Метка: Уус киһи

«Улуус олоҕо»: Уус-Алдан ууһа Гаврил Иванов сахалыы ойуулаах-мандардаах миэбэли оҥорууну сөргүтэр

Уһун Күөл сэлиэнньэтин олохтоохторун дьиэлэрэ-уоттара эдэр уус Гаврил Иванов оҥоһуктарынан туолбута ыраатта. Билигин миэбэл оҥоруутугар сакааһы атын улуустартан, Дьокуускайтан ылар. “Сахамедиа” суруналыыстара “Улуус олоҕо” бырайыак чэрчитинэн ууһу кытта көрсөн кэпсэттибит.

Гаврил Иванову биир дойдулаахтара: “Уолбутугар тарбаҕар талаан кимтэн бэриллибитэ буолла?” дии саныыллар. Кырдьыга, Гаврил удьуоругар улахан уус киһи баара биллибэт. «Арай ийэм өттүнэн эһэм кыралаан олоппос уһанарын өйдүүбүн», — диир бэйэтэ.

Гаврил улахан дьиэ кэргэн тыыла — тапталлаах кэргэн, түөрт оҕо амарах аҕата.

“Оскуолаҕа үөрэнэр эрдэхпинэ, сайыҥҥы сынньалаҥнарбар, биһиги сэлиэнньэбититтэн төрүттээх Дьокуускайга олорор аҕам доҕоругар, норуот маастара Гаврил Николаевич Шадрин уһанарын көрө анаан-минээн тиийээччибин. Кини мастан араас дьэрэкээн оҥоһуктары уһанан таһаарарын сөҕө саныырым. Кэлин Гаврил Николаевич мин интэриэһиргиирбин бэлиэтии көрөн, кыралаан уһаннарара, сүбэлээн-амалаан биэрэр буолбута”, — диэн Гаврил уус идэтигэр бастакы хардыыларын туһунан кэпсиир.

Билигин дьон үксүгэр дьиэ-уот миэбэлин сакаастыыллар: олоппостордоох остуол, буфет, орон, ыскаап. “Кэм уларыйдаҕын ахсын дьон сахалыы дьүһүннээх, оҥоһуулаах, оһуордаах малы-салы сөргүтэр баҕалаах буолла. Онтон олус үөрэбин. Ардыгар ааттарын-суолларын кыстарааччылар, үйэттэн-үйэҕэ, көлүөнэттэн-көлүөнэҕэ бэриллэргэ өйдөбүнньүк быһыытынан хаалар мал буолан, оннук оҥоттороллор дии саныыбын. Билигин бу былыргылыы моһуоннаах буфеты оҥордум. Сороҕор хайдах быһыылыыргын бэйэҥ толкуйдаа диэччилэр, ардыгар сурунаалтан, кинигэттэн көрбүт миэбэллэрин үтүгүннэттэрээччилэр. Мин бэс маһынан эрэ уһанабын, тииккэ холоотоххо бу матырыйаал сымнаҕас уонна үйэлээх. Маспын Бороҕонтон сакаастаан ылабын, сылга биир-икки куб сөп буолар”, — диэн сэһэргээччим санаатын үллэстэр.

Гаврил билиҥҥитэ чааһынай предприниматель быһыытынан докумуоннаспатах, онон араас граннарга кыттан көрө илик. Кини уһанарын биир үксүн үлэ курдук ылыммакка, иллэҥ кэмигэр дьарыктанар. Дьоҕус мастарыскыай тэринэн, онно соҕотоҕун үлэлии-хамныы сылдьар. Сэһэргээччибит түптээн кыһын уһанар. Сайынын дьиэ ис-тас, от-мас үлэтиттэн ордубат. Ол эрээри, дьыл итии кэмигэр даҕаны сакаас толору буоларын этэр. Окко киириэххэ диэри, ыһыах кэмнэригэр ыҥырыынан сылдьан сэргэ оҥоруутунан дьарыктанар. Былырыын Дьааҥыга, быйыл Бүлүүгэ буолбут Олоҥхо ыһыахтарыгар Аал Луук Маһы, ураһалары оҥорорго көмөлөспүт.

Гаврил идэтинэн ювелир. “Үөрэммит идэбинэн аҕыйах кэм үлэлии сылдьыбытым, соччо сөбүлээбэтэҕим. Уһанарбын туохтааҕар даҕаны ордорор эбиппин. Ити эрээри уһанарым ювелиртан таһыччы атын дьарык буолбатах. Илиинэн оҥорор, биир тиэхиньикэлээх үлэ буоллахтара. Маска оһуор, уруһуй кыһан таһаарыыга үөрэҕим туһалыыр. Оҥорбут миэбэллэрбэр биир сыананы сатаан быспаппын. Оҥоһук кээмэйиттэн, уустугуттан көрөбүн”, — диэн кэпсиир.

Аны биир интэриэһинэйэ диэн, Гаврил уһанар туох баар тэрилин эмиэ барытын бэйэтэ оҥорор. Иллэҥсийдэ даҕаны ыстамыаска уһаарыытынан, ук кыһыытынан дьарыктанар. Бу тэриллэр номнуо мээнэ атыыламмат буолбуттар бэлиэтиир. «Сэбиэскэй кэмтэн хаалбыт ыстаымыаскалар бааллар, олорго маарыннатан оҥоробун. Атын уустарга эмиэ чочуйан, таптайан биэрэбин«, — диир кини.

Гаврил сотору кэминэн Дьокуускай куоракка чааһынай тэрилтэҕэ уһана киирээри сылдьарын «Улуус пааспарыгар» кэпсээтэ. Табылыннаҕына, маастар-кылаастары тэрийэн ыытыахтааҕын этэр. “Бу кэмҥэ миэхэ куоракка үлэлиирим табыгастаах. Дьокуускайтан сотору-сотору сакаас киирэр. Анараа кытылга сылдьар буоллахпына, суол сабылыннаҕына оҥоһуктарбын тиксэрэрбэр даҕаны табыллыам этэ”, — диир кини. Ол аата, куорат дьоно мындыр уус уһуйааныгар дьарыктанар кыахтаныахтарын, миэстэтигэр көрө сылдьан оҥорторуохтарын сөп курдук усулуобуйа тэриллииһи. 

Николай Степанов Балаҕаччыга туруорбут скульптурата киэҥ биһирэбили ыла

Бүлүүгэ, Саха сиригэр киэҥник биллэр, бары өттүнэн дэгиттэр уус Николай Степанов былырыын скульптура курдук уустук көрүҥҥэ холонон, икки Советскай Союз Геройдаах Балаҕаччыга туруорбут оҥоһуга – оттуу сылдьар дьон скульптуралара — киэҥ биһирэбили ылла.

Николай Степанов маска, тимиргэ, муус оҥоһуктарга аата ааттаммыт, биллибит уус, айылҕаны дьүһүйтэлээбит улахан хартыыналарын киһи сэргии көрөр буоллаҕына, аны скульптор буолан турда.

Балаҕаччыга бэртээхэй скульптурнай ансамбль туруорда, мастарыскыайыгар эмиэ бэркэ табыллан оҥоһуллубут хас да скульптуралар, бюстар бэлэм тураллар.

Сахаҕа “баардаах батарбат” дииллэрин курдук, Николай кыратыттан уруһуйдаан, чеканкалаан, маһынан уһанан барбыт. Кэлин айылҕаттан бэриллибит дьоҕура сайдан, ситэн, маһы хаамтарар уус буола үүммүтэ.

Кини Бүлүү куоратыгар кэрэ көстүүлээх элбэх дьиэни туппутун, оһуорун-мандарын оҥорбутун, ураты үчүгэй көрүҥнээх “фирменнэй” олбуордарын Бүлүүтүн дьоно-сэргэтэ үчүгэйдик билэллэр. Төһөлөөх сэргэ оһуорун-мандарын оҥорон туруорбутун ааҕан сиппэппит, оннооҕор Кытай Порт-Артуругар туруоруллубут аар баҕаҕы кытта кини оҥорбута.

Тимири эллээһиҥҥэ, таптайыыга эмиэ улууспутугар бастыҥнар ахсааннарыгар киирсэр. Кини уһаммыт хомустара, быһахтара элбэх куонкурустарга бастаабыттара, тимиринэн оҥорууга эмиэ бэйэтэ туспа көрүүлэрдээх, куруук саҥаны оҥоро сатыыр үгэстээх.

Онтон муус оҥоһуктарга Россияҕа бастыҥ аатын ылан, Аляска курдук сиргэ тиийэн, аан дойду суон сурахтаахтарын кытта күөн көрсөн инники күөҥҥэ тахсыбыттаах. Дэлэҕэ, муус оҥоһугу оҥорууга аан дойду муҥутуур кыайыылааҕа буолуо дуо?

Николай скульптура курдук уустук көрүҥҥэ киирсэн, аата эмиэ киэҥ эйгэҕэ ааттанна. Норуот маастара хайдах саҕалаабытын бу курдук кэпсээтэ:

— Скульптуралары оҥоруу уруккуттан иитиэхтии сылдьыбыт санаам этэ. Хайдах оҥорору элбэхтик толкуйдаабытым, кыаллыа диэн эрэнэр этим. Ис өттө тимир боробулуоха, сиэккэ буолар, тас өттө бетон, кырааска, түмүгэр кутуу тимиртэн хаалсыбат бөҕө-таҕа оҥоһук тахсан кэлэр. Скульптураны оҥоруу үлэлээх эбит, элбэх бириэмэҥ барар. Тимиртэн кутан оҥорууну эмиэ билиҥҥитэ бэйэбэр “буһара” сылдьабын да, элбэх тэрили ирдиирэ бэрт.

Дойдубар Тоҕуска нэһилиэгим дьаһалтата, баһылык Афанасий Васильев, скульптура оҥоһуутугар сакаас биэрэннэр, бастакы оҥоһукпун былырыын күһүн көрдөрдүм. Биллэн турар, дьаһалта биллэрбит куонкурсун ааһан, бырайыак оҥорон ыыппытым. “Үлэ Килбиэнэ” сквер оҥоруохха диэн этии киллэрбиппин өйөөбүттэрэ. Тоҕо диэтэххэ, Балаҕаччы Николай Степанов уонна Алексей Миронов курдук икки Советскай Союз Геройдаах бөһүөлэк быһыытынан биллэр. Саха сиригэр биллибит элбэх туруу, хоодуот отчут үлэһит дьонноох нэһилиэк буолар.

Саҥа сквергэ оттуу, үлэлии сылдьар дьону: ырааҕы одуулаһар дьахтар, хотуурун сытыылыыр кырдьаҕас уонна атырдьахтаах оҕо скульптуратын көрдөхтөрүнэ, дьон урукку, билиҥҥи кэмнэри кытта ситимниир эбит. Скульптура араас өйдөбүлү биэрэрэ үчүгэй буоллаҕа.

Скульптор Николай Степанов быйыл Оҕо көмүскэлин күнүн иннигэр дойдутугар тахсан былырыын туруорбут фонтанын үлэлэтэн “Үлэ Килбиэнэ” сквер ситэриллэн, эмиэ тыа сиригэр суох үчүгэй сквер Бүлүү улууһугар баар буолла.

Быйыл бырабыыталыстыба отчуотугар кэлэ сылдьыбыт бөлөх кыттыылаахтара, миниистир солбуйааччылара, департаменнар салайааччылара сквери, скульптураны сонургуу көрбүттэрин, хайҕаабыттарын эт кулгаахпынан истэн турабын. Тыа хаһаайыстыбатыгар уонна ас-үөл политикатыгар миниистир солбуйааччыта Семен Потапов “Тыа сиригэр бэртээхэй сквер толкуйдаан оҥорбуттар, маннык ханна да суох ээ, улуус иһигэр бу курдук оҥоһуктары оҥорор мындыр уустаах эбиккит” диэн хайҕаан, сэҥээрэн эппиттээх. Скульптор ити эрэ оҥоһугунан муҥурдаммакка, быйыл атын скульптуралары эмиэ оҥордо. «Балаҕаччыга туруорбут скульптурабын көрөннөр быйыл хас да сакаас киирбитигэр үлэлэстим. Үгүлээт нэһилиэгин дьаһалтата Ийэ скверигэр анаан оҕотун көтөҕөн турар ийэ скульптуратын оҥоттордо», — диир кини.

Олонхо ыһыаҕар Бүлүү биллэр олонхоһута Баһылай Каратаев пааматынньыгын — бэйэтэ хайдах туттан олонхолуу олорорун сакаастаабыттар. Улуу олонхоһуту хаартыскаттан көрөн оҥорбут. Кэргэнэ, оҕолоро, Олонхо дирекциятыттан, улуус баһылыга Сергей Винокуров кэлэн көрөн үчүгэй диэн барбыттар. Кырааскатын ситэрэн биэрэн, Олонхо ыһыаҕын иннинэ туруоран үлэтин дьон дьүүлүгэр таһаарар былааннаах.

Снайпер Дмитрий Гуляев 100 сааһыгар кыргыдайдар бюст сакаастаабыттарын эмиэ оҥорон, ситэрэн бүтэрбит.

Николай Кыргыдайга, онтон Балаҕаччыга олорбут иллээх Степановтар дьиэ кэргэттэригэр 11-с оҕонон төрөөбүт. Ийэтэ Мария уонна аҕата Николай Степановтар 12 оҕоҕо күн сирин көрдөрбүттэр. Николай кыра эрдэҕиттэн убайдарын көрөн уһанарга, уруһуйдуурга үөрэммит. Бииргэ төрөөбүттэрэ бары көмүс тарбахтаах дьон: уустар, иистэнньэҥнэр. Быйыл биир эдьиийэ Анна Николаевна Семенова эмиэ норуот маастара буолбута. Ийэтэ иистэнньэҥ бастыҥа эбит, түүлээхтэн иистэнэрин ордороро, оттон аҕата иллэҥ кэмигэр уһанарын, оттуур тэрилин оҥосторун, туостан араас оҥоһуктары өрөрүн, туу баайарын өйдүүр, уол оччолорго ардыгар туу тиэрбэстэрин токурутуһар эбит. Икки атаҕа суох убайа миэбэл оҥороро, улахан баҕайы ыскааптары уһанара, илим баайара, Мастаах эҥэр бастакы фотограбынан биллэр.

Удьуор утума диэн итини этэн эрдэхтэрэ. Балаҕаччы, Кыргыдай Степановтарыттан барыга барытыгар элбэх талааннаах дьон тахсыбытын, үлэлии-хамсыы сылдьалларын, ол иһигэр учуонайдар баалларын ахтыахха сөп.

Николай олонхо ыһыаҕын хас да күрэҕэр кыттаары бэлэмнэнэ сылдьарын кэпсиир. Кини музейтан көрөн, үтүктэн эр киһи уонна дьахтар ыҥыырдарын оҥоро сылдьар, хомус, быһах куонкурустарыгар кыттар санаалаах.

Ууһу тимири эллииргэ, ыллатарга, хомус оҥоруутугар аан дойду бастыҥ ууһа, быһах оҥоруутугар Саха сиригэр бастаабыт Реворий Чемчоев-Чөмчөө уһуйбут эбит.

Бу кылгас дьүһүйүүнү норуот маастара, биллиилээх уус Реворий Чемчоев тылларынан түмүктүөххэ:

— Ньукулай Ыстапаанап айылҕаттан бэриллибит киһи, кини бары өттүнэн маастар, уруһуй диэтэххэ уруһуй, мас диэтэххэ мас, тимир диэтэххэ тимир. Аны туран дьон моһуонун цеменинэн, тимиринэн скульптура оҥороро эмиэ ураты туттуу буолла. Дойдутун – Бүлүүтүн аатырдар уус Ньукулай Степановка саҥа ситиһиилэри баҕарыахха, кини саха санаата кыайарын-хоторун дьоҥҥо-сэргэҕэ көрдөрөр, өссө да көрдөрүө диэн эрэллээхпин!