Ыччат сыла — Архив новостей

Бороҕон ыччата сомоҕолоһон үлэлиир

Саха сиригэр 2017 сыл Эдэр ыччат сылынан биллэриллибитинэн сибээстээн, эдэрдэр өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн араас тэрээhини ыыталлар. Бороҕон нэһилиэгин ыччата эмиэ бу сүүрээнтэн хаалбакка, тэҥҥэ хаамар. Ол курдук, Ил Дархан «Ыччат сылын туһунан» Ыйааҕа тахсаатын кытта, Намыы эдэр ыччата сыллааҕы былааны торумнаабыттар.

Былаан төһө туолан эрэрин туһунан “Омолой” ЭКК дириэктэрэ Любовь Никитина кэпсээтэ.

– Үгэс быһыытынан, Бороҕон ыччата кырдьаҕас дьоҥҥо балыктаан, мастаан көмөлөһөр. Ону таһынан нэһилиэккэ тупсарыы үлэтигэр күүстээхтик ылсыбыттара. Экология сылын чэрчитинэн, муус устар ыйтан ыраастаныы үлэтин саҕалаабыппыт. Нэһилиэк баһылыгын уурааҕынан бары түөлбэлэр, тэрилтэлэр тахсар күннэрин бэйэлэрэ быһаарсан, хайаан даҕаны нэдиэлэҕэ биирдэ бөх-сыыс хомуйуу үлэтин ыыталлар. Намыыга эдэр ыччата суох биир да үлэ ааспат. Маннык сүүрээннэри ыччат өйүүр. Бэлиэтиэхпин баҕарабын, бары үлэҕэ олус көхтөөхтөр, ыраах уонна кыра бөһүөлэк буолан олус түмсүүлээхпит.

Маны ааһан култуура эйгэтигэр ыччат эмиэ олус сыстыгас. Холобура, быйылгы нэһилиэкпит ыһыаҕын Экология сылыгар анаабыппыт. Манна үүнээйи тиэмэтигэр эдэр ыччат олоҥхо туруоран, олохтоохтор биһирэбиллэрин ылыахтарын ыллылар. Кэнсиэр тэрээһинигэр 20 эдэр ыччат сибэкки үҥкүүтүн үҥкүүлээбитэ. Маны сэргэ саастаах дьоҥҥо ыытыллыбыт Далбар Хотун күрэххэ, кыттааччылар бэйэлэрин көрүүлэринэн Айылҕабыт иччитин Аан Алахчын хотуну хоһуйан, оҥорон таһаарбыттара.

Билигин нэһилиэнньэ окко киирэр кэмэ саҕаланна. Ыччакка үлэ баар буоллун диэн, кыамматтарга уонна кырдьаҕастарга оттоһорго анаан харчы көмө көрүллэр. 2013 сыллаахха этнокультурнай киин дириэктэринэн ананыахпыттан ыла сылын аайы “Көмүс хотуур” диэн күрэх тэрийэбит. Манна дьоҥҥо баран от үлэтигэр көмөлөһөбүт. Этэргэ диэри, “Норуот күүһэ, көмүөл күүһэ” буоллаҕа.

Биһиги, эдэрдэр, кырдьаҕас дьоммутуттан куруук сүбэ-ама ылабыт. Намыыга биир оннук киһинэн буолар Екатерина Стручкова. Кини дьиэтин таһыгар соҕуруу сир үүнээйилэрин, мастарын аҕалан үүннэрбитэ номнуо бэһис сылыгар барда. Саха сирин кэрэ сардаана сибэккитэ үүнэн турара олус үчүгэйдик көстөр. Соҕуруу дойду үүнээйилэрэ биһиэхэ да бааллар диэммит, бу дьикти дьарыктаах киһи, кини олордубут үүнээйилэрин туһунан норуот көрүүтүгэр хомуурунньук оҥорон таһаарыахпытын баҕарабыт.

Нэһилиэкпитигэр бүтүн улууска биллэр аатырбыт мелодист баарынан киэн туттабыт. Лариса Стручкова – Тыал Кыыһа ырыатыгар, бэйэм үөрэтэр оҕолорбун кытта клип уста сылдьабыт. Былаан быһыытынан, сыл түмүктэниитэ дьоммутугар-сэргэбитигэр көрдөрүөхпүт диэн үлэлэһэ сылдьабыт.

Эдэр дьон буолалларын быһыытынан, хайаан даҕаны көрсөн оонньууллар-көрүлүүллэр, араас көрсүһүүлэри тэрийэллэр. Кэпсэтии үлэтэ күүскэ барыытыттан түмсүүлэрэ өссө чиҥиирин бэлиэтииллэр. Маннык көстүүлэр барыта “хайдах гыннахпытына, тугу оҥордохпутуна нэһилиэкпит сайдыаҕай” диэнтэн тахсалларын үөрэ-көтө кэпсииллэр. Бастаан утаа ыччаты түмэргэ ыарахаттар баалларын аһаҕастык билинэллэр. Ол эрээри, ол барыта ааспыт.

Аны күһүн Бороҕон ыччата балык, муус, мас үлэтигэр турунуо.

Сунтаар ыччата түмсүүлээҕин өрөспүүбүлүкэтээҕи ыһыахха көрдөрдө

Быйыл өрөспүүбүлүкэтээҕи Ыччат ыһыаҕа Мииринэй куоракка ыытылынна. Маннык ыһыах бырамыысыланнай оройуоҥҥа буолбутун бэлиэтиир тоҕоостоох. Алмаастаах кыраайга ыччат түһүлгэтигэр Сахабыт сирин араас муннуктарыттан 34 хамаанда, ол иһигэр сунтаардар, кыттыбыта быйылгы Ыччат ыһыаҕа үрдүк таһымҥа ыытыллыбытын туоһулуур.

Икки күн устата Саха сирин чулуу, эдэрчи эрчимнээх, үтүөҕэ-кэрэҕэ тардыһар ыччаттарын икки ардыларыгар ыытыллыбыт араас күрэстэр түмүктэринэн киин улуустарга мэҥэлэр эрэ кэннилэриттэн хаалан Сунтаар улууһун хамаандата иккис миэстэҕэ таҕыста. Сунтаар ыччатын ситиһиитин туһунан сиһилии истээри улуустааҕы ыччат бэлиитикэтин отделын кылаабынай исписэлииһин Егор Андреевы кытары көрсөн кэпсэттим.

«Мииринэй куоракка өрөспүүбүлүкэтээҕи Ыччат ыһыаҕар отучча киһилээх дэлэгээссийэ буолан баран кэллибит. Биһиги иннибитигэр Сунтаар ыһыаҕын аһыллыытыгар кыттыбыт «Түһүлгэ», «Айыллыы» курдук үҥкүү ансаамбыллара барбыттара. Ыһыах 2011 сылга Олоҥхо ыһыаҕа ыытыллыбыт Чуоналыыр диэн сиргэ буола. Ыраахтан-чугастан кэлбит ыалдьыттары палаточнай куоракка түһэртээбиттэрэ. Биһигини ленскэйдэри, өлөөннөрү уонна бүлүүлэри кытары биир түһүлгэҕэ олохтообуттара. Олус үчүгэй этэ.

Ыһыах буолуон биир күн иннинэ күрэстэргэ сүүмэрдиир түһүмэхтэр буолбуттара. Ыччат ыһыаҕын саамай кэрэ кыыһын талар «Алмазная Краса-Күлүмнэс Куо» Элгээйи кыыһа Алена Ядреева 33 кыыстан уон иһигэр киирэн салгыы улууһун чиэһин көмүскүүр кыахтаммыта. Алена быйыл ХИФУ ФЭИ-тун ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрдэ. Кини бу күрэскэ икки ый бэлэмнэммитэ. Кыыспыт туһугар сунтаардар бары сүүрэн-көтөн, сүбэ-ама буола сылдьыбыппыт дьон болҕомтотун тарта. Дьон Сунтаар ыччатын түмсүүтэ бэрдин бэлиэтээбитэ истиэххэ үчүгэйэ. Күрэскэ кыыспыт тэҥнээҕин булбакка, кыайыылааҕынан тахсан «Күлүмнэс Куо» ааты ылбытыттан бары үөрдүбүт.

Эдэр дьиэ кэргэн күрэһэ үрдүк таһымҥа буолан ааста. Манна биһиги дьоммут Юлия уонна Ярослав Филипповтар бастакы миэстэни эрэллээхтик ыллылар. 300 тыһ. солк. суумалаах бирииһинэн наҕараадаланнылар уонна өрөспүүбүлүкэҕэ дьиэ кэргэн күрэһигэр кыттарга ыҥырыы ыллылар.

Күүстээхтэри быһаарарга «Урааҥхай Боотур» уонна «Эр Бэрдэ» диэн элбэх көрүҥҥэ күрэхтэр буоллулар. УАЗ массыына соһуулаах, арматураны токурутуулаах, таас көтөҕүүлээх «Эр Бэрдэ» диэн күрэххэ быйылгы Олоҥхо ыһыаҕар боотурдарын оонньууларыгар төрдүс төгүлүн кыайыылаах аатын ылбыт Рустам Ксенофонтов тэҥнээҕин булбата. «Урааҥхай Боотурга» быйылгы Сунтаар уйгулаах ыһыаҕар «Маччаҕа Бөҕө» күрэх кыайыылааҕа, Үөһээ Дьааҥыттан сылдьар маар күөллэр күтүөттэрэ Василий Заболоцкай күүстээх киирсиилэр кэннилэриттэн бэһис миэстэ буолла.

Бүлүүгэ буолбут Олоҥхо ыһыаҕар эдэр ыччакка «Кылаан олоҥхоһут» ааты ылбыт биир дойдулаахпыт Айсен Федоров Ыччат ыһыаҕын олоҥхо күрэһигэр бастакы миэстэни ылла. Хомус күрэһигэр сунтаардар биир талааннаах кыыспыт Сахаайа Нохсорова отуттан тахса киһиттэн тохсус миэстэ буолан, хамаандатын кыайыыга өссө биир хардыынан чугаһатан үөрдэ-көттө. Тимир уустар күрэстэригэр Василий Уаров иккис миэстэ буолан быһах сытыылыыр чочунан наҕараадаланна. Гитара күрэһигэр Сунтаардааҕы оҕо ускуустубатын оскуолатын үлэһитэ Марк Андреев бэйэтэ, бииргэ төрөөбүт быраата суруйбут ырыаларын ыллаан төрдүс, КВН оонньуутугар уолаттарбыт сэттис миэстэ буолбуттара эмиэ үчүгэй көрдөрүү дии саныыбын.

Уопсай түмүккэ ситиһиилээхтик иккис миэстэ буолан, Саха сирин араас муннуктарыттан сылдьар ыччаты кытары билсэн, элбэҕи билэн-көрөн, уопут атастаһан, үөрэн-көтөн, үчүгэй баҕайытык сылдьан кэллибит. Олус үчүгэй хамаандалаах барбыппыт, үҥкүүһүттэрбит даҕаны күүс-көмө буоллулар. Кинилэр баар буоланнар элбэҕи ситистибит. Улуустааҕы ыччат отделын аатыттан хамаан-дабыт ыччаттарыгар бэйэ-бэйэни өйөһөн, күүс-көмө, биир сомоҕо буолан сылдьыбыттарыгар, Сунтаар улууһун салалтатыгар, сиргэ уонна баайга-дуолга сыһыаннаһыылар кэмитиэттэригэр тэрийэн ыыппыттарыгар, эрэллээх суоппардарбытыгар уонна Мииринэй оройуонугар маннык үчүгэй ыһыах ыыппытыгар махталбытын тириэрдэбит. Эһиил Хаҥаласка буолар Ыччат ыһыаҕар өссө күүскэ бэлэмнэнэн, үчүгэйдик тэринэн барыахпыт», – диэн Егор кэпсээнин түмүктээтэ.

Баатаҕайга Дьааҥы туонатын ыччата түмүстэ

Баатаҕай бөһүөлэгэр Дьааҥы туонатын ыччатын сомоҕолоһуутун түстүүр Арктическай форум уонна «Дьааҥы кубога» спартакиада саҕаланна.

Кулун тутар 10 күнүгэр Форум үөрүүлээх чааһыгар СӨ Ил Дарханын дьаһалтатын кадровай бэлиитикэҕэ Дэпэртээмэнин салайааччы Т.Ю. Ханды, ыстаарсай референин э.т. А.Н. Сергеев, СӨ Ыччакка уонна дьиэ кэргэн бэлиитикэтигэр миниистири бастакы солбуйааччы В.П. Лукина, А.Е. Кулаковскай сиэнэ, филологическай наука хандьыдаата, ХИФУ доцена Л.Р. Кулаковская уо.д.а. ыалдьыттаатылар.

Эбээн Бытантай, Усуйаана, Дьааҥы ыччаттара араас хайысхаларынан арахсыбыт былаһааккаларынан үлэлээтилэр. Ыччаттарга «Миниистир» дьыалабыай оонньуу бастакы түһүмэҕэ ыытылынна, эдэр ыаллар «Бигэ дьиэ кэргэн — дьоллоох оҕо саас» күрэххэ кытыннылар. Маны таһынан Спартакиада чэрчитинэн, мас тардыһыытыгар, хапсаҕайга, гиирэни анньыыга уонна хотугу многоборьеҕа күрэхтэһиилэр саҕаланнылар.

Бу улахан тэрээһиҥҥэ Эбээн-Бытантай улууһуттан 57 кыттааччы кэллэ. «Аллараа Бытантай нэһилиэгэ» МТ эдэр баһылыга Константин Старостин кэпсииринэн, улуус дэлэгээссийэтигэр Кустууртан тоҕус ыччат киирбит. Константин Иванович «Бытантай» ГУТ исписэлииһэ Дария Самойлованы кытта «ТХПК сайдыытыгар ыччат сомоҕолоһуута» диэн тыа хаһаайыстыбатыгар сыһыаннаах былаһааккаҕа саха ынаҕын боруодатын иитиигэ туһуламмыт үлэнэн кыттыахтара. Кинилэр кэпсииллэринэн, Кустуурга 290 төбө, «Бытантай» ГУТ-ҕэ 140 төбө, Саккырыырга 53 төбө саха ынаҕын боруодата баар. Маны таһынан Эбээн-Бытантай ыччата «Дьааҥы туонатын улуустарын социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытыгар ыччат оруола» былаһаакка атын хайысхаларынан үлэлиэхтэрэ, спартакиада көрүҥнэригэр бастыыр иһин күрэхтэһиэхтэрэ.

Усуйаана улууһун култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга саламтатын методическэй үлэҕэ кылаабынай исписэлииһэ Ольга Курчатова, Депутатскай бөһүөлэгин «Металлург» Култуура дьиэтин уус-уран салайааччыта Евгения Груздева уонна фольклор исписэлииһэ Евдокия Горохова кэпсииллэринэн, улуустан 27 ыччат Спартакиадаҕа, 6 киһи хайысхаларынан үллэриллибит былаһааккаларга кыттыахтара.

Ыччат дэлэгээссийэтин улуустааҕы култуура уонна спорт саламтатын начаалынньыга Андрей Васильев уонна ыччат бэлиитикэтин исписэлииһэ Валерия Сергейчик салайаллар. «Урукку сылларга 12-15 чаас кэриҥэ айанныыр буоллахпытына, бу быйыл эһиэхэ диэри 1,5 суукка айаннаан кэллибит. Төһө да аҕыйах буолан кэллэрбит, спартакиадаҕа, атын да күрэхтэргэ ситиһиилээхтик кыттыахпыт диэн эрэлээхпит», — диэн санааларын үллэстэллэр.

Сунтаарга ыччаттарга волейбол күрэҕэ буолла

Алкивиад Иванов аатынан олимпийскай эрэллэри бэлэмниир оҕо спортивнай оскуола манеһыгар Сунтаар нэһилиэгин ыччаттара волейболга күрэхтэстилэр.

Күрэх өрөспүүбүлүкэҕэ биллэриллибит Ыччат сылын чэрчитинэн ыытылынна. «Һунтаар һассыҥҥыта» нэһилиэк ыччатын түмсүүтэ, «Саҥа тыын» эдэр быраастар түмсүүлэрэ, Сунтаардааҕы технологическай колледж устудьуоннара, оҕо ускуустубатын оскуолатын уонна нэһилиэк оскуолаларын хамаандалара кытыннылар. Ону таһынан, Уһун Күөл нэһилиэгин ыччаттара кэлэн, ыалдьыттаан, күрэхтэһэн бардылар.

«Һунтаар һассыҥҥыта» хамаанда уһун күөллэри, полициялары уонна да атын хамаандалары кэннигэр хаалларан, колледж устудьуоннарын кытары бастыыр иһин күөн көрүстэ.

Түмүккэ, нэһилиэк хамаандата тыҥааһыннаах үһүс киирсиигэ икки очукуонан хотон, күрэх кыайыылааҕа буолла.

Кыайыылаахтарга улууска соҕотох миэбэл оҥорон таһаарар «Амелия» мастарыскыай сэртипикээттэрин туттардылар. Ити курдук Ыччат сылыгар анаммыт тэрээһин көхтөөхтүк ыытылынна.