Метка: Уһук Илиҥҥи гектаар

Горнай улууһун олохтоохторо сир суолтатын өйдүүллэр

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбыннаһын күнүн чэрчитинэн, «Горнай улууһа» МО дьаһалтатын, управлениетын үлэһиттэрэ оскуола оҕолоругар тэрилтэ үлэтин-хамнаһын сырдатар, үгэскэ кубулуйан эрэр аһаҕас уруоктары ыыттылар.

Улуустааҕы баайга-дуолга, сиргэ сыһыаннаһыы управлениета Семен Петрович Данилов аатынан Бэрдьигэстээх орто оскуолатын V кылааһын үөрэнээччилэригэр сир боппуруһун, Уһук Илиҥҥи гектар сокуонун билиһиннэриигэ сорук ылыммыта.

Управление салайааччыта Маргарита Петровна Чемезова аһаҕас уруогу ыытта. Маргарита Петровна сири туһаныы улууспутугар хайдах туруктааҕын, Уһук Илиҥҥи гектаары түҥэтии олоххо хайдах киирэн иһэрин, гектаар сири ылан хайдах туһаҕа таһаарыахха сөбүн кэпсээтэ. Уруок иккис аҥарыгар үөрэнээччилэргэ «Уһук Илиҥҥи гектаар босхо сири ыллаххытына, хайдах туһаныа этигитий?» диэн толкуйдатар ыйытык-сорудах биэрбитэ. Үөрэнээччилэр ким хайдах сатыырынан, толкуйдуурунан, сорох өйтөн суруйан, сорох уруһуйдаан сорудаҕы көхтөөхтүк толордулар.

Оҕолор Уһук Илиҥҥи гектаары туһаныыга араас интэриэһинэй көрүүлээхтэр эбит. Ол курдук, Никита Дьячковскай аҕам саастаах ытык кырдьаҕастарыгар сынньалаҥ дьиэтин тутуон баҕарар. Алгыс Сивцев гектаар сиргэ итии дойду кыылларын: хахайы, тигри, жирафтары, слоннары, попугайдары аҕалан иитиэн, зоопарка тэриниэн, дойдутун дьонугар култуурунай сынньалаҥы олохтуон баҕарарын суруйда, уруһуйдаан көрдөрдө. Аня Заровняева Бэрдьигэстээх сэлиэнньэтин таһыгар ойуур сири ылан, чугас дьонун, дьүөгэлэрин отоннотон, тэллэйдэтэн үөрдүөн баҕарарын туһунан санаатын үллэһиннэ.

Маны таһынан Уһук Илиҥҥи гектаар сокуонуттан тирэх ылан миллионер буолуон, икки этээстээх бассейннаах коттедж дьиэ туттуон, айан дьоно тохтоон, чэйдээн ааһалларыгар анаан кафе, гостиница арыныан баҕалаахтар, «баһаалыста, мин баҕа санаам туоллун» диэн истиҥник санааларын үллэстээччилэр да бааллара киһини олус үөрдэр. Үөрэнээччилэр сир олоххо суолтатын өйдүүллэрин көрдөрдүлэр.

Аһаҕас уруок түмүгүнэн, үөрэнээччилэр билиилэригэр билии эбинэн, толкуйдуур дьоҕурдарын сайыннаран, Уһук Илиҥҥи гектаар сокуонун чэрчитинэн гектаар сири босхо ылан, туһаҕа таһааран, сайдыы суолугар үктэниэххэ сөп эбит диэн санаалаах тарҕастылар.

Быйыл Горнай улууһугар уруккуттан бас билиигэ баар эрээри, докумуона суох 548 сир учуокка турда

Горнай улууһугар Уһук Илиҥҥи гектаары ылыы, сайыҥҥы кэмҥэ араас үлэҕэ үтүрүттэрэн, намыраан турар. Мантан антах дьон-сэргэ дьиэҕэ-уокка кэлэн, сири ылыыга күүстээхтик туруннахтарына сатанар. Улуус дьаһалтатын баайга-дуолга, сири кытта сыһыаннаһыыга управлениетын салайааччытын эбээһинэһин толорооччу Айаал Ильини кытта кэпсэттибит.

— Айаал Альбертович, бастатан туран, Уһук Илиҥҥи гектаары ылыыга туох сүрүн үлэлэр ыытыллыбыттарын билиһиннэрэргэр көрдөһөбүн.

— «Уһук Илиҥҥи уокурукка биирдии гектары биэрии туһунан» 119-с нүөмэрдээх Федеральнай сокуон үлэҕэ киириитинэн, элбэх үлэ ыытылынна. Ол туһунан хаста да улуус хаһыатын ааҕааччыларыгар сырдатан турабыт. Урут ылыллыбыт сирдэри чуолкайдыыбыт. Ол курдук, аҥардас быйыл уруккуттан бас билиигэ баар эрээри, докумуона суох 548 сир учуокка турда. Ситэ оҥоһулла илик, докумуоннаах сирдэргэ, 1135 биллэрии дьонтон хомуллан, Федеральнай иһитиннэрэр ситимҥэ көмүскэннэ.

Инникитин тутуу барыахтаах сирдэрин нэһилиэктэринэн чуолкайдаан, саппааска ылыыга ыыттыбыт. Билигин уопсай сүөһү мэччирэҥ сирдэрин докумуоннааһын үлэтэ бара турар. Нэһилиэктэринэн, тэрилтэлэринэн сылдьан, 34 көрсүһүүнү тэрийдибит, семинардары, араас быһаарар-өйдөтөр үлэлэри ыыталаатыбыт.

— Сир ылыан баҕалаахтарга докумуоннаһыыны арыый судургутутар, уочараты аҕыйатар туһугар туох дьаһаллар ылылыннылар?

— Бэйэбит улууспут иһигэр 13 бигэргэтэр киин итиэннэ Уһук Илиҥҥи гектаары биэриини судургутутар, дьоҥҥо чугаһатар инниттэн, 10 боломуочуйалаах уорган аһыллан, нэһилиэнньэни кытта быһаччы үлэлии, көмөлөһө олороллор. Онон ити өттүгэр, мин санаабар, улуус салалтатын өттүттэн сөптөөх дьаһаллар ылылыннылар. Нэһилиэнньэ билигин «уһун уочарат эбэтэр табыгаһа суох» эҥин диир кыаҕа суох. Бары өттүнэн сөптөөх усулуобуйа тэрилиннэ.

— Нэһилиэнньэлээх пууннары кадастрдааһыҥҥа туох үлэ барар?

— Үс нэһилиэнньэлээх пуун кыраныыссалара кадастр учуотугар туруорулунна. Алта сэлиэнньэ сүрүн былааннарыгар уларытыы оҥоро сылдьаллар. Ону таһынан нэһилиэктэр сирдэрин-уоттарын межеваниетын бырайыагын оҥоттороллор. Билигин сири-уоту чуолкайдааһын, онно көстүбүт сыыһалар, картаҕа сөп түбэспэт буолуу баалларынан, кадастр үлэтин кэлимник ыытыыга судаарыстыбаннай бырагыраамаҕа киллэттэрээри сылдьабыт. 2018 с. бырагыраамаҕа Бэрдьигэстээх уонна Кировскай нэһилиэктэрин киллэрэргэ сайаапка ыыттыбыт.

— Уһук Илиҥҥи гектаары ылыыга төһө киһи баҕа санаатын биллэрдэ, хас киһи ылла?

— Атырдьах ыйын 1 күнүнээҕи туругунан, 286 сайабылыанньа киирдэ, 161 схема кадастр учуотугар турда, сири биэрэр туһунан 160 дуогабарга илии баттанна.

— Сыл саҕаланыаҕыттан сирбит барыта кэриэтэ «бороҥунан бүрүллэн турар», хаһан да ыраастанара биллибэт, наадалаах сирбитин кыайан ыла иликпит диэччи элбэх. Итини эн туох диэн быһаарыаҥ этэй?

— Ити чахчы. Сыл саҕаланыытыгар сирбит 87 бырыһыана сабыылаах буоллаҕына, итинтэн билигин 7 бырыһыан курдуга арылынна. Федеральнай суолталаах «Роснедр» тэрилтэ сирбитигэр-уоппутугар урут ыыппыт геологическай чинчийиилэрин үөрэтэн, билиҥҥи ыыта сылдьар үлэлэригэр олоҕуран, сир баайдаах сирдэрин хаалларынан баран, атынын арыйан, росреестргэ чуолкайдаммыт кыраныыссаларын туттарыахтаах. Биһиэхэ быһааралларынан, ити сотору кэминэн биллиэхтээх.

— Сир ылбыт киһи, саҥа сирэ төһө да ханан баарын, хайдаҕын билбитин иһин, анал үлэһиттэринэн быһаартарыахтаах буоллаҕа дии?

— Кэлин араас мөккүөрдэр тахсыбаттарын туһугар, кадастр инженердэрин ыҥыран уруккулуу эттэххэ, баҕана туруортаран, бэлиэтэтэн кэбиһиэхтээх. Биһиэхэ билиҥҥитэ икки инженердээхпит: Ариан Игорович Степанов уонна Евгения Алексеевна Чемезова.

— Кинилэр ыраах нэһилиэктэри барыларын хайдах хабыахтарай, атын исписэлиистэр быһаарар кыахтара суох дуо, сыаната төһөнүй?

— Биллэн турар, анал лицензиялаах, көҥүллээх дьон дьарыктанар, сири кытта үлэлиир исписэлиистэргэ сыһыарыахха сөбүн туһунан этии эмиэ баар. Оннук өҥө сыаната чуолкайдана илик. Дьаһалталар инженердэри эбии куораттан ыҥыттаран, нэһилиэктэригэр үлэлэтиэхтэрин сөп.

— Түмүккэ тугу баҕарыаҥ этэй?

— Уһук Илиҥҥи гектаары ылыыга быһаарыылаах кэмнэр саҕаланан эрэллэр. Судаарыстыба итинник көҥүл биэрэрин, ким да мүччү тутуо суохтаах дии саныыбын. Төһө кыалларынан, сири кытта үлэлээн, тыа дьоно онтон дохуоттаналларын тэрийсэн, кэлэр кэнчээри ыччаттарыгар нэһилиэстибэ быһыытынан хаалларар сүрүн баайдарыттан биирдэстэрэ ити буолуохтааҕын таба туһаныахха.

Евгения Григорьева горнайдар сири кытта үлэҕэ инники кэккэҕэ сылдьалларын бэлиэтээтэ

СӨ баайга-дуолга, сир сыһыаннаһыытыгар миниистирэ Евгения Григорьева Горнай улууһугар Бырабыыталыстыба отчуотугар кэлэ сылдьыбытын кэннэ, сири кытта үлэҕэ сыһыаннаах боппуруостарга бэйэтин санаатын атастаһарыгар көрдөспүппүт.

— Убаастабыллаах Евгения Васильевна, Бырабыыталыстыба отчуотун ыытыһа нэһилиэктэргэ сырыттыгыт. Күннэтэ анаан дьарыктана сылдьар миниистир быһыытынан сыаналаатаххына, сири кытта үлэҕэ, Уһук Илиҥҥи биир гектаарга балаһыанньабыт хайдаҕый?

— Мин үс нэґилиэккэ сырыттым: Маалтааныга, Маҥаныга уонна Кировскайга. Онно дьону кытта кэпсэтэн көрдөххө, кинилэр этиилэрин иһиттэххэ, балаһыанньа оннук улахан уустук буолбатах. Өскөтүн 2008, 2009, 2010 сс. отчуоттарга элбэх кэпсэтии сиргэ сыһыаннаан, докумуону толотторууга, арендаҕа, бас билиигэ ылыыга киирэр, тоҕо сири биэрэн испэттэрий диир эбит буоллахтарына, билигин дьон-сэргэ ордук Уһук Илиҥҥи гектаар боппуруостарын көтөҕөр. Ити гектарынан сибээстээн, нэһилиэнньэ межевание, докумуоннатыы боппуруостарын быһаарсан, публичнай кадастрабай каартаҕа киириигэ, биһиги учаастактарбыт көстүбэттэр, техническэй алҕастардаах диэн, анаан дьарыктана сылдьар дьон ыйытыыларын курдук биэрэллэрэ, дьон истэн-билэн олорорун, бэйэлэригэр чугастык ылыммыттарын, үчүгэйдик быһаарсар буолбуттарын көрдөрөр. Ити бастакыта.

Иккиһинэн, туох да диэбит иһин, Уһук Илиҥҥи гектаар олоххо киирэринэн, дьон долгуйуута баар. Үһүс этап олунньу 1 күнүттэн киирэринэн, биһиги сирбитин атын дьон ылыахтара диэн сэрэхэдийэллэр.

Үсүһүнэн, биһиги сирбитин барытын сабан кэбиспиккит диэччилэр эмиэ бааллар. Бүтэһик күннэргэ «Роснедр» тэрилтэтэ саппаастарыгар баар сирдэри, Федеральнай информационнай ситимҥэ киллэрбитэ. Онон буоллаҕына, урут биһиги 308 мөл. гектар сирбититтэн, 93 мөл. биэриэхпитин сөптөөх буоллаҕына, билигин 74 мөл диэри аҕыйаата. Уоннааҕыта барыта «серай», бэриллибэт курдук бэлиэтэнэн турар. Онон наһаа саппыккыт диэн сиэрдээх боппуруос үөскээтэ. Биллэн турар, ол сабыллыбыт учаастактар арыллаларын туһугар биһиги күүскэ үлэлэһиэхпит диэн өйдөтөн биэрдибит, эрэннэрдибит. Горнайга бэриллиэн сөптөөх сирин иэнин 70 бырыһыана сабыллыбыт, оттон Саха сирин үрдүнэн 76 бырыһыан. Онон «Роснедралары» кытта ыкса үлэлэһэн, хас биирдии учаастагы анаан ырытыһыахпыт, сөпкө саппыттар дуу сыыһа дуу диэн быһаарсыахпыт.

Салгыы дьону долгутар боппуруоһунан сир оҥоруута буолар эбит. Ити өйдөнөр. Горнай уопсай сирин 96 % ойуур. Кырдьык тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктаныыга, нэһилиэнньэлээх да пууннарга аналлаах сирдэр аҕыйахтар. Онон тыа хаһаайыстыбатынан анаан дьарыктанар дьоҥҥо, оттуур сирдэрэ аҕыйаҕа, хаачыстыбата мөлтөҕө, бу билигин ордук сылгы иитиитэ сайдар суолга үктэммитинэн, мэччирэҥ боппуруоһа үөскүүр. Саҥа сир кодексата үлэҕэ киирбитинэн, ойуур фондатыттан да ылыахпытын сөп. Ону сэргэ бэйэ сирэ-уота аҕыйах буоллаҕына, атын улуустартан да ылыыны көрүөххэ сөп. Урут сорох элбэх сирдээх, бэйэлэрэ ситэ туһаммат улуустар, олох кими да киллэрбэт курдук буолан олорбуттара. Билигин бэйэбит сирбитин көдьүүстээхтик туттар туһуттан, өрөспүүбүлүкэҕэ сири атын да улуустарга биэрии хамсааһына баар диэн этиэххэ наада.

— Араас биричиинэнэн Уһук Илиҥҥи сири баҕарар курдук, элбэх киһи ылбата. Онон дьон билигин салгыы хайдах гынар?

— Олунньу 1 күнүттэн да туох да уларыйыы суох. Ханна сир ылыахххын билэр, тугунан дьарыктанаргын быһаарыммыт буоллаххына, сайабылыанньа биэрэн ылаҕын. Сир сабыллан турар буоллаҕына, уопсай бэрээдэгинэн ылыллар. Оттон саха гектаара Уһук Илиҥҥи гектаарынан барбат. Ким ылыан баҕалаах, уопсай бэрээдэгинэн сайабылыанньатын биэриэн наада. Саха гектаарыгар ойуур фондатыттан ылыаххын баҕарар буоллаххына, сайабылыанньаҕын Ойуур хаһаайыстыбатын департаменыгар киллэрэҕин. Улуус быһа дьаһайбат. Федеральнай көһөртөрүү үлэтэ эҥин барбат. Мантан тыа хаһаайыстыбатыгар дьарыктаныыга туттуохха сөп, туһаныы көрүҥнэрэ барыта ойуур кодексатыгар сурулла сылдьар. Онно тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктаныы диэн туспа көрүҥ баар. Ити дуогабар быһыытынан түһэрсиллэн барар.

— Горнай улууһун нэһилиэктэрэ сир боппуруоһугар, хайдах үлэлииллэр эбит диэн сыаналаатыҥ?

— Биһиги сири кытта үлэлэһэр управлениебыт куһаҕана суохтук дьарыктанар. Барытын бириэмэтигэр дьаһайсан, тириэрдэн, оҥорон кэллэ. Уһук Илиҥҥи гектаарга сыһыаннаан Федеральнай системаҕа киллэрэргэ да, барытын сөптөөхтүк оҥорон кэллилэр. Горнай улууһун специалистара күүстээх специалистар уонна кинилэр саамай кылаабынайа, кыһаллан үлэлииллэр. Туох эмэ уустук боппуруос үөскээтэҕинэ биһиэхэ ыытаннар, тэҥҥэ үлэлэһэ олоробут. Холобура, улуустааҕы сири кытта сыһыаннаһыыга управление салайааччыта Маргарита Петровна Чемезова көтөхпүт — тохсунньу 1 күнүттэн сири кытта үлэлээһин боломуочуйата нэһилиэктэртэн улууска бэриллиитэ, нэһилиэк сирин специалистарын үбүлээһини Үп министиэристибэтэ хайдах ньыманан быһаарарын, кадастрабай сыаналааһыҥҥа, информационнай ситимҥэ үлэлииргэ, быһата, барытыгар сөптөөх боппуруостары көтөҕөр. Ол иһигэр сири кытта үлэлээччилэр хамнастарын боппуруоһун таарыйбыта эмиэ сөптөөх.

Миниистир Е.В.Григорьева Горнай улууһун дьонугар-сэргэтигэр сири кытта үлэни өссө күүһүрдэргэ, сиргэ дьиҥнээх хаһаайын буоларга, бэйэ олоҕун-дьаһаҕын тупсарарга, сир быйаҥын сатабыллаахтык сомсо турарга баҕа санаатын тириэртэ.