этих работах, поскольку юноши и девушки понимают, что это благо для всех, в том числе и для них.

Проект «Жизнь в районах» рассказывает о людях, проживающих в улусах нашей республики. Именно они своими победами и проблемами создают жизнь на селе. Смотришь на них и веришь, что Якутия — бескрайняя, и ты сможешь жить, трудиться и развиваться где угодно. Чем так вдохновляют эти люди? Они делают свое дело. Им непросто. Часто — совсем невесело. Но они продолжают жить с любовью к своей малой родине — так, чтобы жизнь вокруг наполнялась смыслом.

«Улуус олоҕо»: Биэрэк Үрдүн элбэх оҕолоох Шпнёвтара салалта ыытар дьаһалларын биһирииллэр

Өймөкөөн улууһун пааспарын суруйуубутун салгыыбыт. Тыа сиригэр элбэх оҕолоох ыал ахсаана урут да билигин да элбэх буолар. Кинилэр алаһа дьиэ туттан, бур-бур буруо таһааран, тиэргэннэрин тэнитэн эйэ-дэмнээхтик олороллор. Үксүгэр маннык ыал бэйэтин олоҕунан-дьаһаҕынан нэһилиэги тутар, түс-бас дьиэ кэргэн диэн ытыктабыллаахтык ааттанар. Биэрэк Үрдэ учаастакка элбэх оҕолоох Шпнёвтарга эбиэт кэнниттэн тиийдибит. Бары күнүскүлэрин чэйдээн бүтэн, ким үлэтигэр, ким оскуолатыгар тарҕаспыт кэмнэрэ этэ.

Дьиэҕэ ыал аҕата Федор Шпнёв оскуолаттан үөрэхтэриттэн кэлбит икки эмдэй-сэмдэй кыргыттарынаан уруоктарын ааҕа олороллоро. Ыал алта оҕолоох. «Ийэ хапытаала» судаарыстыбаннай бырагырааманан киэҥ-куоҥ толору хааччыллыылаах дьиэни атыылаһан, быр-бааччы тэриммиттэр. Хотонноохтор. Онно сибиинньэ уонна куурусса ииттэллэр. «Олохтоох дьаһалта баһылыга Павел Васильев элбэх оҕолоох ыалларга уонна үлэтэ суох дьоҥҥо сибиинньэ уонна куурусса аҕалан босхо түҥэппитигэр, биһиэхэ 20 куурусса, 4 сибиинньэ тиксибитэ. От ыйыттан ииттибиппит. Айан төлөбүрүн олохтоох даһалта бэйэтэ уйунар. Биһиги эбии аһылык сыанатын эрэ төлүүбүт. Онон элбэх оҕолоох дьоҥҥо улахан өйөбүл оҥоһуллар», — диэн кэпсиир кини.

Олохтоох дьаһалта маннык ыллыктаах дьаһалын интэриэһиргээн, Өймөкөөн нэһилиэгин салалтатын тыа хаһаайыстыбатын салаатын исписэлииһэ Елена Винокуроваттан анаан ыйыталастым.

— Нэһилиэнньэ тыа хаһаайыстыбатын салаатынан дьарыктаныытын тэрийэр туһунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын 2017 с. ыам ыйын 16 күнүнээҕи 162 №- дээх ыйааҕар олоҕуран, Өймөкөөн нэһилиэгин салалтата 1 мөл. солк. граҥҥа киирсэн хапсыбыта. Ол грант үбүнэн 27 элбэх оҕолоох ыалга, үлэтэ суох дьоҥҥо, соҕотох ийэлэргэ убаһа, сибиинньэ, куурусса босхо аҕалан түҥэппиппит. Томтор нэһилиэгиттэн сылгы ииттэр фермер Дмитрий Крюковтан 15 тыһы убаһаны атыыласпыппыт. 21 сибиинньэни Хатастааҕы сибиинньэ иитэр комплекстан, 180 кууруссаны Дьокуускай куорат көтөр иитэр фабрикатыттан ылан аҕалбыппыт. Онно эбии «Сайсары» акционернай тэрилтэттэн 2 тонна эбии аһылыгы атыыласпыппыт. Анал хамыыһыйа үлэлээбит буолан, наадыйар дьон бары кэриэтэ тииһиммиттэрэ. Онон нэһилиэк олохтоохторо билигин кууруссаларын сымыытын бэйэлэрэ сииллэрин таһынан, атыылаан дохуот киллэринэллэр. Абыранныбыт дииллэр. Икки атыыр сибиинньэ атыыласпыппыт. Тыһы сибиинньэлэр төрөөн эрэллэр, онон сотору олохтоохторго атыылыахтара, — диэн кини үлэни билиһиннэрдэ.

Биэрэк Үрдүн элбэх оҕолоох ыала Шпнёвтар урукку сылларга сүөһү ииттэ сылдьыбыттар. Ол эрээри 2000 сыллар саҥаларыгар бэрт улахан халаан оттообут отторун сууйан илдьэн, илиилэрин соттон хаалбыттар. Онон сүөһүлэрин эһэргэ күһэллибиттэр. Былырыын ыал аҕата кууруссаларыгар уонна сибиинньэлэригэр анаан иччэтэхсийэн турбут хотоннорун саҥарда охсубут. Сайын кэҥэттэн биэрэр соруктаах.

— Биэрэк Үрдэ — сүөһү ииттэн олорор нэһилиэк. Улуус сүөһүтүн ахсаанын 70%-на манна баар диэтэхпинэ, сыыспатым буолуо. Ыал үксэ 10-тан тахса ынахтаах. 40-ча сүөһүлээх ыал кытта баар. Эттэрин-үүттэрин көмүсчүттэри кытта дуогабардаһан батараллар. Мин сибиинньэбин элбэттэхпинэ, эмиэ оннук батарар толкуйдаахпын. Куурусса уонна сибиинньэ улахан ороскуота суох түргэнник ситэр салаа, киһи төһө баҕарар ииттиэн сөп курдук быһаардыбыт. Сэтинньигэ сибиинньэлэрбитин идэһэлиэхпит. Түөрт сибиинньэ төрдүөн тыһылар. Онон төрүөҕү биэриэхтэрэ. Салгыы ахсаанын элбэтэн иһиэхпит. Кууруссаларбыт инкубатортан тахсыбыт буолан, икки эрэ сыл туһалыыллар, чоппуускаламматтар. Быйыл сайын ииттэргэ эбии уон кууруссаны сакаастаатым. Улахан ороскуоттара суох. Аҕыс ый устата кууруссалыын сибиинньэлиин холбоон эбии аһылыктарыгар 57 тыһ. солк. барда. 70-ча куулунан кыстаттыбыт. Кууруссалар эбии аһылыктарын бэйэлэрэ «булуналлар». Икки хонукка биир ячейкаттан ордук сымыыты хомуйабыт. Бэйэбит сиирбитин таһынан, дьоҥҥо атыылыыбыт, — диэн бэлиэтиир Федор Николаевич.

Биэрэк Үрдүгэр элбэх оҕолоох ыалларга, үлэтэ суох дьоҥҥо олус суолталаах өйөбүл оҥоһуллубут. Федор Шпнёв бэлиэтииринэн, олохтоох дьаһалта баһылыга суол алдьаныан иннинэ эрдэттэн сайаапка хомуйан, киин куораттан ким туох наадалааҕынан таһаҕас тиэйтэрэр.

— Айан ороскуотун дьаһалта бэйэтэ уйунар. Онон төһө да киин сиртэн ыраах олордорбут, сайыҥҥы аспытын-таҥаспытын, тутуу матырыйаалын, эбии аһылыгы, кууруссаҕа тиийэ куорат сыанатынан сакаастаан олоробут. Уопсайынан баһылыктарбытыгар табыллар дьоммут. Дьокуускайга тиийэн олохсуйбут Рустам Кривошапкин олорор дьиэлэрбитин улуус баһылыга Михаил Захаров өйөбүлүнэн толору хааччыллыылаах гына оҥорон барбыта. Билиҥҥи баһылыкпыт Павел Васильев хаһаайыстыбабытын хаҥатарга суолу аста. Онон «биэрэктэр» кыахтаах уолаттары баһылыгынан таһаара олоробут. Баһылыктарбыт дьоҥҥо олус чугас, истиҥ дьон. Урукку баһылыкпыт Рустам Гаврильевич Дьокуускай куораттан батсаабынан: «Хайа, хайдах олордугут?» — диэн өрүү билсэр. Оттон Павел Валентинович быыс буллаҕына: «Дьиэлээхтэр, кэпсээҥҥит?» — диэбитинэн, ыалларга киирэн олох-дьаһах туһунан билсэн тахсар. Мин, Томтортон төрүттээх күтүөт, наһаа үчүгэй дьонноох-сэргэлээх, сирдээх-уоттаах Биэрэк Үрдүгэр кэлэн олохсуйбуппуттан үөрэбин эрэ. Биэрэктэр олус иллээх дьоммут – үөрүүгэ-хомолтоҕо биир дьиэ кэргэн курдукпут, – диэн үөрэ кэпсиир сис ыал аҕа баһылыга.

Мин, улахан дьиэ кэргэн ыал аҕата, кэлиҥҥи кэмҥэ сыта-олоро толкуйдаан көрөн баран, элбэх оҕолоох ыал, нууччалыы эттэххэ, «престижнай» араҥа эбит диэн санааҕа кэллим. 500 тыһ. солк. олус ыарахан сыаналаах толору хааччыллыылаах «Липснеле» оһоҕу киллэриигэ, бастатан туран, элбэх оҕолоохторго биэрбиттэрэ. Босхо. Куурусса, сибиинньэ эмиэ элбэх оҕолоохторго бастакынан диэн буолбута. Босхо. Манна «Ийэ хапытаалын» эбэн кэбис. Онон элбэх оҕолоох ыалы өйүүр тосхоллор олоххо киирэн, биһиги улахан дьиэ кэргэттэр ытыс үрдүгэр сылдьабыт.

Шпневтар оҕолорун духуобунай куттаах гына иитэргэ дьулуһуллар. Федор Николаевич кыра эрдэҕиттэн сценаттан түспэт ырыаһыт буолан, билигин Биэрэк Үрдүн кулуубугар ВИА бөлөҕү салайан үлэлэтэр. Улахан кыыс онно клавишнайга, улахан уол ударнайга оонньууллар.

Мин Шпневтар улахан кыыстарыттан Вераттан бэйэтин туһунан кэпсииригэр көрдөстүм:

— Сэттис кылааска үөрэнэбин. Күнүс эбиэттээн баран, аҕабытын кытта уруокпутун ааҕабыт. Онтон оҕолор бары мустан аҕабытын кытта кулуупака репетициялыы барабыт. Мин муусукунан дьарыктанарбын олус сөбүлүүбүн. Степа эмиэ «ударнайга» олус сөбүлээн дьарыктанар. Билигин сыл аайы буолар «Хоту сир суһума» диэн сааскы оҕолор айар куонкурустарыгар нэһилиэкпит чиэһин көмүскээри бэлэмнэнэбит. Былырыын 2-c степеннээх лауреаттарынан буолбуппут. Быйыл бастыырга дьулуһабыт. Балтыбынаан «Дьэргэлгэн» муода тыйаатырыгар дьарыктанабыт. Төрөппүттэрбит биһигини кэрэҕэ, сырдыкка дьулуһарга үөрэтэллэр. Ол да иһин буолуо, биһиги улахан дьиэ кэргэн араас култуурунай тэрээһиннэргэ үөрүүнэн кыттабыт.

Айылҕаттан ырыаһыт куттаах Федор Шпнёв Арктическай култуура институгар кэтэхтэн «бюджеккэ» үөрэнэ киирбит. «Социальнай култуура үлэһитэ» идэҕэ үөрэнэ сылдьан, 2-c куурустан үөрэҕин быраҕарга күһэллибит. «Атын сиргэ, дьоммуттан тэйэн, үөрэнэ ыйы-ыйынан баран хаалыы — миэнэ буолбатах эбитин өйдөөбүтүм. Дьиэ кэргэним, хаһаайыстыбам иннигэр эппиэтинэстээхпин. Онон үөрэхпин тохторум ордук курдук буолбута«, — диир ыал аҕата. Билигин оҕолор улааттылар. Онон айар куттаах улахан дьиэ кэргэн аҕата урут туолбатах былааннарын толорор кэмэ кэллэҕэ.

«Жизнь в районах»: Вкусный бизнес Тараса Хабиева

Пекарь Тарас Хабиев обеспечивает хлебобулочными изделиями земляков из села Сордоннох Оймяконского улуса. Команда «Сахамедиа» побывала у него в гостях и убедилась, что частный бизнес налажен. Также мы узнали, почему сын осетинского народа всю жизнь работал на благо Якутии.

Оймяконский осетин

Тарас Хабиев – осетин по отцовской линии. Однако по-якутски говорит лучше иного представителя народа саха. Родился в 1957 году в Сайылыке Оймяконского района, сейчас этого поселка не существует. С детства слышал якутскую речь, неудивительно, что выучил язык.

С 1976 по 1978 годы служил в армии в Тикси и Казахстане. После этого наш герой работал в Томторе водителем в совхозе «Оймяконский». В качестве дальнобойщика ездил в Магадан.

В 1979 году в клубе Сордонноха сломалась машина и ее отправили на ремонт в Томтор, а Хабиева временно определили в поселок, в котором он живет сегодня. Как известно, нет ничего постоянного, чем временное. На танцах Тарас познакомился с якутской девушкой Людой, с которой через четыре года сыграл свадьбу.

Когда перестал существовать Советский Союз, перешел на прииски, где добывали золото, ездил там на «БелАЗах». «Нужно было заработать на пенсию, хотя уверенности в завтрашнем дне не было», – честно признается Тарас Хабиев.

Первый блин не комом

Раньше в сордоннохской пекарне работали женщины. Хабиев им часто возил муку, а в свободное время помогал и невольно подмечал, как проходит процесс выпечки, слушал, в каких пропорциях нужно сочетать муку и воду.

Из-за семейных проблем в какой-то момент женщинам пришлось оставить работу в пекарне. Сами обстоятельства сложились так, что на смену им пришел Хабиев. «Я был пенсионером, времени много, решил попробовать. Первый блин не вышел комом», – вспоминает Тарас Станиславович. На семейном совете с женой, детьми и зятем решили заняться пекарней. Вложили собственные деньги, 300 тысяч рублей получили от государства. К счастью, все расходы окупились за год.

Так как пенсионер не мог стать индивидуальным предпринимателем, хозяйство оформили на зятя, сам Хабиев формально числился у него помощником.

В наслеге тогда стояла заброшенная пекарня, ее старое оборудование Тарас Станиславович перенес в свою летнюю избушку, для этого в ней пришлось выпилить двери. Чтобы «оживить» громоздкую технику, поменяли двигатель и другие запчасти, привезли котел и тестомешалку. Помогло то, что восемь лет Хабиев работал на дизельной станции и хорошо разбирался в таких машинах.

Неожиданно начались трудности: почему-то не получалось даже нормально замесить тесто, автоматические приборы у печки искрили, но не давали нужной энергии. Справившись с вполне объяснимыми страхами о возможном провале, Хабиевы проанализировали причину неудачи. «Поменяли внутри все кабели и провода, после этого дело пошло на лад», – рассказал пекарь.

Учеба на ошибках

В то же время надо понимать, что в пекарском деле Хабиев – самоучка. То, как должно замешиваться тесто, когда его нужно заливать в формы для булок, и сколько должна работать мини-пекарня, он с родственниками узнавал на личном опыте. «Воду обязательно необходимо подогревать, холодную в муку заливать нельзя», – делится  нюансами Тарас Станиславович.

Стратегия продажи

За хлебом односельчане приходят к Хабиеву домой. Количество продукции зависит от времени года. Летом, когда бригады рабочих выезжают в поле, они закупают хлеб оптом. Поэтому в день выпекали по 72 булки, иногда приходилось работать по ночам. Приоритет всегда отдается сенокосчикам, жителям села торопиться некуда.

Также хорошо хлеб покупают в субботу, чтобы запастись на выходные. Лето, осень, зима или весна на дворе – на продаже это не сильно отражаются.

Никогда не было случаев, чтобы хлеб пропадал, значит, расчеты делаются правильные.

Кто рано встает, много хлеба напечет

Как проходит обычный день Хабиева? Встает он в шесть часов утра, подогревает воду, засыпает в чан муку, дрожжи, соль, смазывает растительным маслом формы для хлеба. К семи часам тесто поднимается, нужно полтора-два часа дать постоять. После того, как разложил его по металлическим коробам, стоит подождать около двадцати минут, чтобы хлеб получился пышнее.

Наконец, формы с тестом ставятся в духовку и выпекаются при температуре 240 градусов 45 минут. К 11.00 первая партия бывает готова. Пока Хабиев печет только хлеб, чтобы готовить булочки или пироги, нужно закупать другие ингредиенты.

Несколько раз наш герой пытался найти себе замену, но среди молодежи желающих не нашлось. С другой стороны, жители Сордонноха настолько привыкли к его выпечке, что покупать продукцию другого пекаря им будет непривычно. Поэтому каждый день в шесть утра Тарас Хабиев просыпается и идет к своей мини-пекарне.

Проект «Жизнь в районах» рассказывает о людях, проживающих в улусах нашей республики. Именно они своими победами и проблемами создают жизнь на селе. Смотришь на них и веришь, что Якутия — бескрайняя, и ты сможешь жить, трудиться и развиваться где угодно. Чем так вдохновляют эти люди? Они делают свое дело. Им непросто. Часто — совсем невесело. Но они продолжают жить с любовью к своей малой родине — так, чтобы жизнь вокруг наполнялась смыслом.

«Улуус олоҕо»: Өймөкөөн киин балыыһата аныгы тэрилинэн толору хааччыллыбыт эрээри, быраас тиийбэт

Өймөкөөн улууһун пааспарын суруйуубутун салгыыбыт. Бу таһаарыыга доруобуйа харыстабылын эйгэтин туһунан кэпсиибит. Билигин улуустарга киин балыыһалары аныгы эмтиир тэрилинэн хааччыйыы бырагыраамата лаппа тубуста. Эдэр быраастар тыа сиригэр тиийэн үлэлииллэригэр эмиэ балысхан үлэ барар. Сиһилии билсээри Уус-Ньараҕа тиийээт, киин балыыһаҕа сырыттыбыт. 

Олохтоох оройуон балыыһата 2012 сылтан Доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин нөҥүө федеральнай бырагырааманан аныгы технологиянан оҥоһуллубут медицинскэй тэриллэринэн хааччыллан барбыта. 2014 cылтан Киин балыыһа психо-наркологическай уонна дьахталлары консультациялыыр отделениелар өрөмүөннэммиттэрэ. Хирургическай отделениеҕа операция балаатата аныгы тэрилинэн толоруллубута, реанимация уонна интенсивнай терапия стационара аһыллыбыта.

Эрдэ улууска үс «суһал көмө» массыыната сүүрэрэ. Онно эбии ааспыт сылга бары өттүнэн табыгастаах, толору хааччыллыылаах техниканы ылбыттар. Бу, биллэн турар, дьон доруобуйатын туһугар бастакы көмөнү оҥорууга дьоһуннаах дьаһал быһыытынан билиниллибитэ.

— 2017 с. ахсынньыга федеральнай бырагыраама чэрчитинэн СӨ Доруобуйа харыстабылын министиэристибэтэ 2,4 мөл. солк. сыаналаах «B» кылаастаах аныгы медицинскэй тэрилинэн толору хааччыллыылаах «суһал көмө» массыыналарын атыылаһан, сүрүннээн хотугу улуустарга түҥэппитэ. Онно биир массыына Өймөкөөн улууһун Киин балыыһатыгар тиксибитэ. Бу «суһал көмө» массыынатыгар ыарахан ыарыһаҕы реанимациялыырга наадалаах бары медицинскэй тэриллээх: 3 ханааллаах «Альтон-03» электрокардиографтаах, А-ИВЛ/ВВЛ-«ТМТ» тыҥаҕа искусственнай вентиляция оҥорор аппараттаах, 2 л баллоннаах КРИ-1 салгын хачайдыыр редуктор-ингалятордаах АНпСП-01-«ТМТ» наркозтуур аппараттаах, саахары бэрэбиэркэлиир глюкометр (полоскалардаах тест), наһыылкалардаах, хаан кутар штативтардаах, акушерскай, онтон да атын бары ирдэбилгэ эппиэттиир тэриллэрдээх. Онон ыарахан ыарыһахха суһал реанимациялыыр көмөнү тута оҥоруохха сөп, — диэн «суһал көмө» аныгы массыынатын көрдөрө-көрдөрө кэпсиир балыыһа кылаабынай бырааһа Владимир Коголь.

Массыына ылыллыбыта төрдүс ыйыгар барда. Бу кэм устата улууска үс улахан суһал көмөҕө бара сылдьыбыт. Быраас Төрүккэ тиийэн, инсуллаабыт киһини киин балыыһаҕа аҕалбыт. Улуус киинигэр диэри 120 км айаны ыарыһах этэҥҥэ тулуйан кэлбит. Иккитэ «суһал көмө» массыыната Томтор ыарыһахтарыгар бара сылдьыбыт.

Кылаабынай быраас 2016 сыллаахха хапытаалынай өрөмүөн оҥоһуллубут поликлиникатын көрдөрдө, аныгы рентген-аппарааттар турар, хирургическай уонна оҕо сытан эмтэнэр отделениеларыгар сырытыннарда.

Былырыын хирургическай отделениеҕа үс куойкалаах реанимация балаататын арыйбыттар. Манна ыарахан сыаналаах аныгы аппаратура ылыллыбыт. 2017 сылтан ыла отделение олохтоохтук үлэҕэ киирбит. Хомойуох иһин, балаата хаһан да иччитэхсийбэт…

Бу отделениеҕа телемедицина консультацията аһыллыбыт. Владимир Коголь бэлиэтииринэн, эмчиттэр өрөспүүбүлүкэ Киин балыыһатын исписэлиистэрин кытта видеонан сүбэлэһэ олороллор. Онуоха рентген-снимоктары тутатына көрдөрөр анал аппараат баара олус туһалыырын эттэ. Киин куорат уонна улуус эмчиттэрэ бэйэ-бэйэлэрин кытта ыарыһаҕы эмтиир хайысхалары тобулар кэпсэтиилэрин видеокамера уста турар. Көмпүүтэр нөҥүө ыарыһах анаалыстарын түмүгэ кытта оҥоһулла охсор эбит.

— Бу маннык уопсай сүбэ кэнниттэн ыарахан ыарыһаҕы Дьокуускайга ыытан дуу, миэстэтигэр хаалларан дуу эмтииргэ быһаарыы ылыллар, — диэн кэпсиир кини.

Былырыын улуус балыыһатыгар эмиэ федеральнай бырагыраама чэрчитинэн СӨ Доруобуйа харыстабылын министиэристибэтэ 1,5 мөл. солк. сыаналаах саҥа төрөөбүт оҕону көрөр-истэр тыҥа искусственнай вентиляциятын аппараатын атыылаһан биэрбит.

— Улуус Киин балыыһатын иһинэн инсуллаабыт, инфарктаабыт ыарыһахтары, уустук эпэрээсийэ кэнниттэн реабилитациялыыр, доруобуйаларын бөҕөргөтөр киини аһар былааннаахпыт. Манна араас тренажердары, бэлэсипиэттэри, сүүрэр дорожкалары атыылаһан туруоруохпут, физкультура кабинетын аһыахпыт. Бу киин иһинэн часовня аһан үлэлэтэн эрэбит. Манна ыарыһахтар, кинилэр аймахтара, доҕотторо өрүү сылдьаллар, санааларыгар өйөбүл ылаллар. Бу отделение баазатыгар магнитотрон-физиоаппарат туруорбуппут. Бу тэрил хас да физиоаппарааты солбуйар кыахтаах. 800 тыһ. солк. суумалаах сыаналаах тэрил 2014 сыллаахха атыылаһыллыбыта, — диэн салгыы кэпсиир Коголь.

Ити курдук, материальнай базатынан Өймөкөөн улууһун Киин балыыһата биир бастыҥнар ахсааннарыгар сылдьар. Үөрэ-көтө бу курдук ыстатыйабын түмүктүө эбиппин да, балыыһаҕа үрдүк квалификациялаах эмчит ахсаана олох аҕыйаҕа харгыстыыр. Уларыта тутуу сылларыгар билиилээх, уопуттаах быраастар көһөн барбыт буолан, билигин анал үөрэхтээх исписэлиис тиийбэтэ олохтоохтору эрэйдиир. Ол эбэтэр быраастарынан улуустааҕы киин балыыһа 42,7% эрэ хааччыллыылаах. Орто медперсоналынан хааччыллыы — 58,9%.

«Улуус олоҕо» бырайыак бу матырыйаалын, баҕар, хоту сиргэ барыан баҕалаах эмчиттэр интэриэһиргиэхтэрэ диэн эрэллээхпит. Билигин судаарыстыба өттүттэн үөрэхтэрин саҥа бүтэрбит исписэлиистэргэ көмө-тирэх буолар дьаһаллар, тосхоллор элбэхтэр. Онон санаа күүһэ, идэҕэ эппиэтинэс эрэ наада курдук.

Өймөкөөн улууһун киинэ Уус-Ньара – куораттааҕы тииптээх улахан бөһүөлэк. 4-5-тии мэндиэмэннээх толору хааччыллыылаах дьиэлэрдээх. Олорорго-үлэлииргэ толору хааччыллыы баар.

«Земскэй доктор» бырагыраама үгүстэри интэриэһиргэтиэн сөп. 2015 сыллаахха диэри суолталаах тосхол нэһилиэктэргэ эрэ үлэлиирэ. Бу боппуруоска үгүс кыһалҕаны көрсүбүт буолан, улуус баһылыга Михаил Захаров олохтоохтук туруорсан, кэскиллээх бырагыраама улуус кииннэригэр эмиэ үлэлиирин ситиспитэ. Онон Уус-Ньара Киин балыыһатыгар бырааһынан үлэлии кэлиэн баҕалаахтарга аартыккыт аһаҕас. Эһигини үлэһит, хорсун санаалаах кэлэктиип күүтэр.

«Жизнь в районах»: Семен Сивцев о матери Чысхаана, увлечении рок-музыкой и рейтинге Дедов Морозов

Иногда кажется, что у Семена Сивцева две жизни. Многое у него связано с именем Чысхаан, он даже играл в рок-группе с таким названием. Во время поездки в Оймяконский улус в рамках проекта «Жизнь в районах» якутский Дед Мороз в эксклюзивном интервью рассказал о популярности своего героя и объяснил, что для него значит этот образ. 

Житель Полюса холода Семен Сивцев при всей своей популярности удивительно скромный человек. Постоянно подчеркивает, что Чысхаан придуман не им, он просто работает над его образом.

– Расскажите о себе.

– У меня биография человека, воспитанного в Советском Союзе. Родился 28 октября 1968 года в Оймяконе. После школы служил в армии в Читинской области связистом. В шутку говорю, что один год был солдатом, второй – бездельником. Наверное, это зависит от части и командиров. Как у многих, мой тыл – это семья. Жену зовут Прасковья Иннокентьевна Сивцева, работает воспитателем в детском саду. Старшему сыну Эрчимэн 22 года, трудится на золотодобывающем предприятии, дочь Нарыйа – специалист культурной организации в Усть-Нере, младшая дочь Сардаана учится в колледже технологии и дизайна в Якутске.

– Наверное, вы тоже закончили культурное учреждение?

– В 1984 году я получил диплом Якутского художественного училища. Соответственно, всегда работал в учреждениях культуры, хотя было время, когда трудился кочегаром в клубе. После того, как Союза не стало, с женой основали частное хозяйство, разводили лошадей и коров. Но постепенно раздали их другим людям. Сейчас развиваю туризм.

Локомотив развития туризма

– Вот мы и подошли к теме Чысхаана…

– Тут история такая… В 2013 году я был на перепутье, долго думал, как лучше развить туризм в районе. Работник отдела сельского туризма Минсельхоза Анатолий Кривошапкин помог сделать бизнес-план. Между делом он сказал мне: «Кстати, Чысхаан-то закончил работать». До меня эту роль исполнял Андрей Николаевич Винокуров. Позвонил старшей сестре, также работнице культуры, поделился мыслями о Чысхаане. Решили, что мне по силам создать образ этого персонажа. Был уверен, что смогу распиарить его до узнаваемости во всем мире. Не собираюсь присваивать себе авторство Чысхаана. Его «матерью» можно назвать Августину Николаевну Филиппову, придумавшую этот сильный образ.

– Что он для вас значит?

– Благодаря ему познакомился со многими интересными людьми. Например, с продюсером Владимиром Давидовичем Ивановым. Он мне подсказал много хороших идей и посоветовал, в каком направлении в определенный период двигаться. Как-то в городе зашел в магазин за запчастями к «Бурану», а там стоит Борис Неустроев Мандар Уус, это была удачная встреча. Представился ему, рассказал о задумке про Чысхаана. Он с интересом выслушал меня и сказал: «Ты правильно думаешь. Если нужен совет, звони в любое время». Поддержка такого человека придала еще больше уверенности.

– Как собирались развивать образ якутского Деда Мороза?

– Важно понять, что нельзя его связывать только с туризмом. Чысхаан еще ассоциируется с экологией, природой и верованием нашего народа. Хорошо в его раскрутке помогла журналистка Александра Гаврильева, устроившая мне настоящую пиар-акцию.

– Когда и на каком мероприятии впервые появились в образе Чысхаана?

– В 2013 году на ежегодном фестивале «Полюс холода». Волновался, но боязни опозориться не было. Иностранные туристы и тогда, и в последующие годы с восторгом относятся к моему герою, радуются, как дети, обязательно фотографируются. Вообще, Чысхаан и Оймяконье – уже неразрывно связанные понятия. Не случайно наш район называют родиной Чысхаана, а Индигирку – его рекой. Кстати, в молодости я увлекался рок-музыкой и даже играл в группе «Чысхаан». Так что в моей жизни многое связано с этим именем.

– Сколько раз в среднем вы встречаетесь с туристами?

– Они приезжают к нам через два-три дня. При встрече обязательно вручаю сертификат о том, что они действительно побывали на Полюсе холода. Здесь гостям еще рассказывают о якутских коровах, лошадях и оленях. Туризм у нас развит хорошо.

– В образе Чысхаана вы в год работаете три месяца?

– Гости к нам приезжают не только в январе, феврале и марте. Летом обычно я ухожу в отпуск, но, если в это время бывают туристы, всегда встречаю их в костюме.

Рейтинг Дедов Морозов

– Чысхаан не ограничивается одним Оймяконом?

– Мой герой – выездной товарищ. Только в Китае побывал четыре раза, гостил у Деда Мороза в Великом Устюге. Энергетика у него такая, что даже суровые с виду мужчины невольно останавливаются и удивленно смотрят вслед, я это чувствую. Часто бывает, что люди обнимут меня и некоторое время стоят неподвижно. В Якутске работает председатель амгинской молодежи Сардана Неустроева, у нее есть проект «Путешествие Чысхаана». Как-то устроили с ней тур по Мегино-Кангаласскому, Амгинскому, Таттинскому и Чурапчинскому улусам. Зашли в детский сад, во всех группах дети ждали нас, построившись вдоль стены. Как только вошли в одну комнату, все вдруг бросились ко мне, обняли. Это было так неожиданно, что воспитатели растерялись, потом старались отцепить их, но долго не могли этого сделать. Это было необъяснимое явление.

– В Великом Устюге волновались?

– Было такое чувство. Но с Дедом Морозом виделись и до этого, он несколько раз приезжал в Якутию. Бывал у нас и Санта Клаус, но в последние годы перестал приезжать, может, из-за по политическим мотивам? Вообще, Чысхаана признали в России, узнаваем он и в мире. Иногда ездим в другие регионы в составе республиканской делегации. Порой приглашения приходят из разных областей и краев, это приятно. В нашей стране много персонажей наподобие Чысхаана: в Татарстане, Башкирии… Существует рейтинг Дедов Морозов, главный критерий — как часто герой появляется в Интернете. Чысхаан живет вдали от центра, поэтому находится на пятом-шестом месте. Считаю, это хороший показатель.

Своя ноша не тянет

– Костюм шили сами?

– Нет, по заказу района его сшили ученицы Августины Филипповой. Все-таки это образ, придуманный ею, поэтому эскиз делали ее воспитанники.

– Костюм постоянно возите с собой?

– Да. В специальном чемодане. Иногда у пограничников возникают вопросы: «Что это такое?» Привык отвечать: «Это театральный костюм». Тогда они сразу все понимают. Но, в принципе, у них же есть устройство, на котором все видно. Запомнилась работа на сочинской Олимпиаде — проходили через три кордона досмотра.

– Вы ездите и в теплые страны. Жарко в костюме?

– Сразу скажу, что в Африке ни разу не был. Но в целом приходится терпеть, раз уж взялся за эту роль. Один раз кандидат исторических наук Афанасий Николаев в конце мая пригласил меня в Казахстан, в Чемкент. Там лето было уже в разгаре, пришлось попотеть. Тогда я полегчал на несколько килограммов.

– Насколько тяжел костюм?

– Весит он прилично: и шапка, и само платье. Посох во время поездок делю на три части. Из интереса смотрел на таможне, сколько весит костюм. Вместе с чемоданом получается около 24 килограммов, без него – чуть тяжелее 15. С 2013 года ношу один костюм. Он уже немного устарел и полинял, поэтому собираемся заказать новый.

Сохранить природу

– У вашего героя есть своя философия?

– Гармония на Земле держится на двух силах – тепле и холоде. Если не будет мороза, планету захлестнет водяной поток. Пока существует холод, будет жизнь на Земле, а Чысхаан ассоциируется именно со стужей. Так думают не только якуты, разговаривал с русскими учеными, и они сказали: «У Чысхаана сильная аура, холод дает ему великую силу». Рассказываю об этом нашим гостям, вчера, например, разговаривал с японцами. Кто-то воспринимает, другие не понимают, но все слушают с интересом.

– Насколько изменился образ Чысхаана с 2013 года?

– Мы проделали большую работу. У нас много помощников, все объединены одной идеей – работать на благо республики. Чысхаан нам в этом помогает. Он не только встречается с туристами, к примеру, мы с его помощью собирали подписи к письму о сохранении чистоты реки Амги. Понимаю, что добыча нефти, золота, других полезных ископаемых – это веление времени. Но вместе с тем надо подумать и о сохранении природы. Должен быть выход из этой ситуации. Ведь сейчас активно используют солнечную энергию, несколько лет назад об этом и не думали.

– В какой стране кроме России наиболее любим Чысхаан?

– У него такая энергетика, что он везде приковывает к себе сильное внимание. Не могу сказать, что в Азии он более любим, чем в Европе.

Работник Чысхаана

– Какое хобби есть у Семена Сивцева?

– Про увлечение роком я уже сказал. Иногда излагаю свои мысли по какому-то поводу в виде стихов, сочиняю песни. Временами земляки просят выступить на концертах. В таких случаях с удовольствием выпускаю из себя пар. Но в последнее время все мысли исключительно о Чысхаане. Я не настолько сильно еще поработал над этим образом, чтобы устать от него. Большие нагрузки бывают перед Новым годом, начиная с фестиваля «Зима начинается с Якутии». Но месяц потерпеть можно. В свое время я был мастером, делал поделки из дерева, металла. В нашем роду издавна работали в мастерской или кузнице.

– В какие-то моменты думаете про себя, что вы не Семен Сивцев, а Чысхаан?

– Я себя называю работником Чысхаана. Поймите, это отдельный образ, говорить, что он — мое второе я, неправильно. Четко разделяю Семена Сивцева и Чысхаана. Поэтому всегда прошу людей говорить, что я не играю роль Чысхаана, а развиваю его бренд.

– Домашние не просят 31 декабря побыть Чысхааном?

– Нет, они умеют отличить работу от личного дела. Странно на семейном празднике сидеть в костюме Чысхаана.

Проект «Жизнь в районах» рассказывает о людях, проживающих в улусах нашей республики. Именно они своими победами и проблемами создают жизнь на селе. Смотришь на них и веришь, что Якутия — бескрайняя, и ты сможешь жить, трудиться и развиваться где угодно. Чем так вдохновляют эти люди? Они делают свое дело. Им непросто. Часто — совсем невесело. Но они продолжают жить с любовью к своей малой родине — так, чтобы жизнь вокруг наполнялась смыслом.

«Улуус олоҕо»: Сордоҥноох эдэр ыаллара толору хааччыллыылаах дьиэлэри тутталлар

Өймөкөөн улууһун пааспарын суруйуубутун салгыыбыт. «Сахамедиа» холдинг «Улуус олоҕо» бырайыагын суруналыыстара Сордоҥноох нэһилиэгэр тиийэн, эдэр ыаллар толору хааччыллыылаах дьиэлэри тутталларын бэркэ сэргии көрдүбүт. Борисовтар дьиэ кэргэттэригэр сылдьан, хайдах туттан-хаптан, дьаһанан-оҥостон олороллорун билистибит. Эдэр ыал судаарыстыбаннай бырагыраама баар буолан, дьиэ-уот туттар кыахтаммыттарын аһаҕастык кэпсээтилэр.

Өймөкөөн улууһугар 2012 сылтан ыла тус сыаллаах «Өймөкөөн улууһун эдэр ыалларын олорор дьиэнэн хааччыйыы» диэн бырагыраама олоххо киириэҕиттэн ыла, улууска саҥа дьиэ туттааччы ахсаана элбээтэ.

2017 сылга Өймөкөөҥҥө 133 ыал дьиэ туттан олохсуйуон баҕалааҕын биллэрбит.

Биэс сыл устата улууска 36 эдэр ыал олорор усулуобуйатын тупсарда. Кэскиллээх тосхол олоххо киирэр сылыгар (2012 с.) алта эдэр ыал саҥа дьиэ туттубут буоллаҕына, 2017 сыллаахха 14 эдэр ыал малааһыннаабыт. Аҥардас Сордоҥноох нэһилиэгэр эдэр ыаллар дьиэ туттан олохсуйуулара үгүс. Олус кэрэ айылҕалаах, киһи ис-иһиттэн олохсуйуон баҕарар ураты тыыннаах үтүө сир. Ол да иһин буолуо манна ыччат дьон үөрэҕин бүтэрэн кэлэн, анаан олохсуйар.

Маргарита уонна Альберт Борисовтар дьиэлэрин тиийэн көрдүбүт. Ыраахтан бэрт мааны дьиэ тутуллан, киһини ыҥыра-угуйа турара харахха быраҕыллар. Дьиэ иһигэр киирээт: «Аата сырдыга, киэҥэ үчүгэйиин!» — диэн саҥа аллайдыбыт. Оннук киһи кутун-сүрүн туттарар дьиэтэ.

Ыал аҕата Альберт Борисов Сордоҥнооххо күтүөт. Кини Мэҥэ Хаҥалас улууһун Нуораҕанатыттан төрүттээх. Эдэр дьон Дьокуускайга устудьуоннуу сылдьан холбоһон, кыыс дойдутугар олохсуйа кэлбиттэр. Иккиэн да тыа сиригэр олус наадалаах идэлээхтэр: Альберт ЯГИТИ-ни бүтэрэн электромонтер, Маргарита Тыа хаһаайыстыбатын академиятыгар үөрэнэн, буҕаалтыр идэлэрин баһылаабыттар. Сордоҥнооххо олохсуйбуттара аҕыс сыл буолбут. Икки оҕолоохтор.

— 2016 с. тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин нөҥүө чааһынай дьиэни туттуу бырагырааматыгар киирсэн, үбүнэн өйөбүлү туһанан, дьиэбитин туттубуппут. 2017 сыллаахха балаҕан ыйыгар киирбиппит. Бу иннинэ олохтоох дьаһалта уопсайыгар олорбуппут. Томтор нэһилиэгин урбаанньыта Иван Заболоцкай тутар биригээдэтэ биир сыл иһигэр дьиэбитин тутан биэрэн, түргэнник киирдибит. Мантан саас үрдүттэн олорон эрэ гарааспытын, теплицабытын туттуохпут, тиэргэммитин күрүөлүөхпүт, — диэн кэпсиир эдэр дьиэ кэргэн аҕа баһылыга Альберт.

— Дьиэбит 72 кв.м иэнннээх. Эрдэттэн толору хааччыллыылаах гынарга суоттаммыппыт. Онон бу сайын септик хаһан бэлэмниэхпит. Урут Сордоҥнооххо толору хааччыылаах дьиэҕэ олоруом диэн толкуй да суоҕа. Билигин олох сайдан, олорор усулуобуйабыт олус тубуста. Түгэнинэн туһанан, улууспут баһылыгар Михаил Захаровка эдэр ыалларга анаан тус сыаллаах бырагырааманы олоххо киллэрэн үлэлэтэригэр барҕа махталбытын тиэрдэбит. Бу олус наадалаах тосхолго олоҕуран, дэриэбинэбитигэр хас да эдэр ыал дьиэ тутунна. Нэһилиэкпит дьаһалтатын баһылыга Иван Максимов ыччаты олохсутарга кыһаллар буолан, эдэр ыалларга эмиэ бэрт үгүс өйөбүлү оҥорор, — диэн бэлиэтиир ыал ийэтэ Маргарита.

Борисовтарга дьоллоохтук олороллоругар баҕаран туран, эдэр ыал сып-сылаас, киэҥ-куоҥ дьиэлэриттэн тахсан барабыт.

Аны Аммосовтар дьиэлэрин көрө бардыбыт. Нэһилиэк кытыытыгар турар икки мэндиэмэннээх дьиэ хаһаайыттара сотору кэминэн малааһыннаары сылдьалларын истибиппит. Хаһаайыттар дьиэлэригэр үлэлии сылдьалларыгар түбэстибит. Аммосовтар иккиэн сордоҥноохтор. Оскуолатааҕы сылларыттан доҕордоһон, ыал буолбуттар. Наталья олохтоох оскуолаҕа алын сүһүөх кылаас учуутала, кэргэнэ Андрей «Якутэнерго» тэрилтэҕэ үлэлиир. Түөрт оҕолоохтор: үс кыыс, биир уол. Улаханнара 11-c кылаас, муннуларын бүөтэ уол 2 саастаах күндү киһичээн.

— 8х9 иэннээх дьиэни түөрт сыл туттан киирдибит. Бастакы сылбытыгар эргэ дьиэни көтүрбүппүт. Онтон үс сыл сирбитин «сынньатан» баран, тус сыаллаах «Өймөкөөн улууһун эдэр ыалларын олорор дьиэнэн хааччыйыы» бырагыраама чэрчитинэн дьиэбитин икки мэндиэмэннээх, толору хааччыллыылах гына туттарга быһаарыммыппыт, — диэн кэпсиир ыал ийэтэ.

— Дьиэҕитин туттаргытыгар ордук туох ыарахаттары көрүстүгүт?

— Куораттан тутуу матырыйаалын аҕаларга эрэйдээх этэ. Көлө өттүгэр уустуга суоҕа. Куоракка бэйэбит тиийэн матырыйааллары талар кыахпыт суоҕа. Хата, суоппар уолаттар бэйэлэрэ маҕаһыынарынан сүүрэн-көтөн, матырыйааллар сыаналарын ыйан, хаартыскаҕа түһэрэн ыыталлара. Биһиги мантан олорон дьаһал эрэ биэрэ олорбуппут. Инньэ гынан ол дьоммутугар махталбыт муҥура суох, — диэн кэпсиир ыал аҕата.

Аммосовтар дьиэлэрэ икки мэндиэмэннээх буолан, киэҥэ-куоҥа, сырдыга олус. Саҥа дьиэҕэ киирэллэрин оҕолор кэтэһэллэр аҕай. Бары бэйэлэрин тус-туспа хосторугар киирэ охсоору, дьиэ малааһынын күүтэллэр. Ойуур иһигэр турар буолан, манна бэйэтэ даача курдук.

Сордоҥноох нэһилиэгэр быйылгы сылга 7 ыал толору хааччыллыылаах дьиэлээхтэр. Кэрэхсэбиллээҕэ баар, эдэр ыаллар бары аныгылыы дьиэни туттар соруктаахтар. Онон Тымныы полюһугар сотору кэминэн таһырдьа тахсан киирэри умнууһулар. Ол ону биһиги бэйэбит эдэр ыаллар киэҥ-куоҥ саҥа туттубут дьиэлэригэр сылдьан, илэ харахпытынан көрөн итэҕэйдибит.

«Жизнь в районах»: Где же все-таки находится Полюс холода?

Туристы из 61 страны побывали в гостях у предпринимателя из Оймяконского улуса Тамары Васильевой. Прием иностранных туристов для хозяйки уникального места — своеобразное хобби. Подробности — в «Паспорте района».

Свое дело Тамара Васильева открыла еще в 2004 году. Предприниматель подчеркивает, что никогда не гналась за большим количеством туристов, а просто хотела, чтобы они комфортно чувствовали себя у нее дома. Вторым желанием было показать им все красоты родного края.

Чем можно привлечь туристов из-за рубежа в далекий северный район? Оймяконская бизнес-леди решила сделать ставку на экзотичный для иностранцев холод. К тому же, мороз всегда интересен для приезжих. В гости к якутскому Деду Морозу — Чысхаану — рады приехать все. «Моими первыми гостями стали туристы из Японии. Несколько часов назад я проводила жителей Перу, Сингапура и Малайзии», – буднично говорит Тамара Егоровна. Если для кого-то частое общение с иностранцами настоящая экзотика, для предпринимательницы из Оймякона – привычное дело.

«Холодное» доказательство

Тамара Васильева получила официальные подтверждающие документы от петербургской обсерватории о том, что Оймякон, действительно, место, где официально зафиксировали самую холодную температуру на Земле. Документы и анализы в течение долгого времени делали питерские геологи и метеорологи. Почти 60 лет они вели параллельное наблюдение за Верхоянском и Оймяконом, итогом их работы стали три документа о том, что Полюсом холода на самом деле является Оймякон.

Сотрудничество с питерскими учеными позволило Васильевой вступить в Русское географическое общество.

Где настоящий Полюс холода?

Тамаре Егоровне интересно: почему про Оймякон в трех книгах Гиннесса пишут, как о Полюсе холода, но до сих пор на этот статус претендует еще и Верхоянск? У нее появилось желание установить истину: «Может быть, Полюс холода все же не у нас?» В 2004 году перед играми «Дети Азии» это желание достигло апогея, и она принялась за активные действия. В архиве республиканского метеоуправления она нашла уникальную запись, что в 1885 году в Верхоянске было зафиксировано не 67,7 градусов, а 67,1. Откуда взялись ошибочные данные — никто не знает.

В 2005 году в Якутске состоялась научная конференция, на нее почти со всей России приехало много ученых. Главной целью мероприятия было подтверждение, что именно Оймякон нужно считать Полюсом холода. Директор обсерватории из Санкт-Петербурга Валентин Мелешко продемонстрировал графические анализы и доказал, что Полюсом холода все-таки является поселок из Оймяконского района.

Не холодом единым

Насколько с 2004 года развился северный туризм? Интересно, что на первых порах приезжали не обычные туристы, а журналисты. На сегодня одних документальных фильмов снято тридцать, из них немцами двенадцать, японцами – восемь.

Некоторые гости побывали в Оймяконье по несколько раз. Например, одного оператора из Японии Васильева узнает в лицо и здоровается с ним как со старым знакомым. Еще Тамаре Егоровне запомнилась семейная пара из Индии и один человек из Сингапура, по собственной инициативе купавшиеся в Индигирке. Вообще, экстремальное погружение в реку становится доброй традицией для зарубежных гостей.

В последние годы поток туристов все увеличивается. Это не какие-нибудь богачи, как можно подумать, у многих приезжающих людей средний достаток. Васильева сотрудничает с туристическими фирмами из Якутка, Хабаровска, Магадана, Иркутска и Москвы.

Туристам предпринимательница не только рассказывает о Чысхаане и Быке холода, но и готовит специальные маршруты по Томтору: гости знакомятся с якутской породой коров и лошадей, местным фольклорным искусством, настольными спортивными играми. В последний день пребывания гостей Чысхаан вручает каждому из них сертификат о посещении Полюса холода.

Не выгоды ради

«Получить большую прибыль практически невозможно. Туристы приезжают только в январе, феврале и марте, а остальные девять месяцев Оймякон пустует. Все продукты мы покупаем сами, мясо у нас очень дорогое. Лично я не считаю большие барыши, а ставлю перед собой задачу познакомить туристов с историей своего района», – призналась Тамара Егоровна.

На таких патриотах родного Оймяконского района и развивается северный туризм. Тамара Васильева одной из первых основала отдых для многочисленных гостей. Сейчас она готова уступить дорогу молодым предпринимателям. «Нам есть что показать, только нужно самим проявить инициативу. Если молодежь еще лучше разовьет это направление, откроются новые рабочие места для населения. Мне кажется, что у туризма хорошие перспективы», – убежденно говорит она.

Справедливости ради, скажем, что существует другая версия, согласно которой на самом деле Полюс холода находится в Крест-Томторе, а не в Оймяконе. 

Проект «Жизнь в районах» рассказывает о людях, проживающих в улусах нашей республики. Именно они своими победами и проблемами создают жизнь на селе.

«Улуус олоҕо»: Тымныы полюһун урбаанньыттара дьарыктаах буолууга араас хайысханы тутуһаллар

Өймөкөөн улууһун пааспарын суруйуубутун салгыыбыт. Бырайыак суруналыыстара “Мамонтенок” оҕо киинигэр сылдьан, олохтоохтор бэйэлэрин баҕа өттүнэн дьоҥҥо наадалаах анал хайысха булунан үлэлиири баһылаабыттарын сэргээтибит.  Уус-Ньара оҕолоро сөбүлээн сылдьар дьиэлэрэ ырай олоҕор тэҥнээх: сылаас, ыраас, киһи кута-сүрэ тохтуур.

Урбаанньыт Магомет Бохпоев уон сыллааҕыта улуус киинин оҕолоругар Оонньуур паарканы тэрийбит киһи диэн баҕа санаалааҕа.

— Ыраах куораттарга тиийдэхпинэ, Оҕо оонньуур пааркаларын, кииннэрин анаан кэрийэн көрөр, үөрэтэр этим. Хоту дойду оҕолоро төрөппүттэрин уоппускаларын кэмигэр ханна эрэ күүлэйдии бардахтарына биирдэ улахан пааркаларга күүлэйдиир, араас аттракционнарга оонньуур кыахтаахтар. Хаста да Оҕо киинин аһан көрөөрү соруммутум да, кыаллыбатаҕа. Ити эрээри, дьолго, ”Ээ, чэ син биир туолбат” диэн баран, баҕа санаабын умнан кэбиспэтэҕим. Биирдэ “Хаҥалас” артыал салайааччыта Александр Караська ити бүччүм санаабын эппиппэр, бэрт болҕомтолоохтук истэн баран, бырайыакпын өйөөбүтэ, — диэн кэпсиир Магомет Ахметович.

“Мамонтенок” Оҕо киинин салайааччыта “дьолго” диэн мээнэҕэ эппэтэҕэ. Александр Карась курдук төрөөбүт дойдутун социальнай сайдыытыгар дууһатынан ыалдьар бырамыысаланнас тэрилтэтин салайааччыта оҕолорго анаммыт бырайыактары өрүү өйүүрүнэн биллэр. Сотору буолаат, уруккута кафе буолан турбут икки мэндиэмэннээх эргэрэн эрэр дьиэни өрөмүөннээн, Магомет Бопхоев Оҕо киинин дьэндэтэн таһаарбыта.

Кыараҕас дьиэҕэ хаайтаран олорор, оҕо саадыгар уонна оскуолаҕа режиминэн эрэ сүүрэр-көтөр оҕолор, биллэн турар, “Мамонтенокка” кэлэн, биир чаас устата тыыннарын таһаараллар, дуоһуйа сүүрэллэр-көтөллөр. Аттракционнара элбэх. Биир чааска төрөппүттэр 250 солк. төлүүллэр.

— Магомет Ахметович, эн оҕо тэрилтэтин тутуутун бары быраабыланы тутуһан оҥордоҕуҥ дии?

— Биллэн турар. Ростов-на-Дону, Краснодар куораттарга, Москваҕа маннык Оҕо кииннэригэр сылдьан, уруһуйдаан, хаартыскаҕа түһэрэн, анал исписэлиистэри кытта сүбэлэспитим. Онон бары ирдэбили тутуһан оҥорбутум.

— Тоҕо “Мамонтенок” диэн ааттаатыгыт? 

— Кыра эрдэхпинэ абаҕам Эдьигээҥҥэ олорбута. Кини миигин өрүү онно ыҥырар, хоту дойду тымныытын олус интэриэһинэйдик кэпсиир этэ. Онтон ыла мин
сэлиини Саха сирин кытта ыкса сибээстиир буолбутум. Ол оҕо сааһым өйдөбүлүнэн уонна хоту дойдуга олорорбутунан сибээстээн, Тымныы полюһун оҕолоругар арыйбыт кииммин “Мамонтенок” диэн ааттаабытым.

Оҕо киинэ бэйэтэ остолобуойдаах. Дьиэтээҕи аһы аҕалар көҥүллэммэт. Төрөөбүт күннээхтэр күннүүллэр. Төрөппүттэр тэрилтэ остолобуойугар ас сакаастаан, оҕолорун төрөөбүт күнүн ылаллар. Инньэ гынан кырачааннар тото-хана аһаан баран, доҕотторун кытта дуоһуйа оонньууллар. Оҕолор саамай таптыыр оонньуулара – лабиринт. Оҕо манна 6х4 иэннээх икки мэндиэмэннээх лабиринт устун сүүрэкэлээн, араас “моһоллору” ааһан, атын ооньууларга тиийэр. Дэлэҕэ да, киэһэ оҕо саадыттан кэлэн иһэн, төрөппүттэр кырачааннарын “Мамонтенокка” хайаан да сырыттанаран ааһаллар. Биллэн турар, саамай былдьаһык күн – өрөбүл. Манна 30-ча оҕо биирдэ тоҕо анньан кэлэр. Ол иһин эрдэттэн сурутуу быраабылатын олохтообуттар.

Оҕо киинин иһигэр киирдэххэ, ураты сырдык араас өҥ киһи сүргэтин көтөҕөр. Бу туһунан Магомет Бопхоев маннык быһаарар:

— Оҕо дьиэтэ сырдык, ыраас өҥнөөх буолуохтаах. Биирдэ Дьокуускайга ханнык эрэ кафеҕэ киирэн аһыы олорон, истиэнэ өҥүн олус сөбүлээбитим, олох дууһабар киирбитэ. Хаһаайыны кытта билсэн, маннык кэрэни оҥорор маастары булбутум. Онон Оҕо киинин бары силигэ ситэн, билигин оҕо аймаҕы үөрдэр дьиэнэн буолла.

Кырдьыга да оннук, сыл аайы өрөмүөннээбэккин. Төрөппүттэр оҕолорун аттыгар тэҥҥэ сылдьаллара кытта учуоттаммыт. Оҕолорго уонна кинилэр төрөппүттэригэр анаммыт икки туалеттаах. Кырачааннар киин аттракционнарыгар киирэллэригэр анал бахила кэтэллэр. Онон ырааһы тутуһуу манна кытаанахтык ирдэнэр.

Урукку кафе саҕана гардероб буолан турбут саалаҕа оҕо оонньуурдарын маҕаһыына баар. Манна улуус киинин маҕаһыыннарыттан икки төгүл намыһах сыанаҕа Арассыыйа фирмалара оҥорон таһаарар анал сертификаттаах оонньуурдар атыыланаллар. Табаара саҥардыллан иһэр буолан, бу маҕаһыын кырачааннарга олуһун сөбүлэтэр.

Урбаанньыт Магомет Бопхоев уонча үлэһиттээх тэрилтэтин былаана киэҥ. «Москваҕа мамонтенок көстүүмүн сакаастаан тиктэрбиппит. Онон сотору кэминэн кииммитигэр анал сценарийынан бырааһынньыктары тэрийэр буолуохпут», — диэн былаанын билиһиннэрэр “Мамонтенок” аҕалаатар аҕата.

Магомет Ахметович киин бастакы этээһин өрөмүөннээн баран, аны обургу оҕолорго анаан анал саататар киин аһаары бэлэмнэнэр. Киин сүрүн соруга – чөл олоххо көҕүлээһин. Тиэргэни эмиэ киһи билбэт гына оҥорор санаалаах. Ол эбэтэр дьиэ тула араас маһы, сибэккини олордуоҕа. Киһи сынньанар остуоллардаах ыскаамыйаларын тутуоҕа.

Онон Уус-Ньараҕа аһыллыбыт “Мамонтенок” Оҕо киинэ улуус сайдыытын кэрэһэлиир биир бастыҥ социальнай эбийиэк буолан, атын урбаанньыттарга холобурунан буолла.

«Улуус олоҕо» бырайыак өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун, айар-тутар үлэлэрин туһунан кэпсиир. Чуолаан кинилэр бэйэлэрин ситиһиилэринэн, кыһалҕаларынан тыа сиригэр олоҕу туталлар. Хас биирдии улууска тиийдэххэ, Саха сирэ олус да киэҥин, ураты күндүтүн билэҕин. Оччоҕо киһи ханна баҕарар олоруон, үлэлиэн, сайдыан сөбүн итэҕэйэҕин. Биллэн турар, кытыы сиргэ олохсуйуу чэпчэки буолбатах, ардыгар — ыарахан да диэххэ сөп. Ол гынан баран, тыа киһитэ барахсан төрөөбүт дойдутугар тапталын иҥэрэн, дириҥ ис хоһоонноох олоҕу салайсар.