«Жизнь в районах»: Производство амгинского сыра увеличилось в два раза

Самое главное достоинство продукции, которую выпускает кооператив «Амма», — ее натуральность. Мясные полуфабрикаты, сливочное масло, молочные продукты, ягодный морс, сиропы, варенья — при их изготовлении не применяются никакие консерванты и стаблизаторы. Главной гордостью предприятия является сыр, вкусовые качества которого оценили якутские гурманы. 


«Амгинский сыр пользуется большим спросом не только у местного населения, но и в других районах и в Якутске, поэтому мы выпускаем его беспрерывно. Главным его отличием является то, что он сделан исключительно из натуральных продуктов, без каких-либо химических добавок. В этом году наша продукция заняла второе место на Дальневосточной ярмарке продовольствия», — рассказал ЯСИА заместитель директора кооператива Владимир Осипов, который начинал свою карьеру в этом же предприятии тридцать лет назад в качестве механика.

По его словам, сыр изготавливается по особой технологии и созревает за сорок дней в специальном помещении, где выдерживается нужный температурный режим. «По итогам девяти месяцев предприятие перевыполнило годовой план на двести процентов — 6,5 тонн сыра было доставлено на прилавки магазинов. Реализуется он в заречных районах и в Якутске по розничной цене — 600 рублей за килограмм», — поделился глава Амгинского улуса Николай Архипов.

Кроме этого, СХППК «Амма» производит и другую продукцию — мясные полуфабрикаты, сливочное масло, молочные продукты, безалкогольные напитки, ягодный морс, сиропы, варенья, а также бутылированную воду «Амма уута».

Потребительский кооператив «Амма» в следующем году планирует накормить своей продукцией участников и гостей VII Спортивных игр народов Якутии, которые пройдут с 1-5 августа в Амгинском улусе.  «Мы заранее готовимся к масштабным соревнованиям — обновили оборудование, заказали специальные упаковки с фирменными наименованиями. Буквально пару недель назад установили новую систему очистки воды. Если старая производила 700 литров в час, то новая может  — до двух тонн», — отметила мастер цеха, отличник сельского хозяйства Якутии Матрена Слепцова.

Она уверена, что такие большие объемы требует население. По результатам девяти месяцев предприятие опять же перевыполнило годовой план по этому направлению на 180 процентов.

«Летом люди покупают бутылочную воду, а сейчас уже переходят на бутыли с объемом 5 и 19 литров. Доставляем их по улусу и на прилавки столицы республики. Надеемся обеспечить водой все места скопления людей во время Игр народов Якутии», — подчеркнула мастер цеха.

Продукция СХППК «Амма» за все годы работы была оценена экспертами и является лауреатами множества всероссийских и международных наград.

Жизнь в районах: В Амге к Играм народов Якутии построят четыре спортивных объекта

«Жизнь в районах»: В Амге к Играм народов Якутии построят четыре спортивных объекта

В Амгинском улусе полным ходом идет подготовка к проведению VII Спортивных игр народов Якутии, которые пройду с 1 по 5 августа следующего года. В настоящее время в трех селах района строят четыре объекта, предназначенные для масштабного мероприятия.


Ожидается, что в Спортивных играх народов Якутии примут участие около четырех тысяч человек со всех улусов. Также участниками грандиозного события станут более семи тысяч гостей. Состязания пройдут по двенадцати олимпийским видам спорта.

Сегодня в районном центре возводятся два крупных объекта. Первый из них — это стадион на три тысячи мест с беговой дорожкой и футбольным полем. Один из положительных моментов — это теплый легкоатлетический манеж под главной трибуной, с тренажерами, беговой дорожкой, раздевалками и душевыми комнатами. Удачное расположение рядом с молодежным кварталом может обеспечить большое количество занимающихся спортом в селе.

Для масштабного события планируют воспользоваться переносными трибунами на стадионе. Строители отмечают, что объект схож со стадионом в Верхневилюйске, который возвели для Игр Манчаары. Но у амгинского будут свои изюминки. По словам главы улуса Николая Архипова, он будет сдан 1 июля следующего года. Почти готово парковочное место с бетонным покрытием, где уместятся более пятидесяти автомобилей. Кроме того, будет построена котельная, которая обеспечит теплом не только стадион, но и молодежный квартал.

«Спортивный объект находится прямо возле въезда в Амгу, он сразу предстанет перед взором подъезжающих гостей. К нему можно будет заехать с двух дорог, ремонт которых сейчас идет, поэтому пробки исключены», — сообщил ЯСИА Николай Архипов.

Недалеко от стадиона будет многофункциональный спортивный зал с игровой площадкой, тренажеркой, залом для вольной борьбы, просторным холлом и административными помещениями. Он будет схож со спортивным залом в Намцах. Генеральным подрядчиком постройки является компания ООО «ЯРУС».

У спортзала расположен памятник одному из выдающихся воспитанников Дмитрия Коркина, чемпиону СССР по вольной борьбе, амгинцу Николаю Захарову — Сахаачча.

Новые объекты появятся и в наслегах. Так, многофункциональный зал для адаптивных видов спорта планируют построить в селе Бетюнцы. Общая площадь здания — 936 квадратных метров. Его задействуют в Играх для состязаний людей с ограниченными возможностями: волейбол сидя, галбол и настольный теннис.

В Чапчылганском наслеге по программе общереспубликанского движения добрых дел «Моя Якутия в XXI веке» возведут спортивный зал площадью 1004 квадратных метров.

«За последние три года в улусе появилось множество построек благодаря разным программам. Также мы начали бетонизацию наших улиц, вскоре начнутся работы по укладке тротуаров», — рассказал глава Амгинского улуса.

Улуус олоҕо: Сулҕаччылар Христофор Максимов 100 сылыгар Ырыа ыһыаҕын ыһыахтара

Амма улууһун Сулҕаччы нэһилиэгин олохтоохторо биир дойдулаахтарын – өрөспүүбүлүкэ норуодунай артыыһа, биллиилээх мелодист-ырыаһыт Христофор Максимов төрөөбүтэ 100 сылын аны сайын ыһыах ыһан, киэҥник бэлиэтээри бэлэмнэнэ сылдьаллар. Бу кэрэ-бэлиэ түгэни көрсө кини сырдык аатын сүгэр Култуура уонна сынньалаҥ киинэ быйыл кыһын саҥа дьиэҕэ көспүтэ – үс бүк үөрүүлээх. Бу туһунан «Улуус олоҕо» бырайыакка кэпсиибит.


Былыргы быыһын сэгэттэххэ, Христофор Максимов уруккунан Сулҕаччы, билиҥҥинэн Чурапчы Одьулуунун Бабаҕатыгар 1917 сыллаахха муус устар 8 күнүгэр төрөөбүт. Оҕо сааһа эрэйдээхтик-муҥнаахтык ааспыт. Амманы түбүлээбит гражданскай сэрии сылларыгар аҕата үрүҥ бандьыыттар хааннаах илиилэриттэн суорума суолланан, тулаайах хаалбыт. Үтүө санаалаах дьон кыра уолчааны таҥаска суулаан саһыараннар, үрүҥ тыынын өрүһүйбүттэр уонна атын сиргэ күрэппиттэр.

«Мин аҕабынан эһэбин уонна Христофор аҕатын Трофимы, ини-биилэри, иккиэннэрин бандьыыттар бииргэ ытан өлөрбүттэр. Дьиҥэр, Христофор эмиэ Степанов диэн араспаанньалаах буолуохтаах этэ», – диэн ахтар сиэн балта Мария Георгиевна Степанова. Бүгүн Сулҕаччыга Х.Т. Максимовы ааттатар хаан-уруу аймахтара Степановтар, Максимовтар ууһаан-тэнийэн олороллор. Христофор Трофимович тыыннааҕар Сулҕаччыны дойдум диэн өрүү кэлэн, өрөөн-сынньанан, аймахтарыгар от үлэтигэр көмөлөһөн барарын олохтоох кырдьаҕастар истиҥ тылларынан ахталлар.

D25B8570– Биһиги, сулҕаччылар, Христофор Максимов төрөөбүтэ 75 сылын бэлиэтиэхпититтэн сыл аайы төрөөбүт күнүн былааҥҥа киллэрэн, хайаан даҕаны ылабыт. Амма улууһугар ырыаҕа күрэхтэһии сыл аайы ыытыллар. Ону таһынан биэс сылга биирдэ Сулҕаччыга Ырыа ыһыаҕын тэрийэбит. Арай, 90 сылыгар эрэ Амма сэлиэнньэтигэр буолбута. Быйыл сүүс сыллаах үбүлүөйүгэр уһаайба тутарга былаанныыбыт. Онно 4 балаҕан, павильон, эстрада уонна икки этээстээх чосуобуньа тутуллуохтаахтар. Төрөөбүт-үөскээбит Амматын, Чурапчытын кытта үлэлээн-хамнаан ааспыт Мэҥэ Хаҥалас, Үөһээ Бүлүү, Ньурба улуустарын баһылыктара кыттыһыах, көмөлөһүөх буоллулар. Кыыс Амма кытылыгар турар Христофор Максимов уһаайбатыгар сайын дьоҕурдаах оҕолор кэлэн дьарыктаналларыгар лааҕыр тэрийэн үлэлэтиэхпит. Өссө кыһыннары үлэлиир туризм хайысхалаах буолуо. Бырайыагын оҥоро сылдьабыт, – диэн нэһилиэк баһылыга Афанасий Ксенофонтов билиһиннэрдэ.

Баһылыктыын саҥа кулууп хайдах тутуллубутун туһунан кэпсэтэн ыллыбыт. Тутуута 2014 сыллаахха саҕаламмыт. Генеральнай бэдэрээтчит – Алексей Петров салайааччылаах «Хотугулуу-илиҥҥи эргиэн-тутуу хампаанньата» ХЭУо. Үбүлээһинэ түөрт түһүмэҕинэн көрүллэн, тохтуу-тохтуу тутуллубут. Тутуу ороскуота барыта 22 мөл. солкуобайга тэҥнэспит. Ол гынан баран, сметанан 54 мөл. солк. буолуохтаах эбит. Дьон саҥа кулууптанар баҕаттан субуотунньукка үөрүүнэн кыттар буоланнар, кырааскалааһын, бытархай үлэтэ босхо оҥоһуллубуттар. Олунньу ыйга малааһыннаатылар. Үчүгэйэ диэн, спорт саалалаах. 1987 сыллаахха тутуллубут мас кулууптара хамсаан-түһэн, сууллар туруктааҕынан, сабан бараннар, манна көһөн киирбиттэр. Саҥа тутуу тимир турба атахтарга турар, каркас тутулуктардаах, аныгы сэндвич панелларынан бүрүллүбүт. Онон, төһө үйэлээх буоларын кэм-кэрдии бэйэтэ көрдөрүө турдаҕа.

Оҕо эрдэҕиттэн Христофор Максимов сүдү талааныгар сүгүрүйэ улааппыт Анна Тарасова (кыыс эрдэҕинээҕитэ – Николаева) 1964 сыллаахха Сулҕаччыга начаалынай кылаас учууталынан ананан үлэлии кэлэн баран, устунан кийиит буолан олохсуйбут. Дойдутугар, Сунтаар Тойбохойугар, ахсыс кылааска үөрэнэр кэмигэр Христофор Максимов тиийэн ыллаабытын сүрэҕэр-быарыгар сөҥөрөн, күн бэҕэһээҥи кэриэтэ өйдүү-саныы сылдьар эбит. «Уулуссанан ааһан истэхпинэ, кулууп аана аһылыннаҕын ахсын кэрэ куолас иһиллэрэ. Онно умсугуйан, уҥуохпунан кыра-дьоҕус буоламмын, лыык курдук симиллибит дьон быыһынан анньыһан иһирдьэ киирбитим. Дэгэрэҥ ырыаны онно аан маҥнай истибитим итиэннэ үтүктэн ыллыы сылдьар буолбутум», – диэн кэпсиир быйыл 80 сааһын туолуохтаах кырдьаҕас педагог.

https://www.youtube.com/watch?v=tJJn98kL7hg

Анна Дмитриевна күн бүгүнүгэр диэри дэгэрэҥ ырыатын уоһуттан түһэрбэт. Кини 2002 сыллаахха Христофор Максимов төрөөбүтэ 85 сылыгар аналлаах «Күн таптала» ырыа ыһыаҕар дэгэрэҥ ырыаны толорооччуларга «Алтан иҥэһэ» бириэмийэни ылан турар. Бу киэһэ эмиэ Х.Т.Максимовка анаабыт дэгэрэҥ ырыатын ыллаан, хоһоонун ааҕан иһитиннэрдэ. Анна Дмитриевна кыыһа, физика учуутала Розалия Винокурова Сулҕаччы нэһилиэгэр быйыл дэгэрэҥ ырыаҕа куоталаһыы тэриллибитигэр бастаабыт. Кини толорбутун кэнниттэн Х.Максимов хос-хос сиэн быраата, Сулҕаччы оскуолатын 3-с кылааһын үөрэнээччитэ Максим Максимов «Өндүрүүскэ тиэтэйбэт» ырыаны ыллаан иһитиннэрдэ. Кини уус-уран салайааччыта Александра Матвеева-Мичийэ билиһиннэрэринэн, эдэркээн ырыаһыт ситиһиитэ сөҕүмэр: «Трипсихора» норуоттар икки ардыларынааҕы ырыа көрүүтүгэр уонна өрөспүүбүлүкэтээҕи куонкуруска лауреат үрдүк аатын ылаттаабыт.

https://www.youtube.com/watch?v=vtAIV9YHxWc

Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна, бибилэтиэкэр Елена Попова 1992 сыллаахтан саҕалаан Христофор Максимовка аналлаах баай матырыйаалы хомуйбут, хас даҕаны кинигэни таһаарбытын көрдөрдө. «Христофор Трофимович үөлээннээхтэрэ тыыннаахтарыгар ахтыы хомуйбуппут улаханнык көмөлөстө», – диир Елена Васильевна. Оттон ытык кырдьаҕас, дэгэрэҥ ырыаны толорооччу Анна Дмитриевна Тарасова Христофор Максимовы дэгэрэҥ ырыа алыптаах хомуһунан, кырыымпатынан ааттыыр, билинэр.

Кырдьык, Х.Т.Максимов саха төрүт ырыатын матыыбын – дэгэрэҥи тилиннэрбит, саҥалыы тыыннаабыт аҕа ырыаһыт быһыытынан билиниллэрэ сиэрдээх.

«Жизнь в районах»: Сладкие радости сатагайцев из Амгинского улуса

Предприниматель Ефим Шишигин из Сатагайского наслега на собственные средства открыл бизнес, чтобы снабжать жителей Амгинского улуса самым необходимым — хлебом. Подробности он рассказал проекту «Жизнь в районах».


D25B9609

По признанию предпринимателя, в наслеге уже давно нет пекарни, поэтому хлебобулочные изделия приходится возить из близлежащих населённых пунктов.

«Открыли производство в июле прошлого года. Наш ассортимент на сегодняшний день – хлеб и разные кондитерские изделия. Продукция пришлась по вкусу и жителям окрестных деревень, поэтому доставляем ее и туда», — рассказывает он.

Бизнес открывали без чьей-либо помощи – на собственные средства построили здание, оформили ИП, наняли работников. Районный центр поддержки предпринимательства возместили 50% стоимости оборудования.

В данное время на предприятии работают два пекаря, кочегар, сам Ефим Петрович и его мама, которая помогает с изготовлением кондитерских изделий. В планах — расширение производства, правда, как признается владелец, пекарня в маленьком поселке – не самое выгодное дело. Но трудности его не пугают.

https://www.youtube.com/watch?v=rXOLzYXxNE8

Улуус олоҕо: Аммаҕа “Илгэ” хаһаайыстыба үрүҥ илгэни үрүлүтэр

Амма Абаҕатыгар урукку сопхуостан ордон хаалбыт хаһаайыстыба үс салааҕа арахсан, идэтийэн үлэлии олорор. Бастакыта – ынах сүөһүгэ “Илгэ” хааччахтаммыт эппиэтинэстээх уопсастыба, иккиһэ – сылгыны иитиигэ И.Я.Строд аатынан тыа хаһаайыстыбатын производственнай кэпэрэтиибэ, ону сэргэ туорахтаах уонна сүөһү аһылыгар аналлаах култууралары үүннэриинэн дьарыктанар “Абаҕа” ХЭУо. Бу туһунан бүгүн «Улуус олоҕо» бырайыакка кэпсиибит.


Хаһаайыстыбаны хаһыс даҕаны сылын Василий Тимофеев салайар. Строд аатынан кэпэрэтиипкэ 9 сылгыһыт үлэлиир. Быйыл 747 сылгыны кыстатан туралларыттан, племеннойа – 668 төбө, бу иһигэр 379 биэ бары племеннойдар. Ааспыт сылга кулуну тыыннаахтыы ылыыны 75 бырыһыан ситиспиттэр, иллэрээ сыл төрүөҕү 90,9 бырыһыаҥҥа тиэрдэ сылдьыбыттар. Оттон улахан сылгыны чөл иитиини 99,2 бырыһыаҥҥа диэри өрө таһаарбыттар (2015 сылга 97,15 бырыһыан этэ). Инньэ гынан сылгы ахсаана 5,96 бырыһыан эбиллибит. “Сылгыбытын сыл ахсын 5-тии бырыһыанынан эбэн иһэбит”, — диир салайааччы.

Василий Васильевичтыын хаһаайыстыба Емельяновка түөлбэтигэр баар саҥа хотонун ортотугар туран кэпсэттибит. Биир үксүн онон сиэттэрэн, ынах сүөһүнү иитии салаатын ойуччу тутан, хото сырдатабын. “Илгэ” ХЭУо кэлиҥҥи сылларга үлэтинэн-хамнаһынан өрөспүүбүлүкэ биллэр-көстөр хаһаайыстыбаларын кытта тэҥҥэ тардыалаһар кыахтанна. Быйылгы кыстыкка 503 ынах сүөһүлээхтэриттэн ыанара – 221 төбө. Балартан 120-тэ бу иллэрээ сыл “Туймаада” хампаанньа көмөтүнэн тутуллубут аныгылыы оҥоһуулаах хотоҥҥо бааллар, манна мааныланар “үрүҥ” эрэ ынахтар тураллар.

D25B8017Дириэктэр кэпсииринэн, былырыын улуус граннаах бааһынай хаһаайыстыбаларыгар 70 сүөһүнү, ол иһигэр 43 ынаҕы, атыылаабыттар, ол оннугар күһүн атырдьах ыйыгар Алтайтан симментал боруода 100 тиҥэһэ сүөһүнү атыылаһан тиэйэн аҕалбыттар. Олор саҥа сылга диэри, кыра сүтүктээх да буоллар, сүүс бырыһыан төрөөбүттэр: биир тиҥэһэ игирэлэнээри бэйэтэ кыайан быыһамматах, иккис тиҥэһэ өлбүт оҕону төрөппүт. Инньэ гынан, син биир сүүстэн сүүс ньирэйи ылбыттар. Бургунастар билигин күн аайы 15-тиигэ тиийэ лиитирэ үүтү биэрэ тураллар. “Илгэ” урукку ынахтарыгар тэҥнээтэххэ, уҥуохтара-арҕастара уонна синньилэрэ улахана туора харахха тута быраҕыллар. Ситтэхтэринэ-хоттохторуна үрүҥ илгэни да, хамнаһы да тэбэн биэрииһилэр диэн көрдүм.

Хаһаайыстыбаҕа орто хамнас 29820 солкуобайга тэҥнэһэр буоллаҕына, сүөһүгэ үлэлээччилэр ортотунан 34149 солкуобай хамнастаахтар. Ол иһигэр биирдиилээн ыанньыксыттар мантан икки бүк элбэҕи ылаллар эбит. Бу саҥа хотоҥҥо түөрт ыанньыксыт 30-туу ынаҕы аппараатынан ыыр. “Барыта Алтай бургунастаахтар ахсынньы, тохсунньу ыйдарга 70-нуу, 80-нуу тыһ. солкуобайга тиийэ аахсабыт”, — диир бэтэринээр-биэлсэр идэлээх гынан баран, хаһаайыстыбаҕа 2004 сылтан ыанньыксыттыыр Лилиана Анисимова. Кини үүт ыамыгар 2016 сыл түмүгүнэн бастаабыт. “Илгэлэр” ааспыт сылга биир ынахтан ортотунан 2975 киилэ үүтү ыабыттар, барыта 657,4 туонна үүтү ылбыттар. Оттон иллэрээ сыллааҕы көрдөрүү туһааннааҕынан – 2027 киилэ уонна 507 туонна. Онон быйыл үрүҥ илгэ өссө күүскэ үрүлүйэрэ күүтүллэр.

Атын хаһаайыстыбалар Абаҕа ыанньыксыттарыгар ымсыыраллара баа буолбатах. Аммалар быйыл сайын Алтайтан өссө 200 тиҥэһэни атыылаһан, улахан хаһаайыстыбаларын күүһүрдэргэ былаанныыллар. “Алтайкалар” кэллэллэр эрэ үүт үрүлүйэ түһүөн курдук саныырга кэрэгэй. “Илгэ” ХЭУо үүт ыама үрдүүрүн, үөһэ ахтыллыбытын курдук, бурдугу уонна сүөһү аһылыгын үүннэрэр, хомуйар анал салаалаах буолан ситиһэр. Сиилэстэрин уонна бурдугу кырбаан, хааһылаан, харса суох сиэтэллэрэ сүөгэйгэ-арыыга кубулуйан, аллан тахса турар.

Василий Васильевич ити кэлиэхтээх 200 тиҥэһэттэн 50-ун ылыахтаахтарын этэр. “Үрүт үөһэ атыылаһар ороскуоттаах баҕайы буолбатах дуо?” – диэн ыйыппыппар, дириэктэр бу курдук быһааран биэрдэ. Алтай тиҥэһэтэ 120 тыһ. солк. сыаналаах, мантан аҥаарын министиэристибэ толуйар. “Илгэ” былырыын атыыласпыт 100 тиҥэһэтигэр Амма улууһун дьаһалтата уонна “Амма” ТХПК 1,5-лыы мөл. солкуобайы биэрэн көмөлөспүттэр. Хаһаайыстыба бэйэтэ 20 бырыһыанын уйуммут. Ону таһынан биир сүөһү массыынанан тиэйиллэн кэлэр ороскуота 40 тыһ. солк. буолар, мантан 95 бырыһыанын эмиэ судаарыстыба толуйбут.

Иккиһинэн, министиэристибэ быйылгы былааныгар “Илгэ” ХЭУо-ҕа эмиэ “Туймаада” ҮХАПХ нөҥүө хотон 2-с уочаратын тутуу киллэрилиннэ. Саҥа хотоҥҥо 120 ынах, ол иһигэр Алтай 50 тиҥэһэтэ, туруохтара. Ону таһынан быйыл сайын 1 мөл. солкуобайдаах субсидия харчытыгар сылгыларыгар саҥа база туттуохтаахтар.

Емельяновка түөлбэтигэр хаһаайыстыба үлэһиттэрэ олороллоругар анаан 50 дьиэни тутуу тус сыаллаах федеральнай бырагырааманан үбүлэнэр. Ааспыт сылга 5 дьиэ тутуллубута, быйылгы былааҥҥа 10 дьиэ турар. Ону тэҥэ хочуолунай тутуллан киириэҕэ. Оччоҕуна сүөһү-сылгы үлэһиттэрэ саҥа дьиэлэргэ көһөн киириэхтэрэ.
“Илгэ” ХЭУо ынах сүөһүнү иитиигэ дойду таһымыгар племенной репродуктор статуһун ыларга хандьытаатынан сылдьар. Бу курдук көрдөрүүтүн сылтан сыл тупсаран истэҕинэ, Саха сирэ сотору кэминэн өссө биир бигэ үлэлээх хаһаайыстыбанан эбиллиэ диэн эрэнэ күүтэбит.

https://www.youtube.com/watch?v=RBgHB7Oud2U

«Жизнь в районах»: Молочные берега амгинской доярки Аграфены Сутаковой

Аграфену Егоровну Сутакову знают как в Бетюнском наслеге Амгинского района, так и далеко за его пределами. В 2012 году президент России Дмитрий Медведев вручил ей Орден «За заслуги перед Отечеством» IV степени. О жизни и трудовых буднях труженица рассказала проекту «Жизнь в районах».


Аграфена Егоровна родилась в 1938 году в наслеге Алтан. Окончив шестилетнюю школу, ей пришлось помогать по хозяйству отцу, который работал коневодом.

«Утром он уходил, а возвращался поздно вечером. Мама рано умерла, поэтому с 15 лет я наравне со взрослыми работала на ферме. Два года ухаживала за телятами, потом стала дояркой«, — вспоминает женщина тяжелые времена.

В 1963 году вышла замуж за Юрия Сутакова. В любви и радости родились 11 детей. Сейчас у них свои семьи.

Аграфена Сутакова являлась наставником молодёжной комсомольской фермы «Туора». В конце 70-х годов прошлого столетия доярам Амгинского района необходимо было получить с каждой коровы по 2000 литров молока.

«Это были незабываемые времена. Мы, 34 дояра Амгинского района, достойно трудились. Многие, в том числе и я, удостоились знака «Ударник Х пятилетки». Затем была поставлена более амбициозная задача — надоить с каждой коровы по 3000 литров молока. План перевыполнили, даже подошли к рубежу в 4000 литров», — рассказывает Аграфена Егоровна.

D25B7760Мать-героиня, несмотря на уговоры детей и односельчан, и сегодня ходит на ферму, чтобы доить коров. Говорит, что они для нее стали родными. «В этом году на 126 процентов  выполнила личный план, а наша ферма — на 100 процентов«, — делится достижениями доярка со 64-летним стажем.

Труженица показывает рабочее место и рассказывает, что сено и зернофураж имеются: «Очень хорошо обеспечены. Поэтому цель одна – выполнить план. Каждый день сдаем свыше 580 килограммов молока. На ферме содержатся 65 голов крупного рогатого скота. Ждем мая, чтоб выйти в сайылык «Туора». Очень любим свой летник«.

D25B7814Аргафена Сутакова удостоена Государственной премии РС(Я) в области сельского хозяйства, является заслуженным работником сельского хозяйства республики, почётным гражданином Бетюнского наслега и Амгинского района.

А в 2012 году лучшую труженицу села пригласили в Москву для вручения ордена «За заслуги перед Отечеством» IV степени.

«Сначала переживала, но зять Сергей успокоил, и волнение исчезло. Я приветствовала собравшихся на родном языке. Орден мне вручал Дмитрий Медведев, который в то время был президентом. Церемония награждения проходила в Георгиевском зале Кремля», — с улыбкой на лице вспоминает Александра Егоровна.

https://www.youtube.com/watch?v=UfmJ-Fnw6J4

Улуус олоҕо: Дьиҥнээх туой буор Болугурга баар

Амма Болугуругар аҕалыы-уоллуу Степан уонна Илья Устиновтар туой буору эллээн, буһаран, саха иһиттэрин уонна сувенирдары оҥорон таһаараллар. Кинилэр тустарынан «Улуус олоҕо» бырайыакка кэпсиибит.


Туойунан дьарык былыр да, быйыл да сэдэх идэҕэ киирсэр. Сири-сибиири кэрийдим ини, кэрийбэтим ини, биир бэйэм туой буору булкуйа олорор дьону бу Болугурга эрэ түбэһэн көрдүм, көрүстүм.

Степан Прокопьевич “коммерческай кистэлэҥ” диэн тоҕо-ыһа кэпсээбэт гынан баран, дьыалатын хаһан, хайдах тэриммитин билиһиннэрдэ. Кини билигин 65 сааһыгар сылдьар. “Болугур” хаһаайыстыбаҕа мелиоратордаабыт, онтон үлэтиттэн тохтоон баран, биэнсийэтигэр эбинээри уонна дьарык гынаары 2001 сыллаахха туой оҥоһукка холонон көрөргө санаммыт.

— Биһиэхэ, Болугурга, туой буор Амма өрүс кытылыгар баар, 20 сантиметртан 2 миэтэрэҕэ тиийэ дириҥҥэ сытар, — диир Степан Прокопьевич. — Узбек күтүөппүт дойдутуттан керамист-худуоһунньук Юрий Унсонович Кан диэн кэриэй киһитин аҕала сылдьыбыта. Кини биһиги туойбутун чинчийэн, боруобалаан көрөн баран, керамикаҕа барсар, хаачыстыбалаах диэн быһаарбыта. Миигин туойу хайдах эллииргэ, туттарга үөрэппитэ уонна оҥорон таһаарыыбын саҕалыырбар көмөлөспүтэ. Биир сылым инструмент, матырыйаал көрдүүрбэр, тэринэрбэр барбыта. Дьокуускайтан Биология институтуттан буфернай оһох ылан аҕалбытым. Индивидуальнай предприниматель буолбутум. Оччолорго кирэдьиит ылар ыарахан этэ. Ол иһин билэр-билсэр дьоммуттан иэс ылан, сыыйа төлөспүтүм.

Бу үлэлии олорор мастарыскыайдара “Болугур” ТХПК дьиэтэ эбит. Ону кэлин төлөһөн, бэйэтигэр ылбыт. ИП-тын иллэрээ сылтан бэттэх эдэр киһи үлэлээтин диэн Илья аатыгар көһөттөрбүт. Билигин уолугар настаабынньык, көмөлөһөөччү оруолугар сылдьар. Степан Прокопьевич долбуурдарга кыстанан турар оҥоһуктары – араас быһыылаах, кээмэйдээх чорооннору, көһүйэлэри, кытыйалары биир-биир ылан көрдөртөөтө. Балар киэргэл эрэ буолбакка, аска-үөлгэ туттуллар иһиттэр эбит. Сахалыы тупсаҕай ойуулаахтар, оһуордаахтар.

— Буорун хостууртан саҕалаан барыта илии хара үлэтэ. Сайын туой хостоон, кумаҕын, сыыһын арааран-ыраастаан баран, кыһын үлэлиирбитигэр бэлэмнээн, буочукаларга уган хаһаанабыт. Атын тугу даҕаны булкуйбаппыт. Туой уонна уу. ”Тыыннаах” оҥоһук буолан, штамповкатааҕар сыаната 3-4 төгүл ыарахан. Оннооҕор кытайдар үтүктэн, түһэрэн ылан, станокка оҥороллоро сыаналаах баҕайы дии. Ону киһи аска кыайан туттубат, иһэ-таһа кырааска, лаах буолар, — диэн быһаарар уопуттаах туойдьут.

Мастарыскыайга киирээти кытта утары аан хос ортотугар эргэ улахан кирпииччэ оһох багдаллан турар. Маҥнай утаа туойдарын манна буһараллар быһыылаах дии санаабытым – сыыстарбыт эбиппин. Оһох аналынан дьиэни сылытар. Оттон оҥорбут туой иһиттэрин, сувенирдарын электричество күүһүнэн үлэлиир оһох иһигэр уган, 1000-тан тахса кыраадыс итиигэ диэри тутан, буһараллар эбит. Көрдөххө, боростуой тимир холбука курдук. Степан Прокопьевич оһоҕун бэйэтэ оҥостубут: уот сиэбэт матырыйаалын уонна спираль булан, олорун таҥан баран, ылтаһынынан бүрүйбүт.

Туой оҥоһук буспутун хараҕынан көрөн быһаарар. Онно аналлаах чуолҕаннаах.
Оҥоһук иккитэ буһарыллар. Иккиһигэр глазурьданар. Онно аналлаах иккис кыра оһохтоох, эмиэ бэйэ оҥоһуута. Собуот оһохторо олус сыаналаахтар уонна кээмэйдэринэн, кыамталарынан даҕаны улахаттар үһү, ол иһин барытын бэйэлэрэ оҥостубуттар. Оҥоһугу эргитэ сылдьан распылитель көмөтүнэн ыстарыллар, ол бустаҕына өҥнөнөн тахсар. Глазурун Москваттан ылларар. Талбыт дьүһүнү биэриэххэ сөп гынан баран, саха иһитигэр бороҥ, кытархайдыҥы бороҥ барсар диэн санаалаах.

“Туой оҥоһук төһө барыстаах дьыаланый? Сылга төһө дохуоттанаҕыт?” – диэн ыйыппыппар Степан Прокопьевич: “Сылга ортотунан 300-чэ тыһ. солкуобайдааҕы оҥорон таһаарабыт гынан баран, батарыыта даҕаны эрэйдээх соҕус, түмүккэ тэҥ-тэҥэр тахсабыт. Сүнньүнэн уоту туттар буоламмыт, электроэнергияҕа сылга 60-70 тыһ. солкуобайы төлүүбүт. Уонна матырыйаалбытыгар (глазурун этэр) 100-тэн тахса тыһ. солкуобай барар. Ону таһынан киһи хараҕар көстүбэт хара үлэтин, күннээҕи түбүгүн аахтахха, ороскуота улахан, онон барыһа суох дьыала, доҕоор”, — дии хаалла.

https://www.youtube.com/watch?v=x3mlDvYEf9U

Кырдьык, бу аһара быыллаах-буордаах, эрэйин улаханнык төлөппөт үлэҕэ чахчы бэриниилээх, сүрэҕинэн-быарынан ылларбыт эрэ киһи ылсара эрэбил. Өбүгэбит биир ураты төрүт дьарыгын тилиннэрэ-сөргүтэ сатыыр дьоммутугар үөһэттэн көмө-өйөбүл оҥоһулуннар диэн баҕа санаалаах бу кылгас бэлиэтээһиммин түмүктүүбүн.

«Жизнь в районах»: Лучшая детская школа искусств России работает в Амгинском улусе

Детская школа искусств Амгинского района расположена в новом просторном здании, которое ярким и очевидным образом иллюстрирует место и значимость этого заведения в культурной жизни республики. О достижениях и планах проекту «Жизнь в районах» рассказала директор Любовь Заварзина.


D25B7060Прошедший год стал невероятно удачным для школы, получалось буквально всё, за что бы не брался коллектив. «Было много достижений, из-за этого хотелось брать еще большие высоты. Мы вошли в число пятидесяти лучших ДШИ в России, затем стали лучшей школой РФ, расположенной в сельской местности. Перед отбором попали в тройку лучших в республике. В чем бы мы не принимали участие, результат был всегда. Уже второй год работаем по системе эффективного контракта, поднимая уровень стимулирования учителей. Педагоги знают — от них требуют результат», — рассказывает Любовь Заварзина.

Одна из главных задач, которая стоит перед школой – переход на профессиональные стандарты. Они уже вводятся, поэтому сейчас учебное заведение приводит в соответствие договоры, соглашения и документы. Всё, что планировалась по дорожной карте и муниципальному заданию, выполнено.

В детской школе искусств обучаются 308 детей, работают 22 преподавателя. В рамках проекта «Музыка для всех» открываются классы в различных наслегах. В январе на республиканский конкурс «Новые имена» было отправлено 13 воспитанников. Результат – два лауреата первой степени, два лауреата третьей степени.

Директор считает, что необходимо поднять планку качества и образования учителей. «Я требую от них заниматься исследовательской работой и самообразованием. Выезжать на различные конкурсы очень сложно – все упирается в финансы. Однако в заочных мы участвуем. В Москву и Санкт-Петербург выезжали дважды», — отмечает Любовь Заварзина.

Особая гордость – техническое оснащение. Условия в школе созданы прекрасные. Новое здание соответствует всем современным требованиям. В последнее время активно внедряются информационные технологии. Есть кабинет компьютерного дизайна. Используются интерактивные доски и проекторы. В ДШИ работают шесть отделений, школьная филармония.

https://www.youtube.com/watch?v=3rovxXQz6AI

В октябре заведению исполняется 60 лет. Педагоги и ученики с оптимизмом смотрят в будущее. Они уверены: что бы не задумали, все получится.

Улуус олоҕо: Амма бастыҥ дуобаччыт кыыһа Ира быйыл Россияҕа хайаан даҕаны бастыырга бэлэмнэнэр

«Сахамедиа» холдинг улуустар олохторун сырдатар бырайыагын салгыыбыт. Россияҕа дуобакка бастыыр туһунан күүстээх санааны ылынан сылдьар Амма орто оскуолатын онус кылааһын үөрэнээччитэ, улуустааҕы спорт оскуолатын иитиллээччитэ Ира Птицынаны кытта көрсөн кэпсэттибит.  Кини нуучча дуобатыгар иккис кылаастан саҕалаан дьарыктанар, спорт маастарыгар хандьытаат.


Ира бастакы тренерэ – Владимир Владимирович Иванов. Кини барбытын кэнниттэн быйылгы үөрэх дьылыгар норуоттар икки ардыларынааҕы гроссмейстер, Амма Болугуруттан төрүттээх эдэр тренер Андрей Егорович Федотовка уһуйулла сылдьар.

Ира ситиһиилэрэ: Эстонияҕа ыытыллыбыт аан дойду күрэхтэһиитигэр уонна Европаҕа 2-с, Россия чемпионатыгар 2-с уонна 3-с миэстэлэрдээх. Иллэрээ сыл Бүтүн Россиятааҕы турнирга бастаабыт. Былырыын Дьокуускайга “Азия оҕолоро” норуоттар икки ардыларынааҕы спорт оонньууларыгар үрүҥ көмүс мэтээли ылбыт.

“Оҕолорго эн курдук биллэр-көстөр, ситиһиилээх дуобатчыт өссө баар дуо?” – диэн ыйыппыппар, Өнньүөс оскуолатыгар аан дойдуга призердаабыт Юля Устинова баарын эттэ.

Ира сүүс харахтаах дуобакка бэйэтин холонон күрэхтэһэн үһүс буола сылдьыбыт гынан баран, 64 харахтааҕы ордорор эбит. Аҕыйах саҥалаах, сэмэй майгылаах кыыс дуобат кистэлэҥнэригэр үөрэтэр тренердэригэр махтанар. Гроссмейстерга оҕо эрэ барыта дьарыктаммат ээ. Ол даҕаны иһин Ира Птицына Россия чемпионатыгар бастыыр баҕа санаата күүһүрдэҕэ.

Итиччэ киирэ сылдьан баран, Амматааҕы спорт оскуолатын туһунан кылгастык билиһиннэриим. Оскуола 10 хайысхалааҕыттан саамай тумус тутталлара – көҥүл тустуу, волейбол уонна мас тардыһыы. Оскуола дириэктэрэ Эдуард Ефимов этэринэн, нэһилиэктэрдээҕи филиалларын кытта улуус үрдүнэн 2800 үөрэнээччиттэн 1152-тин хабаллар.

Аммаҕа эһиил сайын Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуоттарын спартакиадата ыытылларынан, улуус тренердэригэр улахан итэҕэл сүктэриллэрин Эдуард Васильевич этэр. Күрэхтэһиигэ оскуола үөрэнээччилэрэ кыттаннар зачет биэриэхтэрэ.
“Саалабытын киэһэ уонна өрөбүллэргэ улахан дьон дьарыктаналларыгар уларсабыт. Тренердэрбит дьарыктарга көмөлөһөллөр. Тэрийээччи улуус буоларбытынан, спартакиадаҕа пляжка оонньонуллар волейболу киллэриэхпит. Бу көрүҥҥэ үчүгэйбит”, — диир дириэктэр.

Ирина Птицына, Юлия Устинова курдук оҕолор улааталларын саҕана аммалар дуобатчыттарынан эмиэ аатырыахтара диэн эрэнэбин.

https://www.youtube.com/watch?v=Td2JS-YzwLw

Улуус олоҕо: Алтан ыалларын сылааһынан угуттуур тимир уустара

Амма Алтаныгар сварщик Герасим Ильин уонна токарь Сергей Кузьмин иннэлээх сап курдук сылдьыбыттара ырааппыт, иккиэн дьиэ-уот коммунальнай хаһаайыстыбатын сулууспатыгар үлэлииллэр. Итиэннэ идэлэринэн бэйэ-бэйэлэрин ситэрсэн биэрэр буоланнар, нэһилиэк олоҕун-дьаһаҕын сайыннарар биир сыаллаахтар-соруктаахтар. Кинилэр тустарынан «Улуус олоҕо» бырайыакка кэпсиибит.


Доҕордуу саха уонна нуучча дьоһуннаах бэрэстэбиитэллэрин Кузьминнар гаражтарыгар көрүстүбүт. “Три в одном” диэбит курдук, бу эргэ тутуу нэһилиэк эрэ буолбакка, улуус бары коммунальщиктарыгар мастарыскыай суолталааҕын таһынан Кузьминнар уоллара чааһынай вулкан сыаҕын манна үрдүттэн тэриммит.

Токарнай станок Амма үрдүнэн Сергей Викторовичка эрэ баар үһү. Эргэрбит эрээри, хаачыстыба бэлиэлээх сэбиэскэй оҥоһук (1984 сыллааҕы) буолан тулуктаһан эрдэҕэ. Өссө биири атыылаһыан баҕарарын кэпсээтэ. Кини Накыыҥҥа (Ньурба) экспедицияҕа төрөөбүт. “Эһэм, аҕам токарь этилэр”, — диир. Сергей Кузьмин 1978 сыллаахха Алтаҥҥа күтүөт буолуоҕуттан олорор.

Оттон Герасим Семенович – төрүт олохтоох киһи, дьиэ-уот коммунальнай хаһаайыстыбатын бочуоттаах үлэһитэ, Алтан нэһилиэгин ытык олохтооҕо. Коммунальнай хаһаайыстыбаҕа 2000 сылтан сварщигынан үлэлиир. “Бу үлэҕэ мин кинини аҕалбытым», — диир Алтан нэһилиэгинээҕи учаастак начаалынньыга, дьиэ-уот коммунальнай хаһаайыстыбатын бочуоттаах үлэһитэ, Амма улууһун ытык олохтооҕо Александр Алексеевич Стручков. Алтаннааҕы учаастак 22 үлэһиттээх, мантан 12-тэ хачыгаар.

Амма нэһилиэктэригэр сылдьар кэммэр кэтэх дьиэлээх ыаллар киин ититии ситимигэр хото холбоммуттарын бэлиэтии көрдүм. Улуус үрдүнэн 1460 кэтэх дьиэҕэ уонна 544 кыбартыыраҕа олорор 6012 киһи киин ититиинэн туһанар. Ол иһигэр Алтаҥҥа 105 кэтэх дьиэҕэ киллэрбиттэр. Амма сэлиэнньэтин аахсыбатахха, алтаннар иннилэригэр улуус киинин кытта ыаллыы сытар Бөтүҥ (144 дьиэ) уонна Чапчылҕан (123 дьиэ) эрэ бааллар.

Алтан холобуругар эттэххэ, урукку өттүгэр тэрилтэлэр хонтуораларын, кулуубу, оскуоланы сылыта турбут хочуолунайдартан ыаллар дьиэлэригэр ититии ситимин тардыыны 2007-2008 сылларга саҕалаабыттар. Ол гынан баран, кэлиҥҥи үс сылга олохтоох бүддьүөккэ 500-түү тыһ. солкуобайы көрөннөр, үлэ лаппа тэтимирбит.

Нэһилиэк көрбүт үбүн сүрүн трасса турбатын атыылаһыыга ороскуоттууллар. Быйыл эмиэ биир итиччэ үбү уган олороллор. Ильиннээх иллэрээ сыл 20-чэ дьиэҕэ тардыбыт буоллахтарына, ааспыт сылга 34 ыалга киллэрбиттэр. Ыаллар матырыйаал харчытыгар кыттыһаллар, холобур, былырыын 30-тан тахсалыы тыһ. солкуобайы төлөөбүттэр.

Турбаны иһэрдии үлэтин барытын Герасим Ильин Сергей Кузьминныын толороллорун таһынан улуус атын учаастактарын сакааһынан КСВ-1,1 уонна КСВ-1,8 квт кыамталаах кыбаартал хочуолларыгар, сылааһы биэрэр уонна тутар кыахтарын улаатыннараары, эбии турбалары олордон уларытан-тупсаран оҥорон биэрэллэр эбит. “Маннык КСВ мааркалаах 80-ча оһоҕу тупсаран оҥордубут”, — диир Герасим Семенович. Онуоха сакаастааччылар хочуолунай дьиэтигэр сөп түбэһиннэрэн ыйбыт кээмэйдэринэн хайа талбыт улаатыннаран эбэтэр кыччатан оҥороллор, ону хочуоллаахтар бэйэлэрэ схеманан көрөн хомуйан туруораллар.

Ыалларга эмиэ маныаха майгынныыр турбалаах дьоҕус кээмэйдээх оһохтору оҥороллор эбит. Матырыйаалын (тимир лииһи, турбаны) ыал бэйэтэ атыылаһан аҕалар уонна 25 тыһ. солкуобайга аҕыйахта оттуллар, оттугу кэмчилиир оһохтонон хаалар.

Кэлиҥҥи сылларга киин ититиигэ холбонор ыал элбээн, Герасим Семенович оһох сайыҥҥы варианын толкуйдаан оҥорбутун көрдөрдө. Баанньыкка даҕаны барсыан сөп. Сыаната 10-15 тыһ. солкуобай буолар. Оһох таһырдьа тиэргэҥҥэ дьиэттэн тэйиччи соҕус, киин трассаттан кэлэн киирэр турба аттыгар туруоран отторго аналлаах. Ититии сезона бүтэн, киин хочуолунай араарыллыбытын кэнниттэн халлаан тымныйдаҕына, ардах түстэҕинэ итиэннэ кыра оҕолоох ыал күһүн эрдэ дьиэтин сылытынарыгар, куурдунарыгар абыраллаах тэрил диэн көрдүм. Киин хочуолунайтан кэлэр уу ситимин задвижканы эрийэн арааран баран, кыра оһоххун оттоҕун. Кыһын итиини тутар, тоҥмот матырыйаалынан бүрүйэн кэбиһэҕин.

https://www.youtube.com/watch?v=MD3WRxlygBQ

Күннэтэ тимири кытта эллэһэр мындыр өйдөөх, көмүс илиилээх уустар оҥоһуктара-айымньылара өссө даҕаны элбэх эбит эрээри, хаар анныгар сытар буоланнар, иҥэн-тоҥон көрбөтүбүт. Арай, күҥҥэ 120 лафет маһы хайытан-эрбээн таһаарар кыамталаах станогу уонна от оҕустарар хотууру, тырахтарыыс кэннин диэки хайыспакка, иннинэн көрөн олорор гына, уларытан оҥорбуттара күрүө уулусса өттүгэр сыталларын Герасим Семенович хаары атаҕынан сыҕайа-сыҕайа, кылгастык быһааран кэпсээтэ.

STIHL эрбиигэ олордуллан мас хатырыгын ыраастыыр тэрил дюрал матырыйаала тостубутун тимир лииһинэн солбуйан оҥорбуттарыттан тойонноотоххо, кинилэр сатаабаттара диэн суох быһыылаах.

Ити курдук Ильиннээх Кузьмин тыа сирин ыалларын олохторун-дьаһахтарын чэпчэтэргэ, күннээҕи кыра да, улахан да кыһалҕаларын быһаарарга ананан кэлбит дьон эбит диэн испэр бүтэйдии сүгүрүйэ санаатым. Алтаннар кинилэринэн киэн туттуохтарын тутталлар эбит. Тымныы-тыйыс айылҕалаах Саха сиригэр сылаастан ордук абыраллаах, күндү суох эбээт. Оттон ол сылааһы дьиэҕэр сиэтэн киллэрэр дьоҥҥо, ама, хайдах махтаммат буолуоххунуй.

«Жизнь в районах»: В Абагинской агрошколе ребят учат быть хозяевами своей земли

В Амгинском районе Абагинская школа одной из первых в начале 90-х получила статус агропрофилированного образовательного учреждения. В рамках проекта «Жизнь в районах» команда «Сахамедиа» побывала в учебном заведении. 


D25B8238По словам директора Людмилы Александровой, школа работает ради одной цели – дать ученикам необходимые навыки для долгой и счастливой жизни в родном селе: «Мы получили статус агрошколы в 1992 году, одними из первых в республике. Хотим, чтобы дети вернулись в поселок и помогли поднять сельское хозяйство, были хозяевами своей земли, все умели».

Учителя преподают для начальных классов основы сельскохозяйственных знаний, проводят элективные курсы. У старшеклассников обучение ведется по агротехнологическому профилю. В программе есть предметы по механизации, животноводству, растениеводству.

В школе ребята могут получить специальности «тракториста-машиниста», водителя категорий «B» и «C». Имеется подсобное хозяйство, доходы от которого идут на бесплатное питание учеников.

У агрошколы есть несколько полигонов, где содержатся жеребята. В планах — увеличение поголовья скота. Руководство учебного заведения признается, что, к сожалению, сельским хозяйством приходится заниматься себе в убыток, несмотря на субсидии, ведь очень много средств уходит на горючее и расходные материалы.

Коллектив с оптимизмом смотрит в будущее, несмотря на то, что половина здания находится в аварийном состоянии. Новая красивая школа – мечта учителей и учеников, ведь тогда будет намного проще следовать главной цели.

https://www.youtube.com/watch?v=_gyNeJ4ps_c


С чем ассоциируется Якутия? Бескрайние просторы. Алмазы и олени… В общем-то, всё так и есть. Но главное в истории республики – это люди. И им очень важно говорить о себе: о своих проблемах и победах. Ведь нам самим решать, как жить лучше!

Почти две трети населения региона проживают в улусах. Поэтому «Сахамедиа» запускает новый проект «Жизнь в районах». Он будет работать на всех площадках холдинга: в газетах «Якутия» и «Саха сирэ», на сайте ЯСИА и «Эдэр Саас», в медиа-центре.

Локомотивом и активными участниками проекта станут редакции районных газет. Уже сегодня местные журналисты ежедневно публикуют свои новости на ЯСИА.

Улуус олоҕо: Олоҥхо дойдутун оҕото Надя Дьяконова Аммаҕа олорор

А.А.Черемных аатынан Амматааҕы оҕо искусствотын оскуолатын саҥа таас дьиэтэ Амма сэлиэнньэтин киэргэтэр тутуулартан биирдэстэрэ. Манна улуус ырыаҕа-тойукка, үҥкүүгэ-битиигэ дьоҕурдаах оҕолоро дьарыктаналлар. Кинилэри кытта Надя Дьяконова эмиэ үөрэ-көтө үөрэнэр. «Улуус олоҕо» бырайыак суруналыыстара олоҥхоһут кыыһы кытта көрсөн кэпсэттибит.


Эбии үөрэхтээһин преподавателэ Анисия Даниловна Софронова олоҥхону толоруу маастарыстыбатыгар 15 оҕону уһуйар. Кини саамай киэн туттар үөрэнээччитэ – Надя Дьяконова. Сытыы сирэйдээх-харахтаах, чобуо тыллаах-өстөөх кыысчаан Бөтүҥ орто оскуолатын уонна Оҕо искусствотын оскуолатын 2-с кылаастарыгар үөрэнэр, үөрэх туйгуна.

Манна сыһыаран эттэххэ, Анисия Даниловнаҕа дьарыктанар оҕолор бары – бөтүҥнэр, “Оллоон” ансаамбылга сылдьаллар. Сэтинньигэ Москваҕа “Сохраняем традиции” диэн Бүтүн Россиятааҕы фестивальга кыттан, ансаамбыл II степеннээх лауреат буолан, аны сайын Болгарияҕа ыытыллыахтаах аан дойду чемпионатыгар кыттар быраабы ылбыт. Өссө онно кыттарга усунуос буолар 300 евро суумалаах сертификаты туттаран ыыппыттар. Үбэ-харчыта быһаарылыннаҕына барыахтаахтар.

Оттон биһиги кэпсиир кыысчааммыт ол фестивальга I степеннээх лауреат буолбут. Надя Дьяконова алта саастааҕыттан өрөспүүбүлүкэни “аймаабыт”: “Олоҥхо дойдутун оҕотобун” фестиваль саамай улахан бирииһин ылбыт. Онтон биир сыл кэнниттэн ити фестивальга I степеннээх дипломант аатын биэрбиттэр. Ааспыт сайын Дьааҥыга ыытыллыбыт Олоҥхо ыһыаҕар олоҥхолоон, III степеннээх уонна Майаҕа “Зов земли Олоҥхо” өрөспүүбүлүкэтээҕи фестивальтан I лауреат буолан эргиллибит.

Надя аҕатынан хос эһэлэрэ, Чурапчы Сылаҥын дьоно Михаил Михайлович уонна Николай Михайлович Дьяконовтар олоҥхоһуттар үһү. Онон эһэлэрин утумнаабыт-удьуордаабыт буолуон сөп. Анисия Даниловна этэринэн, аҥаардас баҕа санаа күүһүнэн дьарыктанан элбэҕи ситиспэккин, Надя – айылҕалаах, олоҥхолуурга ананан төрөөбүт оҕо.

https://www.youtube.com/watch?v=-h4lWfTqO2k

Олоҥхоһут кыысчаан куораттан тиийбит ыалдьыттарга Устин Нохсоров “Дыырай Бэргэн” олоҥхотуттан быһа тардан иһитиннэрдэ. Бухатыыр атын ырыатын толордо. “Туойсууну, кылыһахтатан ыллыыры дьарыктаммыт оҕо барыта сатыыр. Оттон ат ырыатын толорор олус уустук. Надя эрэ кыайар”, — диэн быһаарда учуутала Анисия Даниловна.

«Жизнь в районах»: Фильм директора амгинской школы оценил российский зритель

Дмитрий Давыдов живет в наслеге Чапчылган, недалеко от Амги и работает директором местной школы. Помимо этого он является режиссером фильма «Костер на ветру», который собрал множество наград на престижных международных фестивалях. О том, как это произошло, он рассказал проекту «Жизнь в районах».


«Фестивальная работа всё еще продолжается, у нас очень много заявок. Прямо сейчас ведется работа с семью-восемью фестивалями. Чем их больше, тем для нас лучше. Фильм «Костер на ветру» сняли на собственные средства. Со следующими проектами надо выходить на федеральный уровень. Думаю, это будет важно и для всей республики», — рассказал Дмитрий Давыдов.

Фестивальное признание для съемочной группы оказалось совершенно неожиданным. Во время съемок картины стояла задача — выйти в республиканский прокат. На премьеру пришло очень много зрителей и представители журналистского сообщества. После такого успеха было решено, что картину надо продвигать.

D25B9155«Удивительно, что фильм стал интересен всем. Когда выезжаем на фестивали и показываем ленту людям из других уголков земли, им она очень нравится. При просмотре все плакали, мы рассказали о тех вещах, которые так или иначе трогают людей. Фильм не окупился, и в этом заключается наша ошибка. Если бы знали, что будет такой успех, то сначала показали бы его на фестивалях, а потом уже выпустили в прокат», — отметил режиссер.

https://www.youtube.com/watch?v=_YstcZdj2ls

В планах Дмитрия Давыдова — запуск следующего проекта. Сценарий, идея, команда — все есть. Если получится, то съемки стартуют осенью этого года. О чем будет картина, пока держится в секрете, но уже понятно, что тематика будет очень интересна зрителю.

Улуус олоҕо: Амма ыраас уутунан уонна минньигэс дьэдьэнинэн биллэр

Амма көмүс туораахтаах бурдугунан эрэ аатырар буолбатах. Манна Иван Емельянов саҕаттан “Амма” ТХПК диэн соҕотуопкалыыр, астыыр-үөллүүр тэрилтэ өрөспүүбүлүкэ, дойду таһымнаах быыстапка-дьаарбаҥкаларга ситиһиилээхтик кыттан элбэхтик ааттатан кэллэ. Бүгүн потребительскай кэпэрэтииби ааттыын-суоллуун саҥа, эдэр киһи Айыы Сиэн Черноградскай салайар. Бу туһунан «Сахамедиа» холдинг «Улуус олоҕо» бырайыагын чэрчитинэн кэпсиибит.


Амма сэлиэнньэтин кытта тэллэх баттаһа сытар Чапчылҕаҥҥа тиийэн, астыыр-үөллүүр комплекс эппиэттээх үлэһиттэрин кытта кэпсэттибит. Технолог Капитолина Юрченкова биһигини үөрэ-көтө көрүстэ. “Кэпэрэтиипкэ онус сылбын үлэлиибин. Технологтаабытым биир сыл буолла, — диир Капитолина Владимировна. – Комплекска күн аайы 1 туонна 900 киилэ үүт киирэ турар. Кыһын саамай кыччаабыта 1,5 туонна буолааччы. Кулун тутартан үүт дэлэйиэҕэ. Быйыл күһүн Абаҕаҕа “Илгэ” ХЭУо-ҕа 100 тиҥэһэ кэлбитэ эбиллии өттүгэр улаханнык дьайда. Сыччах ити соҕотох хаһаайыстыба тохсунньуга 30 туоннаны туттарда”.

“Аммалар” үүттэн тугу астыылларый? Үүт (3,2%), чөчөгөй (25%), аһытыллыбыт сүөгэй (20%), суорат (сыата суох), йогурт (3,2%) уонна иэдьэгэй. Маны таһынан нэһилиэктэрдээҕи сыахтарыгар арыылыыллар. Тохсунньуга 1 туонна арыыны астаабыттар. Саҥа сылга үктэниэхтэн улуус үрдүнэн 98,2 т үүтү туппуттарыттан 57 туонната астыыр-үөллүүр комплекс ирээтигэр тиксэр. Бөтүҥ, Абаҕа, Мээндиги, Соморсун, Чапчылҕан нэһилиэктэрин ыалларыттан уонна “Илгэ”, “Бөтүҥ”, “Соморсун” кэпэрэтииптэртэн, 17 бааһынай хаһаайыстыбаттан күннээҕи үүттэрин комплекс быһаччы тутар. Чапчылҕан ыалларыттан уратыларын кэпэрэтиип массыынатынан кэрийэн тиэйэн аҕалаллар эбит. Онон үүт туттарааччыларга – сынньалаҥ.

Чапчылҕаннааҕы комплекска үүт сыаҕар 8 киһи үлэлиир, маны таһынан нэһилиэктэргэ 8 арыылыыр сыаҕынан, 1 үүт эрийтэрэр уонна 5 үүт тутар пууннарынан барыта 60 киһи үлэлээн хамнастанар эбит. Орто хамнас 25-26 тыһ. солкуобай буолар. “Амма” ТХПК-гэр 9 эдэр исписэлиис тиийэн үлэлии сылдьар. Кинилэр өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн 10-нуу тыһ. солкуобай эбии төлөбүр ылаллар. Эдэрдэртэн биирдэстэрэ Саргылаана Антипина, бэлиэр, үүт сыаҕар маастардыыр. “Амма” кэпэрэтиипкэ эдэрдэргэ суол – аһаҕас.

Үүт сыаҕын тэриллэрэ эргэрэ быһыытыйбыттара бу дьыалаҕа сыһыана суох даҕаны киһи хараҕар быраҕыллар. “Суу-хаа оҥорор саҥа аппараат атыыласпыппыт бу күннэргэ айаннаан иһэр. Онон сотору тетрапакка көһүөхпүт”, — диир Капитолина Владимировна. Билигин “Амма” ТХПК астаан таһаарар үүтэ үс хонуктаах буоллаҕына, инникитин сыл аҥаардаахха баҕатыйаллара бааламмат. Реконструкция кэлэр 2018 сылга ыытыллыахтааҕа билиҥҥитэ чуолкай быһаарылла илик.

Биһиги эрэл санаалаах уу, утах, барыанньа астыыр, кутар сыахха киирэбит. Бу сыахха 5 киһи кыһын биир сменаҕа ньиргиччи үлэлиир. Уопуттаах маастар Матрена Слепцова билиһиннэрэринэн, сменаҕа 1-дии лиитирэлээх 3 тыһ. бытыылка уонна 19-туу лиитирэлээх 150 иһиккэ “Амма уута” диэн ыраас ууну кутан таһаараллар. Сайын икки сменанан 5 тыһ. бытыылкаҕа тиийэ куталлар. Бу хайысхаҕа ааспыт сыл былаанын 120 бырыһыан толорбуттар.

D25B7559Матрена Степановна ааспыт сайын-күһүн улуус олохтоохторуттан 2,5 туонна отону (киилэтин 1,5-лыы мөһөөххө), 600 киилэ сугуну (киилэтэ – 8 мөһөөх), 500 киилэ дьэдьэни (киилэтэ – 1,5 тыһ. солк.), 300 киилэ моонньоҕону (киилэтэ – 6 мөһөөх) уонна 1 туонна 300 киилэ долохунаны (киилэтэ – 110 солк.) туппуттарын киэн тутта кэпсээтэ. Харчытын утары төлөһөн иһэр буоланнар, тыа сирин ыаллара добуоччу дохуот аахсыбыттар. Инньэ гынан билигин биэс суол барыанньаны, сиробу астаан таһаара олороллор. Сменаҕа 200 киилэ барыанньаны астыыллар уонна 200 лиитирэ морс куталлар. Сок 11 көрүҥүн таһаараллар. “Дьон сөптөөхтүк аһааһын култууратын тутуһар буолан, сыыйа гааһа суох утахха көһөн эрэр”, — диир маастар. Кини эмиэ сыах оборудованиета уларытыллара уолдьаспытын этэр.

Бородууксуйаларын хайдах батаралларый? Улуус киинин иһигэр “Эт-үүт” уонна “Быйаҥ” маҕаһыыннарга “Амма” кэпэрэтиип күн аайы атыыга тахсар итиэннэ биирдиилээн чааһынай маҕаһыыннаахтар ылан атыылыыллар. Ону таһынан Дьокуускай куоракка “СахаАгроПродукт” өрөспүүбүлүкэтээҕи кэпэрэтиип, “Сайсары” бааһынай ырыынагар филиалларын нөҥүө батараллар.

https://www.youtube.com/watch?v=EkLdMZH7nDY

Манна даҕатан эттэххэ, эттэн астыыр сыах улуус киинигэр үрдүттэн баар эбит эрээри, кэм-кэрдии кэмчитийэн, кыайан сылдьыбатыбыт. “Эт-үүт” диэн маҕаһыыҥҥа элэгэс киирэн көрбүтүм: тобус-толору оҕонньоттор, эмээхситтэр кэчигирэһэн олороллор. Күн иллэҥ дьон быһыытынан күөрчэх сүөгэйэ атыыга киирэрин кэтэһэллэр эбит. Маҕаһыын даарыгар эт ас өттө баһаам. Холобур, убаһа хартата 7,5-дыы мөһөөххө сытар. Дьокуускайга СахаАгроПродукт киоскаларыгар 4,5 мөһөөххө атыыланар ээ. Испэр “аммалар убаһа иһин ытыгылыыр, күндүргэтэр даҕаны дьон эбит” дии санаатым.

«Жизнь в районах»: Амгинский технопарк помогает школьникам реализовать идеи

Команда «Сахамедиа» продолжает знакомить читателей с жизнью в Амгинском улусе. Вот уже четыре года там работает школьный технопарк «От Олонхо – к звездам», который прививает ученикам любовь к науке и тягу к знаниям. Сегодня в рамках проекта «Жизнь в районах» мы расскажем о нем.


Технопарк был открыт при Амгинском лицее четыре года назад. Сейчас при нем работают четыре экспериментальные лаборатории, посвященные различным аспектам деятельности человека.

D25B6197Заместитель директора по учебно-методической работе Мария Захарова рассказала, что благодаря проекту педагогическому коллективу удается воспитывать творческое начало в учениках: «В школах должна быть создана специальная среда, которая способствовала бы появлению новых идей и их практической реализации. Наиболее естественным пространством, где такая среда может быть сформирована, является школьный технопарк. Лицей носит имя нашего знаменитого земляка – академика Леонида Киренского. В технопарке есть четыре лаборатории – духовно-нравственного и эстетического воспитания, техническая, цифровых технологий и научно-естественных исследований».

Технопарк специализируется на проектно-исследовательской деятельности, в которую вовлечены все ученики с пятого по десятые классы. Летние научно-образовательные экспедиции школьников, производственная практика десятиклассников на амгинских предприятиях, экскурсии в учебные заведения и промышленно-производственные компании Якутска, участие в различных олимпиадах, научных конференциях, соревнованиях профессионального мастерства Junior skills дают очень многое для развития юных жителей района.

Такая организация работы способствовала достижению высоких результатов. Например, в 2015 году лицей вошел в топ-200 лучших сельских школ РФ, согласно независимому мониторингу московского института непрерывного математического образования.

В этом году в рейтинге лицеев и гимназий республики учебное заведение занимает четвертое место из более чем сорока образовательных учреждений повышенного уровня.

https://www.youtube.com/watch?v=3uluOzAekWk

Ежегодно ученики становятся победителями и призерами республиканских и всероссийских предметных олимпиад и конференций. Они выезжают в Москву, Санкт-Петербург, Новосибирск и Ярославль.

Работа, направленная на развитие творческих способностей учеников, значительно повышает уровень учащихся. В этом и заключается цель педагогического коллектива инновационной школы Амгинского улуса.

Улуус олоҕо: Анатолий Баишев Аммаҕа саҥа хаһаайыстыбаны “айааһыыр”

Амма ааттааҕын, аатырбыт мадьыны Анатолий Баишевы саха дьоно үксэ добун түһүлгэлэр ыһыылаах-хаһыылаах күрэхтэһиилэригэр кыайан-хотон өрөгөйдүүрүн көрөн-истэн билэллэр. Ол эрээри, кинини хаһаайыстыба салайааччытын быһыытынан ахсааннаах киһи ундаардыыр буолуохтаах. Ол туһунан бүгүҥҥү «Улуус олоҕор» кэпсэтиини ааҕыҥ.


Иллэрээ сыл “Амма” производственнай кэпэрэтииптэн арааран, сылгыны иитии салаатыгар туспа “Давидофф” ХЭУо-ны тэрийбиттэр. Бу саҥа тэрилтэни “айааһыыр” эппиэтинэһи уопуттаах сылгыһыт, биллиилээх ат баайааччы Анатолий Баишевка итэҕэйэн сүктэрбиттэр. Онон саҥа тэриллии туох-хайдах үлэлии олорорун билсэр түгэн тосхойбутун туһанан, улуус кииниттэн чугас сытар базаларыгар тиийэ сырыттыбыт. Быйылгы кыстыкка 500-чэ сылгыны, ол иһигэр 20-чэ сүүрүүк аты, иитэн тураллар эбит. Хаһаайыстыбаҕа 10 киһи үлэлиир: 1 бухгалтер, 1 тырахтарыыс уонна сылгыһыттар.

D25B9217— Хара үлэни баҕас оҥоробут, тулуппаппыт. Уустуга диэн сайын от үлэтигэр тиэхиньикэҕэ саппаас чааска, уматыкка улаханнык ороскуотурарбыт кыаһылыыр, -диир Анатолий Анатольевич. – Бэйэбитигэр түөрт тыраахтардаахпыт, ону таһынан чааһынайдары наймылаһабыт. Тыһыынчаттан тахса гектарга элбэх сыллаах оту ыспыппытын хомуйабыт, онтубутугар 12 туонна кэриҥэ сэлээркэни туттабыт, оттон саппаас чаас — ааҕан сиппэт үлүгэр. Сылгы төбөтүгэр өрөспүүбүлүкэ уонна федеральнай бүддьүөттэртэн мунньан-тараан мөлүйүөн аҥаара суумалаах субсидия кэлэр. Таһынан барбыт ороскуоту барытын хаһаайыстыба уйунар. Бэйэбититтэн тутулуктааҕын, төһө кыайарбытынан, оҥоро сатыыбыт. Сүрүннээн күһүн убаһа этин туттардахпытына, дохуоттанабыт. Сылгыһыт орто хамнаһа 20 тыһ. солкуобай буолар.

— Сылы хайдах түмүктээтигит?

— Улахан хаһаайыстыбаттан туох даҕаны иэһэ-күүһэ суох арахсыбыппыт. Этэргэ дылы, ыраас илиистэн саҕалаабыппыт. Онон былырыын да, быйыл да сылы кыра чорбохтоох түмүктээтибит.

— Сүүрүүк сылгыларгыт хаһаайыстыбаҕа “айах адаҕата” эрэ буолаллар дуу эбэтэр ороскуоттарын толуналлар дуу?

— Билбэт дьон “сүүрүүк ат икки мүнүүтэ сүүрэн кыайда даҕаны, хаһаайыныгар мөлүйүөнү эбэтэр саҥа массыынаны тэбэн биэрэр курдук” олус судургутук саныыллар. Дьиҥэр, оннук буолбатах. Сүүрүүк ат көннөрү сылгытааҕар быдан уустук көрүүлээх, ороскуоттаах, сылы эргиччи бүөбэйдииргин эрэйэр. Сүүрүүктэр кыһын сылааска, көнньүүһүнэҕэ тураллар. Көрөр, баайар киһини эмиэ анаан хамнастаан тутуоххун наада. Ол гынан баран, кырдьык, улахан бириистээх күрэхтэһиигэ хайа эмит атыҥ “сүүрэн кэбистэҕинэ” үчүгэй бөҕө буоллаҕа: бэйэтин айаҕын таһынан бириэмийэ харчыта хаһаайыстыба сорох ороскуотун сабарга көмөлөөх буолар. Кыайыы наар кэлэ турбат ээ. Элбэх сыранан, ороскуотунан ситиһиллэр. Дьыала харчытыгар буолбатах. Ил Дархан, бырабыыталыстыба, Дерби бириистэригэр кыайдаххынна, “Амма ата кыайда” диэн аатыгар-суолугар сытар буоллаҕа.

Атын улуустарга сүүрүүк сылгылаах хаһаайыстыбаларыгар олохтоох бүддьүөттэн 1-2 мөл. солкуобайы биэрэллэрин туһунан биир идэлээхтэрим кэпсээччилэр. Быйылгы кыстыкка биһиги улууспут соҕотуопкалыыр, астыыр улахан тэрилтэтэ – “Амма” потребительскай кэпэрэтиип (сылгыбыт этин бу тэрилтэҕэ туттарабыт) 250 тыһ. солк. суумаҕа эбиэс бурдук атыылаһан биэрэн көмөлөстө. Улууспут баһылыга Николай Архипов “Манчаары оонньуулара” күрэхтэһиигэ бэлэмнэниинэн сиэттэрэн, улуус бүддьүөтүттэн үп көрдөрөн өйүөх буолбута.

— Анатолий, ханнык аттаргар ордук эрэнэҕин?

— Биһиэхэ ыраас хааннаах боруода сэттэ аттаахпыт, онтон уратылара сиэнчэрдэр. Соҕурууттан атыылаһан аҕалбыт Гоу Стивен уонна Фрут Элли диэн аттарбытыгар эрэлбит улахан. Кинилэр билигин иккиэн биэс саастарыгар сылдьаллар. Быһа эппэппин: аны сайын биэтэк бэйэтэ көрдөрүө.

— Сылгыларгытын ханна мэччитэҕит? Хас базалааххыт?

— Барыта үс базалаахпыт. Сүрүннээн Амма хочотунан, Чакырынан сылдьан мэччийэллэр. Дьыл баччатыгар, бэлиэр, хаһыы бүтэн, сылгыбыт 80 бырыһыана эбии аһатыыга киирдэ. Улуус киинигэр сэбиэскэй кэмҥэ сопхуос 1 тыһ. кэриҥэ сылгылааҕа. Билигин кэтэхтиин эмиэ ол ахсааҥҥа тиийэн турар. Дьиҥэр, хочо киэҥ куйаар буоллаҕа. Мэччирэҥ кэмчи. Тоҕо диэтэххэ, дьон окко олус хойутаан киирэр буолла. Биһиги сопхуоска үлэлиирбит саҕана бэс ыйыгар ыһыах кэнниттэн тута ходуһаҕа киирэр этибит. Билигин “абааһы мунньаҕын” кэнниттэн, өссө ардахха баттатымаары, кураанныырын кэтэһэн баран, атырдьах ыйыгар окко турунар үгэс үөскээтэ. Инньэ гынан хадьымал адьас кэнчээрилээбэккэ хаалар. Сылгы кыһын күөх оту сиир буоллаҕына эрэ нүөл, чөл туруктаах сылдьар айылгылаах. Иккиһинэн, Амма нэһилиэгэр халдьаайы өттүгэр туора үрэхтэрбит суохтара охсор. Өр сыллаах кэтээн көрүүбүнэн, сылгы куулаҕа турбат. Турдаҕына даҕаны түргэнник ырар, охтор. Куула сир ото соппоҥ буолар. Айылҕа кыыла халдьаайыга — саас күн тыгар, сылытар сиригэр — тардыһар.

https://www.youtube.com/watch?v=KZvOLi8_Xko

Анатолий Анатольевич маҥнай тэриллэллэригэр сылгы бородууксуйатын астыыр сыах аһан үлэлэтэр былааннаахтарын, ол үп-харчы кырыымчыгыттан иҥнэн турарын иһитиннэрдэ. Салайааччыны кытта сылгыһыт балаҕаныгар чаас аҥаарыттан ордук кэпсэтэн баран, саҥа хаһаайыстыба кыаҕын ыларыгар эрэмньи санаалаах таҕыстым. Уолаттар харахтара уоттаах. “Давидофф” ХЭУо сылгыһыттарын орто сааһа – 35. Ол аата эрчимнээхтэр, кэскиллээхтэр.

Проект «Жизнь в районах»: «Амгинские полуфабрикаты» занялись производством замороженного супа

Журналисты «Сахамедиа» в рамках проекта «Жизнь в районах» продолжают рассказывать о тружениках Амгинского улуса. В районе есть предприятие, которое семь лет занимается выпуском полуфабрикатов, пользующихся популярностью у покупателей.


D25B8900Руководитель ООО «Амгинские полуфабрикаты» Надежда Николаева рассказала об истории успеха: «Мы выпускаем около 30 видов замороженных полуфабрикатов: котлет, тефтель, супов. Сначала предприятие было небольшим, но в последнее время объемы производства выросли. В прошлом году выпустили 86 тонн продукции, выручка составила 28 миллионов рублей».

В «Амгинских полуфабрикатах» работают 30 человек, есть магазин. Недавно открыли цех готовой продукции, в котором производят готовые супы в замороженном виде и другие блюда.

Изделия Надежда Николаева поставляет в Усть-Майский, Мегино-Кангаласский, Горный районы и Якутск. В столице продукция реализуется в 30 магазинах. «Планируем в будущем расширить сбытовую сеть, но пока сделать это не позволяет небольшая производительность. При этом мы являемся обладателями множества наград», — отметила руководитель.

«Амгинские полуфабрикаты» выпускают пока редкий для Якутии продукт — готовый замороженный суп. Блюдо — борщ или рассольник — достаточно просто приготовить: нужно всего лишь поместить заготовку в кастрюлю и сварить. Надежда Николаева уверена, что рано или поздно он будет очень востребованным.

https://www.youtube.com/watch?v=p0HSDyiINEc

Улуус олоҕо: Амма олохтооҕо Николай Гермогенов кус, куруолук, хаас, индюк иитэр

Амма сэлиэнньэтин биир кытыы уулуссатыгар турар дьиэ аттыгар үүтээни санатар балаҕаҥҥа кууруссалар, индюктар, хаастар, оттон уһаайба аннынааҕы көлүйэҕэ ойбонноох тэпилииссэ иһигэр көҕөттөр дьыл оройунааҕы тымныыттан толлубакка, бэйэлэрин сылаастарынан угуттанан олороллорун аан маҥнай көрдүм. Эгэ, куобах быраата куруолук оһохтоох дьиэҕэ дугуйданыа баар дуо?! Бу туһунан «Улуус олоҕо» бырайыакка кэпсиибит.


D25B9112Бу – бааһынай Николай Гермогенов хаһаайыстыбата. Кини баһаарынай чааска үлэлээбит. Биэнсийэҕэ тахсан баран, иллэрээ сыл бааһынай хаһаайыстыба тэриммит. Эрдэ, оҕолоро кыраларыгар, сүөһү ииттэ сылдьыбыттар. Билигин сылгылара бааллар. Икки атыыр үөрдээх. Тыйдарын дьиэ таһыгар далга туруорар.

Николай Марковиһы ыган “отчуоттаппыппынан”, ити маҥнай көрбүт балаҕаммытыгар 80-ча куурусса (ону кытта хас даҕаны бөтүүк баар), 7 хаас (о.и. 3 атыыр), 3 тыһы уонна 1 атыыр индюктар биир дьиэ кэргэн курдук иллээхтик-эйэлээхтик олороллор. Арай, хаастарын тимир сиэккэнэн быыс тардан, туспа тутар эбит. Кинилэр суостаах көтөрдөр, кыра “бырааттарын-балыстарын” тобулута тоҥсуйан кэбиһиэхтэрин сөп.

Куруолуга оҕолуун-уруулуун 60-ча үһү гынан баран, биһиги харахпытыгар биир эрэ көһүннэ. Онтубут анал уйаҕа сытар ийэ куруолук быһыылаах. Бука, оҕолоноору оҥостон сыттаҕа. Хаһаайын: “Сылга хастыыта даҕаны төрүүллэр”, — диир. Эргэ ампаар муостатын анныгар уонна окко уйаланаллар эбит. Элбэх киһи саҥатыттан тыаһырҕаан дуу, сарсыардааҥы дьыбарга тымныырҕатан дуу, хороонноруттан быкпатылар. Хаһаайын аһыыр иһиттэригэр куппут туораах бурдуга олорбутунан хаалла.

Гермогеновтаах тэлгэһэлэриттэн өрүс хочотун диэки ыллык суолунан аллара түһэн истэххэ, ыраахтан ураһаҕа майгынныыр дьоҕус тутуу хоройон турара көстөр. Онтубут тэпилииссэ эбит. Саллапаан бүрүөһүннээх. “Бу улахан көлүйэ этэ. Кэлин уолан-тардан, кыччаата”, — диир Николай Маркович уонна ортотугар, саамай дириҥ сиринэн чардаат алларбыт. Тэпилииссэ аанын модьоҕотун нэһиилэ атыллаан киирбиппит – чардаат сиикэй сытар, онно сорох кустар уста сылдьаллар, үгүстэрэ тула кытыытыгар кэчигирэһэн, төбөлөрүн бэйэ-бэйэлэрин кынаттарын анныларыгар уган баран, нуктуу олороллор.

Аан аһыллаатын хаһаайыннара киирбитин билэннэр, сэргэхсийэ, саҥалара-иҥэлэрэ хойдо түстэ. Барыта 40 көҕөн баарыттан атыыра — 8. Өссө киһи хараҕар көстүбэт дьукаахтардаахтар үһү: ити үрдүк модьоҕо андаатардар үлэлэрэ эбит, тэпилииссэ туох баар үүтүн-хайаҕаһын барытын муоҕунан бүөлээбиттэр, аанынан эмиэ тымныы үргүйэрин сөбүлээбэккэ, уунан төһө тиийэллэринэн муоҕу, оту таһан сыбаабыттара утары тоҥон хаалбыт. Хата, туһалаах, абыраллаах дьукаахтар диэтэҕиҥ. Чардаат ойбоно тоҥмокко, мэлдьи сиикэй сытарыгар бу кыыллар үтүөлэрэ улахан буолуохтаах.

https://www.youtube.com/watch?v=CNKVAnxduf0

“Көҕөттөргүн хантан, кимтэн ылбыккыный?” – диэн ыйыппыппар, бастакыларын саас айылҕа көҕөнүн сымыытын булан, инкубаторга баттатан үөскэппитин эттэ. “Охота и рыбалка” биэриигэ “подсадной” дэнэр тыһы кустарынан ыҥыттаран бултуулларын көрөн идиэйэ киирбит. “Сотору атыырдарыттан араарыам. Бэйэтэ атыырдаах, сабыллыбыт кус “көрдөөбөт” буолар. Саас айылҕаҕа таһааран, үчүгэйдик ыҥырар тыһылары талан, кустуурбар туһанабын”, — диир Николай Маркович. Кэлин дьон билэннэр атыылаһар эбэтэр уларсар буолбуттар. Сааскы булт кэнниттэн тыһыларын сымыыттатар. Биир кус 40-ҥа тиийэ сымыыты биэрэр эбит. Сымыыттарын инкубаторга баттатан ылан үөскэтэр уонна сайын-күһүн күн аайы идэһэ оҥостоллор.

Барыта 6 инкубатордаах. Тыа сиригэр саас-сайын электричество уотун араас албаһынан араарар үгэстээхтэр. Оннук түбэлтэҕэ аккумуляторга холбуур. Инкубаторга атын көтөрдөрүн сымыыттарын эмиэ баттатар. Куурусса киэнин үксүгэр сымыытынан атыылыыр, маҕаһыыҥҥа туттарар. Биир устууката 10-нуу солкуобайга, чоппуускатынан 1,5-2 мөһөөххө, сымыыттыыр куурусса 1 тыһ. солкуобайга холкутук бараллар. Куруолук этин эмиэ атыылыыллар. Кыра оҕолоох ыаллар уонна куртах-оһоҕос ыарыылаахтар киилэтин 5 мөһөөххө анаан сакаастаһан ылаллар. Онон көтөрдөр да, кыыллар да аһыыр бурдуктарын сыанатын толуйаллар.

“Үксэ бэйэбит айахпытыгар барар, — диир икки устудьуон уоллаах уонна оскуолаҕа үөрэнэр кыыстаах ыал аҕа баһылыга. — Атын ыаллар курдук, маҕаһыынтан, ырыынактан атыыласпаппыт эбэтэр камераҕа тоҥорон хаһааммаппыт. Тэлгэһэбитигэр сүүрэ сылдьар куһу, куруолугу тутан киллэрэн, тута сибиэһэйдии сииргэ үөрэнэн даҕаны хааллыбыт.”

D25B9120Кэргэнэ иистэнньэҥ буолан, кэлин куруолук тириитин туһаҕа таһааран, таҥас гынар толкуй киирбит. Олус халыҥ тириилээх кыыл буолар эбит, куоракка сыахха имиттэрбит үрүҥ куруолук тириилэрин тэлгэтэ сытарын көрдөрдө.

Түргэнник ситэр салааны биһирээбит бааһынай өссө бааһыналаах. Сир үлэтинэн үс сыллааҕыттан ыла дьарыктанар гынан баран, быйыл эрэ дьиэтин анныгар 5 гектарга хортуоппуй эрдэтээҥи суордун олордубута дьэ табыллан, үүнүү биэрэн, атырдьах ыйыттан атыыга таһаарбыт. Бачча үлэһит киһи граҥҥа тоҕо киирсибэтин туоһуласпыппар: “Кимиэхэ даҕаны үҥпэккэ-сүкпэккэ, бэйэбэр сөп буолардыы, кыра-кыралаан кыыл-сүөл ииттэрим ордук курдук”, — диэн хоруйдаата.

Проект «Жизнь в районах»: Амгинский музей хранит историю прошлых лет

В Амгинском районе есть населенный пункт, который буквально пропитан историей. Этому способствовало множество событий, когда-то здесь происходивших. Свою лепту внесла и сотрудник сельской библиотеки Матрена Захарова, которая 34 года бережно собирает и хранит частицы прошлого. Об этом она рассказала проекту «Жизнь в районах».


В 2014 году библиотека и краеведческий музей переехали в новое здание. «До этого работали и при клубе, и при конторе. У нас здесь хранятся экспонаты и фотографии. Я мечтала быть работником музея с детства и начала собирать вещи уже во время своей комсомольской работы. До 1982 года здесь жили десять человек, было всего пять домов. Но в 1980 году первый секретарь РК КПСС Амгинского района Максим Сибиряков решил, что пять наслегов должны стать целинными поселками«, – рассказывает Матрена Захарова.

D25B8492Мэндиги стал первым из целинных поселков. 6 апреля 1982 года по комсомольской путевке из 17 районов приехали 27 человек. Люди, прибывшие в населенный пункт, работали над освоением земель, строили фермы, сдавали государству молоко и мясо. В то время население составляло 40 человек, а сейчас, по последним статистическим данным, – 450.

По словам библиотекаря, первым жителям торжественно вручали праздничные ленточки и книгу Николая Островского «Как закалялась сталь».

Музейные экспонаты один за другим рассказывают о былых временах. Исторические фотографии, орудия труда, документы демонстрируют основные этапы развития Мэндиги и в целом улуса.

Кроме того, 11 тысяч лет назад здесь водились мамонты. Окаменелости и останки этих древних животных люди находят вплоть до наших дней.

D25B8466

Также в музее собрана богатая коллекция различных предметов утвари и быта прошлых лет. А кроме того, здесь хранятся свидетельства событий гражданской войны.

Другой примечательный факт – в 17 веке в этой местности бывало войско Тыгын Дархана, поэтому жители села надеются, что какие-то сцены блокбастера об известном герое якутских преданий будут сниматься именно у них.

Улуус олоҕо: Аммаҕа саҥа тутуллубут оҕо саада кырачааннар сайдыыларыгар бары усулуобуйаны тэрийэр

Амма улууһун киин сэлиэнньэтигэр быйыл кыһын оҕо саадын саҥа таас дьиэтэ тутуллан киирдэ. Манна “Хатыҥчаана” уһуйаан 240 кырачаан иитиллээччитэ уйаламмыт. «Улуус олоҕо» бырайыак суруналыыстара тиийбит күннэрбитигэр харантыын биллэриллэн, килэйбит-халайбыт таас уораҕайга оҕолор суохтара. 


— Улууспут киинигэр түөрт уһуйаан баарыттан “Сардаана” оҕону сайыннарар киин кэнниттэн биһиэнэ иккис улахан тэрилтэ, — диэн билиһиннэрэр “Хатыҥчаана” оҕо саадын сэбиэдиссэйэ Саргылаана Петрова. – Дьиҥэр, бырайыагынан 200 миэстэлээх. Онтон туораан, эбии биир бөлөх сылдьарыгар хос оҥоттордубут. Онон оҕолорбутун 10 бөлөххө, мантан бииригэр нууччалыы тыллаахха, арааран иитэр кыахтанныбыт. Саҥа дьиэбитигэр ый аҥаарын эрэ кэриҥэ үлэлээтибит. Тутууну 2014 сыллаахха Яков Ефимов салайааччылаах “Хотугу дьиэ” тэрилтэ саҕалаабытын “Строй Прогресс” ХЭУо ситэрдэ. Саҥа улахан дьиэлэнэрбитин Амма бүтүннүү күүппүтэ. Билигин даҕаны 76 оҕо уочаракка турар.

https://www.youtube.com/watch?v=yU_DOMxGIlw

Саргылаана Гаврильевна салгыы уруккуну-хойуккуну ахтан-санаан ылар. Иллэрээ сыл уһуйаан үйэ аҥаардаах үбүлүөйүн бэлиэтээбиттэр. Ол тухары уонунан көлүөнэ ыччат иитиллэн, элбэх киһи үлэлээн-хамнаан аастаҕа, сайдыы өттүгэр уларыйыы-тэлэрийии даҕаны үгүс буоллаҕа. Маҥнай тэриллэригэр 25-тии иитиллээччилээх икки эрэ бөлөхтөөх буоллаҕына, 2013 сылтан үс бөлөҕүнэн 57 оҕоломмуттар. Онтон 2015 сыллаахха биэскэ тириэрдибиттэр. Ону таһынан, оҕо ахсаана элбээн, кыһалҕаны хайдах эмит быһаарар инниттэн 12 кырачааны дьиэлэригэр көрбүттэр. Эргэ дьиэлэрэ сууллар-саахалланар туруктааҕынан 2013 сыллаахха сабыллыаҕыттан түөрт сиринэн үлэлии олорбуттар. Ол кыһалҕалаах кэм устуоруйаҕа эрэ хааллаҕа. “Хатыҥчааналар” өссө түргэнник саҥа таас уораҕайдаммыт дьоллоох дьон эбиккит диэн ымсыыра саныырбын аһаҕастык биллэрдим.

Үөһэ ахтыллыбытын курдук, билигин 10 бөлөххө 240 оҕо сылдьар. Ол иһигэр 2-гэр диэри саастаахтарга аналлаах дьааһыла икки бөлөҕөр 51 кырачааннаахтар. Өссө эт-хаан сайдыытыгар хааччахтаах 17, ол иһигэр 7 инбэлиит оҕону иитэллэр. Чэгиэн оҕолору кытта тэҥҥэ сырыттахтарына сайдаллар диэн санааттан. Онуоха анал бырагыраамалаахтар. Маннык оҕолоох бөлөх иитээччитин хамнаһыгар эбии 0,3 бырыһыан ааҕыллар. Үлэ кэллэктиибэ эмиэ икки төгүл эбиллэн, 65 үлэһиттэммит. Кинилэр истэригэр 8 эр киһи баар. Улахан хаһаайыстыбаны Анатолий Федоров дьаһайар эбит.

Кэпсэтиигэ Анатолий Георгиевич холбоһон, бу уораҕай 3400 кв. миэтэрэ иэннээҕин, тутуу ороскуота 250-тан тахса мөл. солкуобайга тэҥнэспитин иһитиннэрдэ. Өссө үһүс этээскэ сөтүөлүүр бассейннаах буолуохтааҕын оннугар, үп кырыымчыгыттан уонна бириэмэҕэ ыктаран, кэлин хааччыллыыта уустугуруох, ороскуота олус улаатыах курдугуттан иҥнэн даҕаны, “кураанах бассейны” туруорбуттарын көрдөрдүлэр. Хаһаайыстыба сэбиэдиссэйэ этэринэн, элбэх оҕону аһатарга түөрт билиитэлээх биир электрическэй оһох итиэннэ сойутар-тоҥорор камералар аҕыйахтарынан, кыамталара эппиэттэспэт эбит.

Мин ити кыһалҕа сыыйа быһаарыллыаҕар эрэмньи санаалаах таҕыстым. Тоҕо диэтэххэ, “Хатыҥчаана” уһуйаан ахсынньы 2 күнүгэр Федот Потапов аатынан Амматааҕы Култуура уонна Сынньалаҥ киинигэр кэнсиэртээх акция тэрийбиттэригэр 1 мөл. 200 тыһ. солк. харчы киирбит. Ити үпкэ “Уран” дизайн студиятын кытта кэпсэтэн, дьиэлэрин ис бараанын “Амма кэлэр кэскилэ” диэн бырайыагынан оҥотторо сылдьаллар. Билиҥҥитэ “Кыһыҥҥы саад” ойууланан-бичиктэнэн турар. Ситтэҕинэ-хоттоҕуна бэртээхэй диэн кэрэ бэйэлээх дыбарыас буолсу. Дьиэ тэлгэһэтигэр 7 былаһааккалаах: биэһэ оонньуурга, биир эти-хааны эрчийэргэ аналлаахтар уонна биир инбэлиит оҕолору чэбдигирдэр комплекс. Хабаровскайга “КСИЛ” фирмаҕа сакаастаан ылбыттар.

Саргылааналаах Анатолий бэйэлэрэ оҕо саадыгар сылдьалларын саҕана “Березка” дэнэр дьыссаат тоҕо “Хатыҥчаана” уһуйаан буолбут ис хоһоонун Саргылаана Гаврильевна маннык быһаарда. “Бааһынайынан” аатырар Амма улууһун киинигэр оҕолор сахалыы да, нууччалыы да санааларын сааһылаан сайа эппэт буолбуттарыттан, саҥа үйэҕэ үктэнэр сахха төрөөбүт тылы сайыннарыыга туруммуттар, итиэннэ сахалыы иитэр-үөрэтэр үлэлэригэр дьүөрэлээн “Хатыҥчаана” диэбиттэр. Онон уһуйааҥҥа билигин филолог үөрэхтээхтэри сэргэ логопед, дефектолог, психолог курдук исписэлиистэр үлэлэһэллэр. Тылы сайыннарыы араас оонньууларынан, хамсаныыларынан, илии үлэтинэн эмиэ ситиһиллэр. Аны саҥа дьиэлэммит дьон сиэринэн саха, нуучча уонна английскай тылларынан тэҥҥэ үөрэтиигэ ылсаары сылдьаллар. Онон иитээччилэри үгүс түбүктээх үлэ күүтэр.

Аныгы иитээччи төһө хамнастааҕый?

Үөрэх-иитии эйгэтиттэн тэйиччи сылдьар киһи кулгааҕым уһугунан иһиттэхпинэ, кэлин наар учуутал, иитээччи хамнаһа үрдээбитин этэллэр. “Хамнастара улаатан, сүөһү ииппэт буоллулар” диэччилэр эмиэ бааллар. “Хатыҥчаана” уһуйааҥҥа педүлэһиттэр ортотунан 40 тыһ. солк. хамнастаахтар. Ол гынан баран, хааччыйар, техперсонал ортотунан 16,8 тыһ. солкуобайы аахсар буолан, орто хамнас 27,5 тыһыынчаҕа тахсар эбит. Үлэһиттэр орто саастара – 38. Бу иһигэр саҥа үлэлээн эрэр эдэрдэр даҕаны элбэхтэр, 30-35 сыл үлэлээбиттэр кытта бааллар. “Биир төбө үчүгэй, үс өссө ордук” дэнэринии, Саргылаана Гаврильевна кини иннинэ сэбиэдиссэйдээн ааспыт Александра Петровна Куприяновалыын уонна Мария Петровна Неустроевалыын билиҥҥэ диэри биир өйүнэн-санаанан өйөһөн эйэ-дэмнээхтик үлэлии сылдьалларын киэн тутта кэпсээтэ. Кырдьыгынан эттэххэ, саха сэлиэнньэтин аайы суох тыыннаах холобур ээ.

Төрөппүттэр төһөнү төлүүллэрий?

Биир-икки оҕолоох ыал оҕотун уһуйааҥҥа иитээччилэр илиилэригэр туттардаҕына, аһылыкка, көрүүгэ-истиигэ диэн күҥҥэ 70-нуу, үс оҕолоох ыал 40-нуу солкуобайы, ол эбэтэр ый 20 күнүгэр туһааннааҕынан 1400 уонна 800 солк. харчыны төлүүллэр. Мантыҥ өссө компенсацияланан төннөн кэлэр: биир оҕоҕо – 20, икки оҕоҕо – 50, үс оҕоҕо 70 бырыһыанынан.

“Хатыҥчаана” 2016 сыллааҕы ситиһиилэрэ

D25B6568“Сыл бастыҥ уһуйаана” улуустааҕы куонкуруска – улуус баһылыгын 50 тыһ. солк. грана.

XXIII Бүтүн Россиятааҕы “Талантоха” педагогтарга аналлаах айар куонкурус “Педагогтар айар уонна методическай үлэлэрэ” номинацияҕа:

Пахомова Ульяна Дмитриевна “Сонор” оонньууга 5-7 саастаах оҕолору дьарыктыыр эбии үөрэхтээһиҥҥэ бырагырааматынан – лауреат.

Неустроева Мария Петровна “Кыра чинчийээччи” диэн 5-6 саастаах оҕолорго эбии үөрэхтээһиҥҥэ бырагырааматынан – лауреат.

Акимова Наталья Владимировна “Сыл иитээччитэ – 2016” улуустааҕы куонкуруска “Үөрэҕирии лидерэ” номинация хаһаайката.