Метка: Дьиэ кэргэн

Дьааҥы аҕалара дьиэ кэргэттэригэр эрэллээх эркин, тулхадыйбат тулааһын буолаллар

Боронук нэһилиэгэр Баҕа өттүнэн көмөлөһөөччү сылын, Аҕа күнүгэр аналлаах дэкээдэ чэрчитинэн, «Аҕа эрэллээх эркин, тулхадыйбат тулааһын» оройуоннааҕы «Аҕа күрэҕэ — 2018» ыытылынна. Тэрээһин «Тойон сүбэ» уопсастыбаннай түмсүү 20 сылыгар уонна Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Дьааҥы Бочуоттаах гражданина, оройуоҥҥа племенной сылгы пиэрмэтин тэрийсибит ытык киһи А.Д. Горохов төрөөбүтэ 100 сааһыгар ананна.

Тэрээһин Ил Түмэн дьокутаата А.Т. Стручкова, улуус дьокутааттарын Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ Е.В. Ноговицына, «Боронук нэһилиэгэ» МТ баһылыга Н.В. Потапова уо.д.а. эҕэрдэлэринэн, хас да көлүөнэ эр дьон сахалыы үҥкүүлэринэн арылынна.

«Тойон сүбэ» түмсүү 20 сыллаах үбүлүөйүнэн өр сылларга салайааччынан үлэлээбит В.В. Ноговицыҥҥа уонна түмсүү аҕаларыгар улуус баһылыгын, улуус дьокутааттарын Сүбэтин бэрэссэдээтэлин, нэһилиэк баһылыгын ааттарыттан истиҥ тыллардаах махтал суруктар туттарылыннылар. Василий Васильевич «Тойон сүбэ» түмсүүнү салгыы салайарыгар Г.В. Другиҥҥа анаата уонна аҕа сүбэ бэлиэтин туттарда.

«Тымныы чыпчаала» түмэл Дьааҥы сылгыһыттарыгар аналлаах кинигэ, хаартыска быыстапкатын, архыыптан 2003 с. аан бастаан Боронукка ыытыллыбыт оройуоннааҕы «Аҕа күрэҕэ» устууну аҕалан көрдөрдө. Күрэх оройуоҥҥа ыытыллыбыта 15 сыла диэн бэлиэтэннэ. Тэрээһини нэһилиэк ыччата үҥкүүнэн, хоһоонунан киэргэттэ. Маны таһынан кулун тутар 16 күнүгэр Дулҕалаах нэһилиэгэр ыытыллыбыт «Норуот күүһэ, көмүөл күүһэ» улуустааҕы гражданскай форумҥа Боронук нэһилиэгэ кыайыылаах тахсан, 50 тыһ. солк. суумалаах сэртипикээтинэн наҕараадаланан турар. Бу сэртипикээти «Тойон сүбэ» түмсүү салайааччыта В.В. Ноговицын Боронук нэһилиэгин баһылыгар Н.В. Потаповаҕа спортивнай былаһаакка тутуутугар анаан үөрүүлээх быһыыга-майгыга туттарда.

Дэкээдэ чэрчитинэн, аҕалар сэбиэттэрин сүбэ мунньаҕа ыытылынна. Мунньахха «Дьиэ кэргэни уонна ыччаты социальнай-психологическай өттүнэн өйүүр киин» ГБУ социальнай педагога С.Н. Слепцова, «Тойон сүбэ» салайааччыта В.В. Ноговицын, Арыылаах нэһилиэгин баһылыга В.Г. Павлов, Арыылаах нэһилиэгин аҕаларын түмсүүтүн салайааччыта О.Г. Домнин, Элгэс нэһилиэгиттэн А.Х. Слепцов, Верхоянскай куораттан О.А. Потапов, Үөттээх нэһилиэгиттэн аҕа оруола, оҕону иитии, чөл олоҕу тутуһуу туһунан иһитиннэриилэри оҥордулар, уопут атастаһыыта буолла.

Тэрээһин быыһыгар Дьааҥы Бочуоттаах гражданина, оройуоҥҥа племенной сылгы пиэрмэтин тэрийсибит ытык киһи А.Д. Горохов олорон ааспыт дьиэтигэр кини үтүө аатын үйэтитэр мемориальнай дуоска үөрүүлээх арыллыыта буолла. Кыыһа Г.А. Максимова, уола Д.А. Горохов аҕаларын туһунан истиҥ, иһирэх тылынан мустубут дьоҥҥо кэпсээтилэр. Ытык киһи төрөөбүтэ 100 сааһыгар туһуламмыт күҥҥэ нэһилиэк бэтэрээннэрэ уонна Арыылаах нэһилиэгиттэн аҕам саастаах күндү ыалдьыттар ахтан-санаан аастылар.

Маны сэргэ бу күн «Аҕа — эрэллээх эркин, тулхадыйбат тулааһын» улуустааҕы күрэх ыытылынна. Уопсайа биэс хамаанда кыттыыны ылла: Элгэстэн элбэх оҕолоох дьиэ кэргэн аҕа баһылыга Александр Слепцов уолунаан Саша Кутейкинныын (8 кыл.), Үөттээхтэн Василий Антипин уонна Артем Бурцев (7 кыл.), Верхоянскайтан Олимпий Потапов уолунаан Ромалыын (1 кыл.), Боронуктан Николай Попов уолунаан Колялыын (7 кыл.) уонна Гаврил Другин уолунаан Славалыын (4 кыл). Кыттааччылар бэйэни билиһиннэрии түһүмэҕэр дьиэ кэргэннэрин туһунан, туох дьарыктаахтарын кэпсээтилэр, Дьааҥы биллиилээх сылгыһыттарыгар аналлаах «Дьааҥы сылгыһыттара» өйү-билиини сайыннарар куоҥкуруһу ситиһиилээхтик аастылар.

Күрэх түмүктүүр чааһа «Эбэ» күөлүгэр спорт төрүт көрүҥүгэр буолла. «Тойон сүбэ» түмсүүнү өр сылларга салайбыт Василий Ноговицын үгэс сиэринэн аал уоту оттон арыылаах саламаатынан аһатта. Спортивнай күрэххэ кыттааччылар ох курдук оҥостон кэлбиттэр. Күөн күрэс түһүмэҕэр маҥнай утаа аҕалар маһы суордулар, онтон уолаттарын кытта маһы биэс аҥыы эрбээтилэр, хайыттылар, саһааннаатылар. Салгыы остуолбаҕа ыттыыга маҥнайгынан Олимпий Потапов таҕыста. Кини кэнниттэн, сэниэбит баранна-эһиннэ диэбэккэ, бары кэриэтэ остуолба оройугар тиийэ таҕыстылар.

Ойбону бэлэмнээһиҥҥэ инники күөҥҥэ Верхоянскай куорат кыттааччылара Потаповтар таҕыстылар. Элгэс Слепцовтарыгар дьиэ кэргэнэ улахан өйөбүл оҥордо. Бары дьиэ кэргэнинэн кэлэн аҕаларыгар уонна убайдарыгар, көрөөччүлэр да истэриттэн буоллар, сүбэ-ама биэрэн көмөлөстүлэр, өйөбүл буоллулар.

Булчуттар биатлоннарыгар 100 миэтирэҕэ хайыһарынан сүүрэн тиийэн сыал ыттылар. Уолаттар сааны хайдах туттан-хаптан ыталларыттан бултуу үөрүйэхтэрэ көһүннэ.

Күрэҕи уопуттаах суудьуйалар сөкүүндэтиттэн мүнүүтэтигэр тиийэ кэтээн көрө турдулар. Дьүүллүүр сүбэ түмүк таһаарыытынан Элгэс нэһилиэгиттэн Слепцовтар кыайыылаах үрдүк аатын сүктүлэр. Кинилэргэ «ЯТЭК» АУо толорооччу дириэктэриттэн Александр Смирнов уонна Ил Түмэн дьокутаата Александр Ноговицын туруорбут бириистэрин от охсору туттардылар. Иккис миэстэни олохтоохтор Другининнар ылан, А.Д. Горохов дьиэ кэргэнин аатыттан 8 тыс. солк. уу харчынан наҕараадаланнылар. Үһүс миэстэ Потаповтар буоллулар, улуус дьаһалтатыттан 7 тыһ. солк. суумалаах сэртипикээт туттулар.

Күрэхтэһии кыттыылаахтарыттан тэрээһин хайдах ааспытын, уол оҕону иитиигэ аҕа оруолун, иллэҥ кэми хайдах атааралларын туһунан ыйыталастым:

Олимпий ПОТАПОВ, физкультура учуутала, икки оҕолоох, Верхоянскай куорат:

— Бу күрэхтэһиигэ уолбунаан Ромалыын бастакы холонуубут. Элбэҕи биллибит, көрдүбүт. Үһүс миэстэ буоллубут. Бэйэбит холбутугар сүрдээх улахан ситиһии. Уолум улааттаҕына, өссө да бу курдук тэрээһиннэргэ кыттан иһиэхпит. Сылын ахсын маннык күрэхтэһиилэр буолалларын билэр этим. Хаһан уолум улаата охсон, күрэхтэһэ барарбытын күүтэрим, ол баҕа санаам бүгүн туолла. Күрэх урут Элгэскэ буолара, Арыылаахха буола сылдьыбыта. Дьиэ кэргэним туһунан кэпсээтэххэ, кыракый кыыстаахпын, кэргэним Варвара оскуолаҕа психологынан үлэлиир. Уол оҕону кыра сааһыттан элбэхтик күрэхтэһиигэ илдьэ сылдьыахха наада. Оччоҕо уол эр киһи курдук иитиллэн тахсар, өйө-санаата уларыйар. Уолум хайыһарынан, атах оонньуутунан, тустуунан дьарыктанар. Ити көрүҥнэригэр кыракый ситиһиилэрдээх. Оҕолор спартакиадаларыгар баран атах оонньуутугар кыттыыны ылбыта. Хомойуох иһин, кыра оҕолорго атах оонньуутун оҥорботохторо, мин туруорса сатаан көрбүтүм да, мэлигир. Былырыын Адыаччыга хайыһарга улуустааҕы күрэххэ, 1 км бастаабыта. Тустууга быйыл бастакытын сүрэхтэннэ. Элгэскэ баран 26 кг үһүс миэстэни ылбыта. Бэйэм туспунан этэр буоллахха, иллэҥ кэммэр кыһынын тыаҕа тахсан бултуубун, сааһын балыктыыбын, кустуубун. Сайынын төрөөбүт дойдубар Табалаахха баран оттуубут. Ону таһынан маһынан уһанабын, оҥоһуктарбын атыылаан дохуот киллэринэбин, сакаастар кыралаан киирэллэр. Уолум миигин кытта тэҥҥэ уһанар. Куруук чөл олоҕу тутуһуҥ, күрэхтэһиилэргэ кыттыҥ, дьиэ кэргэттэргит дьоллоох, доруобай буолуннар, үлэҕитигэр үрдүк ситиһиилэри.

Александр СЛЕПЦОВ, уон оҕолоох амарах аҕа, Элгэс нэһилиэгэ:

— Аҕа күрэҕэр хаста даҕаны кытынным, миэстэлэстим. Арыылаахха, Элгэскэ ыытыллыбыт күрэхтэргэ бастаан турабын. Манна үчүгэй бэлэмнээх киһи кыттар. Оҕолорум иллэҥ кэмнэригэр спорт саалаҕа баран дьарыктаналлар. Окко-маска бары бииргэ сылдьаллар, кустуубут, балыктыыбыт. Үлэҕэ сыстаҕастар, талааннаахтар, ситиһиилэрэ элбэх. Тустууга миэстэлэһэн эрэллэр. Кыайыы өрөгөйө – улахан үөрүү, кыайдарбын диэн киирсэҕин. Маннык күрэхтэһии буолара үчүгэй, өссө эдэр аҕалар тахса тураллара буоллар, оҕолор күрэхтэһиигэ сылдьа үөрэниэхтэр. Эдэр аҕалар үүнэ-сайда турдуннар.

Гаврил ДРУГИН, улуустааҕы ойуур хаһаайыстыбатын маастара, биэс оҕолоох аҕа, Боронук нэһилиэгэ:

— Бүгүн бэрт тэрээһиннээх күрэхтэһии буолла. Бэйэм нэһилиэгим чиэһин уолбунаан Славалыын көмүскээтибит. Кыттааччылар үчүгэйдик бэлэмнэнэн, оҥостон кэлбиттэр. Суудьуйалар үчүгэйдик үлэлээтилэр. Хас түһүмэх ахсын биирдии киһи хонтуруоллаан, улахан балыйсыы тахсыбата. Маннык күрэхтэһиигэ бастакы холонуубут, киһи күрэхтэһиэн сөп эбит. Бэйэбит спортивнай күрэхтэһиилэргэ оройуоҥҥа, нэһилиэккэ да буоллун көхтөөхтүк кыттабыт. Уол оҕону иитии туһунан этэр буоллахха, биһиги оҕону үлэҕэ такайабыт. Оҕо аҕата хайдах хамнанарын барытын кэтээн көрөн үөрэниэхтээх. Булка, үлэҕэ батыһыннара сылдьан үөрэтиэх, көрдөрүөх тустаахпыт. Уолга аҕата холобур буолуохтаах. Улууска аҕа диэн тыл суолтатын өрө көтөҕүөххэ диэн этиилээхпин. Дьиэ кэргэҥҥэ өйөбүл, эрэл – аҕа буолар. Чөл олоҕу тутуһуохха, үлэни өрө тутуохха. Күрэҕи тэрийэн ыыппыт Боронук нэһилиэгин олохтоох дьаһалтатыгар, тэрийээччилэргэ улахан махталбын тиэрдэбин. Маннык күрэхтэһиилэртэн киһи уопут ылар, дьону-сэргэни кытта билсэр. Маны таһынан оҕо иитиитин боппуруоһугар сүбэни-аманы биэрдилэр, атын нэһилиэктэр аҕаларын түмсүүтүн үлэтин-хамнаһын кытта билистибит, уопут атастастыбыт.

Михаил Гуляев мэҥэлэр уопуттарын өрөспүүбүлүкэҕэ тарҕатар наадалааҕын эттэ

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Михаил Гуляев балаҕан ыйын 25 күнүгэр Аллараа Бэстээххэ ыытыллыбыт дьиэ кэргэн уонна демография бэлиитикэтин тула кэпсэтэр биэдэмистибэлэр икки ардыларынааҕы көһө сылдьар сүбэ мунньахха кытынна. Кини мэҥэлэргэ туһаайан олус суолталаах этиини оҥордо.

Мунньах кэмигэр Михаил Гуляев «Мэҥэ хаҥаластар, эһиги төрүттээбит үгэстэргит, холобура, култуура уонна успуорт эстэпиэтэтэ, араас хабааннаах күрэхтэһиилэргит улахан сэҥээриини ылаллар. Итинтэн сиэттэрэн билиҥҥи эһиги үлэлии-хамсыы олорор тыыҥҥытынан атыттары көҕүлүүр сыалтан, өрөспүүбүлүкэ хас биирдии улууһутан бэрэстэбиитэллэр кэлэн уопут атастаһан баралларын курдук киэҥ далааһыннаах дьиэ кэргэн сэминээрин манна, эһиэхэ ыытыаххайыҥ. Оччотугар улуускут уопута өссө тэнийиэх этэ», ‒ диэн этии киллэрдэ.

«Майа сэлиэнньэтэ» МТ баһылыга, «Төрүт дьарык» улуустааҕы уопсастыбаннай хамсааһын бэрэссэдээтэлэ Дмитрий Тихонов саха буолар аналбытын, төрүт үгэстэрбитин кэлэр көлүөнэҕэ тиэрдии, Евдокия Решетникова салайааччылаах «Алаас ыала» уопсастыбаннай түмсүү үлэтин-хамнаһын, Бэдьимэ орто оскуолатын дириэктэри иитэр үлэҕэ солбуйааччы Екатерина Попова «Дьөһүөл» диэн оскуола оҕолорун норуот педагогикатыгар үөрэтии уонна нэһилиэк бибилэтиэкэрэ Октябрина Кулешова тыа сиригэр ыччаты хайдах олохсутуохха сөбүн туһунан бырайыактарын кэпсээтилэр. Михаил Гуляев кинилэр үлэлэрин сэҥээрэ иһиттэ, астынна уонна өрөспүүбүлүкэтээҕи сэминээргэ бу үлэлэри үчүгэйдик сырдатыы барыахтааҕын эттэ.

Бырайыактары көмүскээбиттэр бэйэлэрин этиилэрин эмиэ киллэрдилэр. Майа сэлиэнньэтин баһылыга Дмитрий Тихонов өрөспүүбүлүкэ таһымыгар төрүт дьарыгы көҕүлүүр биир баар-суох тутаах «Урожай» уопсастыбаны судаарыстыбаннай биитэр автономнай оҥорууга дьулуһуоҕуҥ, ону сэргэ төрүт дьарыкка илиинэн от охсуутугар уонна ойбону алларыыга бастыҥтан бастыҥы быһаарарга маастар нуорматын толоруу курдук разряд олохтуоҕуҥ диэн туруоруста. Онуоха Михаил Гуляев «маастар» диэн ааттаммакка «чулуу үлэһит» диэн ааттаан туран иҥэриэххэ сөп диэтэ уонна «Урожай» уопсастыбаны көмүскүүр үлэни ыытабыт диэн иһитиннэрдэ. Кини Евдокия Решетникова дьон-сэргэ ортотугар сиэри-туому тутуһууга сүрүннээһин баар буолуохтааҕын, саха оҕотугар кыра эрдэҕиттэн саха тылын билиигэ дьулуһар сыалтан мультиктары сахалыы тылбаастаан оҥорууга, оҕо саадтарыгар тэлэбиисэрдэри туһамматы, оскуолаҕа оҕолор гаджеттары аҕалалларын бопсууну, Бэдьимэтээҕи «Дьөһүөл» ‒ оҕону норуот педагогикатынан үөрэтэр бэртээхэй бырагырааманы дьоҕус эрэ нэһилиэктэргэ буолбакка, улахан да нэһилиэктэргэ тэрийиэххэ, тарҕатыахха сөптөөҕүн бэлиэтээтэ. Оттон тыа сиригэр ыччаты олохсутуу уонна тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыы барайыага улахан сэҥээриини ылыан сөптөөҕүн эттэ.

«Сэминээрдэри, мунньахтары ыччаты тыа сиригэр, кыра нэһилиэктэргэ олохсутуохха наада эрэ» диэн этиинэн түмүктүүр буоларбыт. Бу сырыыга Октябрина Кулешова ыччаты олохсутуу сүрүн мэхэниисимнэрин тобулбутун Гуляев хайҕаата.

Сүбэ мунньахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин ыччат дьыалаларыгар уонна дьиэ кэргэн бэлиитикэтигэр миниистири солбуйааччы Савва Михайлов кыттыыны ылла. «Мэҥэ Хаҥалас улууһун ыччаты, дьиэ кэргэни кытта үлэлиир салаата, чуолаан Константин Захаров туһааннаах управление үлэһиттэрэ таһаарыылаах үлэлэрин түмүгүнэн 2016 сыллааха «Бастыҥ үлэлээх ыччат тутула» диэн ааты ылбыттара, бэһис сылын өрөспүбүлүктээҕи ыччат ыһыаҕар бастакы миэстэттэн түспэттэр, «Мама, папа и я ‒ спортивная семья» өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэһиигэ хаһыс да төгүлүн кыайыылаахтар, «Аҕа күрэҕэр» уо.д.а. улахан күрэхтэһиилэргэ бастыҥнар кэккэлэригэр сылдьаллар«, — диэтэ.

Улууска дьиэ кэргэн уонна демография бэлиитикэтин боппуруостарыгар ыытыллар үлэ-хамнас туһунан улуус баһылыгын бастакы солбуйааччы Павел Сазонов иһитиннэрдэ. Дьиэ кэргэн дьыалатыгар хас да хайысханан сөптөөх үлэ ыытылларын билиһиннэрдэ, нэһилиэктэр икки ардыларыгар үс бөлөҕүнэн куонкурустар ыытыллалларын уонна ити түмүгүнэн нэһилиэктэр социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыыларыгар көмөлөөх буолууга үбүнэн-харчынан бэлиэтэнэллэригэр тохтоото.

Судаарыстыба өртүттэн дьиэ кэргэҥҥэ туох-ханнык көмөлөр оҥоһуллалларын туһунан Үлэ уонна социальнай сайдыы министиэристибэтин социальнай бэлиитикэ департаменын дьиэ кэргэҥҥэ уонна демографическай бэлиитикэҕэ отделын салайааччыта Сардаана Самсонова сиһилии кэпсээтэ. Кини ханнык уларыйыылар-тэлэрийиилэр ыытыллыахтарын туһунан иһитиннэриини министиэристибэ саайтыгар киирэн билсиэххэ, ону таһынан улуустааҕы социальнай харысхаллаах буолуу управлениетыгар тиийэн туоһулаһыахха сөбүн сүбэлээтэ. РФ Бэрисидьиэнэ Владимир Путин дьадайыыны утары охсуһууга туһаайыллыбыт этиитигэр олоҕуран, кыаммат араҥаҕа көмөлөһүүгэ ким баҕарар кыттыыны ылыан сөптөөҕүн эттэ.

Өрөспүүбүлүкэтээҕи дьахталлар түмсүүлэрин сойууһун бэрэссэдээтэлэ, биир дойдулаахпыт Анжелика Андреева дьиэ кэргэҥҥэ дьахтар, ийэ туруктаах буоллаҕына эрэ дьиэ кэргэн туруктаах буоларын итиэннэ дьахталлар сэбиэттэрин тэрийиитинэн кэрэ аҥардар доруобуйаларын туругун буор босхо бэрэбиэркэлиир, ыарахан ыарыылары сэрэтэр үлэлэри ыытар улахан суолталааҕын эттэ.

Бэйэтин көрүүлэрин туһунан оройуон Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Андрей Находкин билиһиннэрдэ. Кини Евдокия Решетникова саҥа технологиялартан оҕолорбут өйдөрүн-санааларын көмүскүөххэ диэн этиитин толору өйүүрүн биллэрдэ уонна тас дойдулар уопуттарын, кинилэр сокуоннарын үөрэтэн бэйэбит олохпутугар туһаныаҕыҥ диэн ыҥырда. Ол эбэтэр ыччакка арыгыны атыылааһыны 18 саастарытттан буолбакка, 21 саастарыттан көҥүлүөххэ сөбүн туһунан эттэ: «18 саастаах оҕо-ыччат, дьиҥэр, өйө-санаата өссө даҕаны сайда илик, ол түмүгэр арыгыга түргэнник ылларыан сөп, оттон 21 саастаах ыччат кэм улахан киһилии өйдөөх-санаалаах буолар, хайы-үйэ чөл олоххо тардыһар бигэ туруктаах буолар. Онон ыччаттарбытын харыстыыр сыалтан бу уопуту үөрэтэн көрүөххэ сөп этэ», ‒ диэтэ. Ыал буолан баран арахсыы элбии турарынан сибээстээн, арахсыбыт дьону кытта үлэлэһии эмиэ барыахтааҕын, сулумах сылдьар дьон ортотугар дьиэ кэргэни тэринэллэригэр күүстээх үлэни ыытыахха наадалааҕын эттэ.

Михаил Гуляев Ил Дархан арыгылааһыны утары охсуһар ньымаларыгар олоҕуран өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 145 нэһилиэнньэлээх пуун баҕа өртүнэн арыгыттан аккаастаммытын, итиниэхэ чөл олохтоох буолууга сөптөөх үлэлэр ыытыллалларын, Уһук Илиҥҥи эригийиэннэр ортолоругар Саха Өрөспүүбүлүкэтэ бастыҥ түмүктэрдээҕин аҕынна. Ол да буоллар олорон хаалбакка, иннибит диэки сыҕарыйан иһэр наадалааҕын ыйда.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Дьокуускайтан кэлбит дэлэгээссийэни кытта салгыы Майа сэлиэнньэтигэр уон оҕолоох Акулина Макаровна уонна Спартак Петрович Афонскайдарга сылдьан хайдах-туох олороллорун билистилэр. Афонскайдар улахан оҕолоро быйыл Владивосток куоракка саҥа устудьуоннуу барбыт, кыралара аҕыс ыйдаах, итиэннэ 2 уонна 5 саастаах, алын, үрдүкү кылаастарга үөрэнэр эмдэй-сэмдэй оҕолордоохтор.

Ыал аҕата оҕолорун аһатар-таҥыннарар сыалтан түүннэри-күнүстэри араас үлэлэргэ сылдьар, инникитин атах таҥаһын өрөмүөннүүр сыаҕы аһан үлэлэтэр ыра санаалаах даҕаны дьыаланы-куолуну эккирэтиһиигэ тиийэн иҥнэ турар эбит. Оттон ыал ийэтэ кондитер идэлээх эбит, билигин оҕолорун бүөбэйдиириттэн ордубат. Төһө да үп-харчы кырыымчык буоллар, саҥа дьиэлэрин салҕаан кэҥэтэн тутта сылдьаллар.

Кэлбит ыалдьыттар элбэх оҕолоох ыалга сүбэ-ама биэрдилэр, туохтан да иҥнибэккэ, ыһыктыбакка, толлубакка иннигит диэки дьулуурдаахтык баран иһиҥ, көмөлөһөөччүлэр да баар буолуохтара диэн сүргэлэрин көтөхтүлэр, элбэх оҕону иитэн киһи хара оҥортоон, нэһилиэнньэни элбэтэн иһэллэригэр махтаннылар, сахалыы иһиттэри бэлэхтээтилэр.

Ол кэнниттэн улууска инбэлиит оҕолору, ону сэргэ сайдыылара бытаан туруктаах оҕолору кытта дьарыктанар «Кэскил» кииҥҥэ сырыттылар. Ыалдьыттары киин салайааччыта Матрена Птицына, тутаах үлэһиттэр Татьяна Артемьева уонна Агафья Шахурдина көрүстүлэр, үлэ-хамнас хайдах ыытылларын кэпсээтилэр. Кинилэргэ эмиэ элбэх сүбэ-ама биэрдилэр, бырайыактары көмүскээн граннарга киирсэн үлэлэһэргэ эттилэр. Намыһах да хамнаска дьиэ кэргэн, оҕо-аймах туруктаах буоларыгар ис сүрэхтэриттэн тугу да аахсыбакка үлэлиир дьон баарыттан киэн туттуохха сөптөөҕүн, онуоха көмөлөһөр тоҕоостооҕун ыйдылар.

Ньурбаҕа ыытыллыбыт «Тыа ыала» өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэххэ биэс улуустан кытыннылар

Дьаархан нэһилиэгэ биир дойдулаахпыт, революционерка, биллиилээх салайааччы Дора Самуиловна Жиркова төрөөбүтэ 115 сылыгар анаан «Кэскил» ыһыаҕын тэрийэн ыытта. Манна «Тыа ыала» өрөспүүбүлүкэтээҕи дьиэ кэргэн күрэҕэ буолан ааста.

«Тыа ыала» күрэҕи СӨ Ыччат дьыалаларыгар уонна дьиэ кэргэн политикатын министиэристибэтэ, улуустааҕы дьиэ кэргэн отдела иилээн-саҕалаан ыыттылар. Өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэххэ Үөһээ Бүлүүттэн 10 оҕолоох Михаил Михайлович, Валентина Захаровна Осиповтар, Сунтаар улууһун Күндэйэ нэһилиэгиттэн 6 оҕолоох Владислав Валерьевич, Людмила Васильевна Васильевтар, Ньурба улууһун Октябрьскай нэһилиэгиттэн 5 оҕолоох Андрей Николаевич, Надежда Анатольевна Николаевтар, Горнай улууһун Орто Сурт бөһүөлэгиттэн 6 уол оҕолоох Михаил Николаевич, Марфа Николаевна Текеяновтар, Бүлүү Халбаакытыттан төрүттээхтэр 4 кыыс оҕолоох Афанасий Сергеевич, Людмила Ивановна Кондаковтар кытыннылар.

СӨ Ыччат дьыалаларыгар уонна дьиэ кэргэн политикатын министиэристибэтин иһинэн дьиэ кэргэн отделын салайааччыта Оливия Шилова бэрэссэдээтэллээх дьүүллүүр сүбэҕэ Арассыыйа суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ, экспертнэй сэбиэт чилиэнэ Светлана Мытник, Саха сирин народнай педагогикатын Ассоциациятын бэрэссэдээтэлэ Иван Кондаков үлэлээтилэр.

Күрэх кыттааччылара бэйэни билиһиннэрииттэн саҕалаатылар, дьиэ кэргэн бырайыагын көмүскээтилэр. Бары дьиэ кэргэннэр оҕо иитиитигэр уһулуччу болҕомто ууралларын, оҕо саастарыттан саҕалаан үлэни сыаналыырга, тыа сирин хаһан да бүппэт түбүктээх үлэтиттэн быыс булан, оҕо иитиитигэр улахан болҕомтону уураллар эбит. Оҕолор бары үөрэхтэригэр ситиһиилээхтэрин, оскуола уопсастыбаннай олоҕор көхтөөх кыттаччы буолалларын биллибит.

Ньурба улууһун Октябрьскай нэһилиэгиттэн Николаевтар дьиэ кэргэннэрэ ыал буолан олорбуттара быйыл 18-с сыллара буолбут. Ыал ийэтэ Надежда Анатольевна улуустааҕы дьарыктаах буолуу Киинин специалиһа, ыал аҕа баһылыга Андрей Николаевич «Өнөр» бааһынай хаһаайыстыба салайааччыта. Тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктаммыттара 10-тан тахса сыл буолбут, 11 сүөһүлээхтэриттэн 3-һэ ыанар ынах. Ыал аҕата: «Аҕам хортуоппуй үүннэриитинэн дьарыктанар этэ, кини сүбэтин-аматын ылан, уопутугар олоҕуран хортуоппуйунан дьарыктанабын». Дьиэ кэргэн «Бэйэ үүннэрбит хортуоппуйа» бырайыагы көмүскээтилэр. Инникитин өлгөм үүнүүнү ылан, нэһилиэнньэҕэ батаран, кэнэҕэс үлэлэрин сайыннарарга былаанныылларын билиһиннэрдилэр.

Үөһээ Бүлүү Далырыттан кэлбит дьиэ кэргэн ийэтэ Валентина Захаровна учуутал идэлээх, К.С.Чиряев аатынан түмэлгэ методиһынан үлэлиир. Ыал аҕата, Ньурба Хаҥалаһыттан төрүттээх Михаил Михайлович кадровай булчутунан бочуоттаах сынньалаҥҥа барыар диэри үлэлээн, билигин уопсастыбаннай булчутунан сылдьар. Дьиэ кэргэн кэскиллэрин тэнитэн 7 туруйа уолаттарыгар ханыы гынан 3 кыталык кыргыттары төрөтөн, 40 сыл эйэ дэмнээхтик олорон кэлбиттэр. Өбүгэлэриттэн хаалбыт сайылыктааһыны өрө тутар сыалтан, саха балаҕынын төрөппүт уолаттара тутан-хабан, үлэҕэ киллэрбиттэр. «Алаас ыала» этно-туристическай база тэринэн, от ыйын 17 күнүгэр аанын аһалларын туһунан ыал ийэтэ билиһиннэрдэ.

Бүлүү улууһун Халбаакы нэһилиэгиттэн Кондаковтар дьиэ кэргэннэрин ийэлэрэ Людмила Ивановна «Сайдыы» бааһынай хаһаайыстыба салайааччыта. Кондаковтар дьиэ кэргэннэрэ саҥа үүнэн эрэр кэскиллээх көлүөнэ эдэр ыччата тыа хаһаайыстыбатыттан тэйбэтин туһугар былааннаах үлэ ыыталлар эбит. 50-ча төбө сүөһү турар аныгылыы типтээх хотоҥҥо носуоһунан үлэлиир сүөһү уулатары олоххо киллэрэн, иккис сылын туһанан кэлбиттэр. Хотон сытын-сымарын, сиигин аһардарга фонарь (ураа) туруортаран, хотон сыта-сымара суох буоларыгар үлэлэспиттэр. Инники былааннарыгар толору хааччыллыыны киллэртэрэргэ оҥорбут сметаларын билиһиннэрдэ.

Горнай улууһун Орто Сурт нэһилиэгиттэн Марфа Николаевна, Михаил Николаевич Текеяновтар дьиэ кэргэннэрэ төһө да тэрилтэҕэ үлэлээтэллэр, сүөһү, сылгы иитиитинэн дьарыгыраллар. Кэргэннииллэр дьиэ кэргэн бүддьүөтүн ааҕан-суоттаан таһаарбыттарын билиһиннэрдилэр. Сүөһү иитиитигэр сүрүн үлэнэн оттооһун, кыстыгы туорааһын буоларын этэллэр. Сүөһүнү иитиигэ ааспыт сылга 126 900 солк. ороскуоттаабыт буоллахтарына, бу сыл 3 тонна үүтү туттараннар ороскуоттарын саппыттар. Маны таһынан куурусса ииттэн эбии барыс киллэрэллэрин, кыстыыр оттук мастарын ыал аҕата уолаттарынаан бэлэмнээннэр маска ороскуотурбаттарын этэллэр. Эдэр дьиэ кэргэн улуус олоҕор актыыбынай позициялаах буоланнар, өрөспүүбүлүкэҕэ тиийэ куонкурустарга кытталларын, олорор сирдэригэр дьиэ кэргэннэри мунньан, көҕүлээн оҕо оонньуур былаһааккатын туппуттарын кэпсээтилэр.

Сунтаар Күндэйэтиттэн төрүттээх Людмила Васильевна, Владислав Валерьевич Васильевтар дьиэ кэргэннэрэ куонкуруска эһэлэрин, эбэлэрин илдьэ кэлэн кытыннылар. Дьүүллүүр сүбэҕэ оҕолор бэйэлэрин бырайыактарын билиһиннэрдилэр. Ол курдук, ыал улахан уола Айаал магнит оҥорооһунунан дьарыктанарын таһынан, мобильнай фотостудия аһан, ылыммыт үс сыллааҕы былаанын билииһиннэрдэ. Иккис уол 0,350 га сиргэ хортуоппуй үүннэриинэн дьарыгырар эбит. Кэнэҕэс хортуоппуйтан чипсы астаан нэһилиэнньэҕэ батарыыга былаанныырын билиһиннэрдэ. Кыыстара Айталина куурусса иитиитин кэтээн көрөн, бэйэтэ бырайыак оҥостон үлэлээбитин кэпсээтэ. Кыра кыыстара дьүөгэлэрин кытта хоруоҥкаттан киэргэллэри тигэн «Айыы-Куо» куонкуруска кыттаннар, 1000 солк. суумалаах сертификатынан наҕараадаламмыттар. Киллэрбит үптэринэн эбии хоруоҥка атыылаһан, баттах туттарыыларын, ободоктары оҥорон эмиэ туһаҕа таһаарбыттар.

Күрэх түмүгүнэн Сунтаар Күндэйэтиттэн Людмила Васильевна, Владислав Валерьевич Васильевтар дьиэ кэргэннэрэ кыайаннар, бу сыл бүтэһигэр дьиэ кэргэн фестивалыгар кыттыахтара, Ил Дархан Е.А.Борисов харчынан бириэмийэтин тутуохтара.

Ньурба улууһун Октябрьскай нэһилиэгиттэн Надежда Анатольевна, Андрей Николаевич Николаевтар СӨ «Дьиэ кэргэн политикатын сайыннарыыга кылааттарын иһин» бэлиэни үөрүүлээх быһыыга-майгыга Саха сирин народнай педагогикатын Ассоциациятын бэрэссэдээтэлэ Кондаков И.И. туттарда. Күрэх кыттыылаахтарыгар 5000 солк. суумалаах сертификаттары туттардылар.