Сунтарский улус 2017 — Архив новостей

Сунтаар Куокунутугар сүөһү аһылыгын оҥорон таһаарар баазаны тэрийэри эттилэр

Куокунулар улууска 8 сыл таһаарыылаахтык үлэлээбит киэҥ-холку, аламаҕай майгылаах урукку баһылыкпытын Владимир Тихоновы үөрэ-көтө көрүстүлэр.

Бырабыыталыстыба биир сыллааҕы үлэтин отчуотун истэн баран, сүрүн боппуруостары туруорустулар. Сыл аайы оттооһун тэтимэ бытаанын, окко хойутаан киирии маассабайын бэлиэтээтилэр. Ити түмүгэр кыстык хаарын үрдүнэн улууспутугар 500 туонна от ыарахан сыанаҕа, үлүгэрдээх ороскуоту оҥорон, тиэллэн кэлиэхтээҕин сыыһанан аахтылар. Маныаха туһааннаах этиини уордьаннаах механизатор, олоҕун устата илиитин тимир көлөттөн араарбатах, билигин сааһырдар даҕаны нэһилиэгэр тыраахтарынан араас үлэни толорон дьон махталын ылар К.И.Михайлов оҥордо. Кини сүрүн болҕомтону манныктарга уурарга эттэ:

– Урукку сылларга оҕолорбутун үлэҕэ-хамнаска үөрэтэр-такайар аналлаах үлэ-сынньалаҥ лааҕырдара үлэлииллэрэ олус үчүгэй этэ. Билиҥҥи оҕолортон сорохторо окко кыттыбакка дьиэлэригэр компьютерга, интэриниэккэ, суотабай төлөпүөҥҥэ олороллоро мэлдьэх буолбатах. Сүрүн болҕомтону урут туһаныллыбыт бааһыналары тилиннэрэн сиилэһи, күөх маассаны элбэтиигэ ууруохха. Мин 50-ча сылтан ордук тимир көлөнү тэһииннээн сүүрдүбүт киһи талаҕынан, сэтирбит отунан бүрүллүбүт бааһыналары көрөммүн хараастабын. Элбэх тиэхиньикэни түмэн Улахан Табаҕаны тилиннэриэххэ диэн кэпсэтии барбыта ыраатта. Аһылык баазатын тэрийдэхпитинэ эрэ ынахпыт, сылгыбыт элбиэҕэ.

Агрооскуола дириэктэрэ Н.А.Иванов үөрэнээччилэри үлэҕэ иитии хайдах тэриллэрин, агрокластеры туруорсарын, бэйэлэрин күүстэринэн 60 туонна оҕуруот аһа хараллар овощехранилищены туппуттарын, күһүн аайы бэйэлэрин хортуоппуйдарын, хаппыысталарын атыылаан үп-харчы киллэрэллэрин, өссө киэҥ далааһыннаахтык үлэлииргэ, бородууксуйаны батарыыга тиэхиньикэ наадатын кэпсэттэ. Салгыы тыл эппит дьон оттуур сирдэрин докумуона бүтэ илигин, ыраастаммыт иһэр ууну, саҥа хотон тутуутун, ФАП боппуруоһун, интэриниэт бытаанын кэпсэттилэр, туруорустулар.

Кириэстээххэ култуура дьиэтэ төһө да тымныытын иһин отчуокка 82 киһи кэлбит. Бөлөх салайааччыта В.И.Тихонов биир сыллаах үлэни отчуоттуон иннигэр былырыыҥҥы туруорсуулар төһө туолбуттарын билиһиннэрдэ: онно этиллибитинэн, боротокуолга киирбит 10 боппуруостан 6-та туолбут. Саалаҕа мустубут дьон Ил Түмэн дьокутаата Александр Уаров өрөспүүбүлүкэ парламенын үлэтин туһунан кэпсээбитин болҕойон иһиттилэр.

– Ил Түмэн саамай тутаах, сүрүн үлэтин кылгастык билиһиннэрдэххэ маннык. Бэһис ыҥырыылаах Ил Түмэн дьокутааттара 25 сокуон бырайыагын дьүүллэһэн бигэргэппиппит. Итинтэн 6 сокуонун Арассыыйа Бэрэсидьиэнэ В.В.Путин илии баттаан олоххо киирдэ. Олортон биирдэстэрэ мировой судьуйалар ахсааннарын элбэтии. Холобур, эһиги улуускутугар урут биир мировой судьуйа үлэлиир эбит буоллаҕына, билигин иккиэлэр. Өссө 7 сокуоммут Судаарыстыбаннай Дуума дьокутааттарын бастакы ааҕыытын ааста. Онон Саха сирин парламена сокуону оҥорууга инники күөҥҥэ сылдьар. Парламеммыт спикерэ А.Н.Жирков 85 регионтан рейтининэн алтыс миэстэлээх. Өрөспүүбүлүкэ 3 сыллаах бүддьүөтүн ылыммыппыт. Соторутааҕыта парламеммытыттан анал дэлэгээссийэ, хардарыта уопут атастаһыы бэрээдэгинэн, Красноярскайга бара сылдьыбыта. Биһиги бу сылга тыа хаһаайыстыбатыгар 10 млрд 700 мөл. солк. көрбүт буоллахпытына, олохтоохтор бу салааҕа баара-суоҕа 968 мөл. солк. тыырбыттар. Мантан да көстөрүнэн, тыабыт хаһаайыстыбатын сайдыытыгар улахан болҕомто уурулларын этиэххэ наада, – диэтэ Александр Сергеевич.

Араас ис хоһоонноох боппуруостар кэннилэриттэн кэпсэтии, туруорсуу саҕаланна. Биир сүрүн туруорсар боппуруостарынан саҥа оскуоланы туттарыы буолар. Бырайыага бүппүт, бу сылга саҕаланыахтаах. Олохтоохтор туруорсууларынан улууска кэлэр дивидент харчытынан эһиил 2018 сылга бүтэрэр сорук турар. Успуорт саалата «Үтүө дьыала» харчытынан үбүлэнэн эмиэ тутуллуохтааҕын эттилэр. 85 саастаах ытык кырдьаҕас, билигин даҕаны тыа хаһаайыстыбатыгар быһаччы үлэлии сылдьар М.И.Коколов этиитэ Бырабыыталыстыба бөлөҕүн чилиэннэрин болҕомтолорун тарта.

«Сүөһүнү олох эһэн эрэбит. Сылтан сыл дьон-сэргэ сүөһүлэрин көҕүрэтэн, сүөһүлээх ыал аҕыйаан иһэр. Дьиҥинэн, сахалар ынах, сылгы төрүт баайбыт. Нэһилиэнньэ дьадайыыга барда. Бөһүөлэккэ үксэ кыаммат, кырдьаҕас дьон олороллор. Ол да иһин үөрэҕи бүтэрбит ыччаттарбыт киин сирдэргэ олох-суйаллар. Элбэх бааһына хаалла, күрүө бөҕөтө эмэҕирдэ. Сүөһүнү элбэтиэххэ диир буоллахха, сири оҥорон аһылыгын хааччыйыахтаахпыт. Бу өттүгэр биһиги, кырдьаҕас саастаах дьон, Улахан Табаҕаны тилиннэриэххэ, оҥоруохха диэн этэ сатаабыппыт ыраатта. Бакаа, сыҕарыйыы суох. Сотору буола-буола уматык ыарыыр. Ол аайы сыана барыта үрдүүр», – диэтэ Михаил Иннокентьевич.

Кириэстээхтэр атын даҕаны туруорсар боппуруостарын Бырабыыталыстыба бөлөҕөр суругунан биэрдилэр.

Илимнииргэ 35 киһи сырытта. Кинилэр сылга биирдэ кэлэр үрдүк дуоһунастаах дьонтон араас интэриэһиргиир боппуруостарын ыйыталаспытынан бардылар. Олохтоохтору ордук маннык боппуруостар долгуталлар эбит: сылтан сыл ынах сүөһү аҕыйааґына, Ньурба улууһун баһылыгын Б.Н.Попову тоҕо хаайбыттара, нэһилиэккэ тиис бырааһа баар буолуута, араас бөҕү-сыыһы бэйдиэ тоҕон айылҕаны киртитии, ыраас уу боппуруоҕа, күһүҥҥү уонна сааскы өртөөһүн.

Кэпсэтиини биир бастакынан уруккута нэһилиэккэ баһылыктаабыт, илимниирдэр биир тумус туттар киһилэрэ П.Т.Ероскумов саҕалаата. Кини кылгастык маннык диэтэ:

«Оттооһун былдьаґыктаах кэмигэр уматык суоҕа улаханнык атахтыыр. Кэнники кэмҥэ ордук саҕалааччы фермердэргэ грант быһыытынан үп-харчы бөҕө бэриллэр буолла. Ол эрээри грант ылбыт дьону хонтуруоллааһын итэҕэс дии саныыбын. Тоҕо диэтэххэ, үлүгэрдээх элбэх үбү ылан баран, туттубут хотонноро сууллар, куһаҕан көрүүттэн сүөһүлэр аччыктыыллар, тоҥон өлөллөр. Тыа сирин µлэтин сайдыытыгар биир улахан мэһэйинэн сааскы уонна күһүҥҥү өртөөһүнү боппуттара буолар. Сир-дойду, урукку оттонор ходуһалар сэтиэнэх буолан сыталлар. Онон сэрэхтээх буолуу бары быраабылатын тутуһанөртөөһүнү ыытарга туруорсаргытыгар көрдөһөбүн».

Уоттаах сэрии тулаайаҕа Т.Г.Федоров сүөһү ахсаанын элбэтиини, сири оҥорууну, уотурба кэлиитин кэпсэттэ. Оскуола дириэктэрэ Е.М.Чойнова бөһүөлэккэ элбэх эдэр ыал баарын, үгүстэр дьиэ-уот туттан олохсуйан эрэллэрин, ааспыт сыллаахха 8 оҕо кµн сирин көрбүтүн, биэлсэр штата көрүллүөхтээҕин кэпсэттэ, туруоруста.

Бордоҥнорго Бырабыыталыстыба отчуотун дьүүллэһии 50 сыллааҕыта тутуллубут култуура дьиэтигэр буолла. Кэпсэтиигэ бастакынан тыл эппит Ил Дархан Е.А.Борисов итэҕэллээх киһитэ, СӨ тыа хаһаайыстыбатын туйгуна, сылгы иитиитин учуонайа Б.А.Потапов СӨ Бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы, СӨ тыа хаһаайыстыбатыгар уонна ас-үөл бэлиитикэтигэр миниистирэ П.Н.Алексеевка анаан суруйбут авторскай бырайыагын билиһиннэрдэ. Кини Бордоҥ агрооскуолатын абазатыгар үөрэтэр-научнай производственнай мастарыскыайы тэрийэргэ этии киллэрбит. «Оччоҕуна үөрэнээччилэр Ил Дархан Е.А.Борисов 2016 с. атырдьах ыйын 22 күнүгэр таһаарбыт «Сылгыны үөрдээн иитиини сайыннарыы» дьаһалыгар олоҕуран, сылгы хаһаайыстыбатын тэриниэ, племенной-селекционнай наука төрүттэрин билиэ этилэр», – диэтэ.

Олохтоохторсаҥа култуура дьиэтин күүскэ туруорустулар. Биир дойдулаахтара, Ил Түмэн дьокутаата Александр Уаровка: «Үбүлээһинин бу сылга «Үтүө дьыала» бырагырааматыгар киллэрэн, саҕалыахха», – диэтилэр. Наадалаах докумуоннара, ол иґигэр бырайыага барыта бүппүт. Итини сэргэ күүстээх кыамталаах саҥа хочуолунайы туруорустулар. Эргэ хочуолунайдара быйылгы кыстыкка 3-4 төгүл саахаллана сыспыт. Бу боппуруос эмиэ боротокуолга киирдэ. Орто оскуола дириэктэрэ В.Т.Григорьев бэйэ күүһүнэн тутуллубут оскуола элбэхтик өрөмүөннэммит даҕаны олус тымныытын, маныаха салгыы оҥосторго үп-харчы наадатын эттэ.

Өр сылларга механизатордаабыт, бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор Н.Е.Иванов бэйэтин кыһалҕатын маннык эттэ:

«Тыа хаһаайыстыбатыгар кэскиллээх үлэ ыытыллыбат. Холобур, оҥоһуллубут бородууксуйаны кыайан батарбаппыт. Ол курдук мин биир сылгыны өлөрөн баран, этин ханна да кыайан атыылаабатым, ким даҕаны ылбат. Онтон күһэллэн сороҕун билэр дьоммор босхо биэртэлээтим. Тириитэ таах хаалла. Түмүгэр, сылгыны иитэн, кини туһугар түбүгүрэн, көлөһүммүн тоҕон оттоон даҕаны диэбит курдук санааҕа кэллим».

Пенсионер, уруккута агрооскуола дириэктэрэ Р.А.Иванов оскуолаҕа өрөмүөн булгуччу барыахтааҕын, сэлиэнньэҕэ итии-тымныы уулаах водопровод оҥоһуллуохтааҕын, ходуһаны оҥорууга, дулҕалары астарыыга сүрүн болҕомто ууруллуохтааҕын эттэ. Бордоҥнор дьон доруобуйатын харыстабылыгар эмиэ туруорустулар. Бордоҥ нэһилиэгин баһылыга Н.М.Егорова, Хадан баһылыга А.С.Павлова, Илимниир баһылыга И.И.Иванов, Тэҥкэ баһылыга Н.И.Попов, Бордоҥнооҕу учаастактааҕы балыыһа старшай сиэстэрэтэ, оройуон Сэбиэтин дьокутаата Г.А.Лукина илии баттааһыннаах көрдөһүүнү СӨ доруобуйа харыстабылын миниистирэ М.Е.Охлопковка суруйбуттар. Онуоха кинилэр Бордоҥнооҕу врачебнай учаастак үс нэһилиэк олохтоохторун: Хаданы, Тэҥкэни, Илимниири көрөрүн-истэрин, эмтиирин эппиттэр. Элбэхтик кэлэр-барар, ыарыһахтар ыҥырыыларыгар сүүрэр буолан, 2006 сыллааҕы тиэхиньикэ эргэрбитинэн, саҥа «Суһал көмө» массыынатын туруорсубуттар.

Отчуоту дьүүллэһиигэ кэпсэппит В.Ю.Лаптев Бырабыыталыстыба үлэтэ бэрт элбэх итэҕэстээҕин, былырыын боротокуолга киллэттэрбит боппуруостара үксэ туолбатаҕын этэн туран, биһирээбэтин биллэрдэ. Куоластааһын түмүгэр отчуокка кэлбит 74 киһиттэн 2 киһи сыана биэрэртэн туттунна, 1 киһи утарда, уоннааҕылар биһирээтилэр.

Кириисискэ кыһарыйтарбакка

Бырабыыталыстыба түмүктүүр отчуота «Бартыһаан» култуура киинигэр буолла. Үс бөлөх чилиэннэрэ уонна сенаторбыт А.К.Акимов, Ил Түмэн дьокутаата А.С.Уаров кытыннылар.

Бырабыыталыстыба Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы, бөлөҕү салайааччы П.Н.Алексеев дакылаатын саҕаланыытыгар Сунтаарга 3 сыл субуруччу кэлэн, олохтоохтор балаһыанньаларын, туруорсууларын билэрин бэлиэтээтэ. Маннык сонун ыйытыыларга толору, астык хоруйдары биэрдилэр: водозабор тутуутун, С.А.Зверев-Кыыл Уола аатынан бириэмийэни олохтооһуну, «Земскэй биэлсэр» үлэтин, киинэ тыйаатырыгар грант олохтонуутун, «Сахаинвест» аахсыйатын, мунньуллубут эргэ учебниктары хайдах туүаныыны, кырдьаҕас дьоҥҥо дьиэ өрөмүөнүгэр үп-харчы көрүллүүтүн, Е.А.Чекин хайдах Бырабыыталыстыба Бэрэссэдээтэлэ буолбутун, быраастар хамнастара хаһан үрдүүрүн, Абаҕаҕа «Солнышко» оҕо саада тутуллуутун, өрүс биэрэгин бөҕөргөтүүнү, субсидиялаах авиабилиэт тоҕо аҕыйаҕын, буойуна тутуллуутун, Сунтаар сэлиэнньэтигэр ХВС (тымныы уунан хааччыйыы ситимэ) хаһан үлэҕэ киириэҕин, о.д.а.

Сыл аайы буоларын курдук, кэпсэтии көхтөөхтүк барда. Араас туруорсуулар, сонун этиилэр иһилиннилэр. Олор бары боротокуолга суруллан сүүмэрдэниэхтэрэ. Маннык мунньахха сыл аайы кыттар Абаҕа ТОС салайааччыта З.С.Кузьмина бу сырыыга маннык кэпсэттэ: «Нэһилиэкпит баһылыга Эдуард Филиппов үчүгэйдик, былааннаахтык, инникини өтө көрөн үлэлиир. Сэлиэнньэҕэ бэрт элбэх үлэ ыытыллыбытын ааҕыталаабаппын. Сүрүн болҕомтотун бөһүөлэккэ тэриллибит 4 ТОС-ка уурбута саамай сөптөөх. Хаарбах дьиэлэртэн көһөрүү бырагырааматыгар үчүгэйдик ылсыһан, үлэтэ түмүктээх буолла. «Сельхозтехника» территориятыгар урукку көлүөнэ дьонун үйэтитиигэ сквер тутуллуутугар µбµнэн-харчынан көмөлөспүтүгэр махталбыт улахан. ҐҮгүс опсастыбаннай тэрилтэлэрбит мустан сµбэлэһэллэригэр, араас тэрээґиннэри ыыталларыгар анал дьиэбит суоҕа куһаҕан. Биһиги өттүбүтүгэр култуурунай-спортивнай киин тутулларыгар туруорсабын. Үбүн-харчытын «Үтүө дьыала» бырагыраамаҕа киллэрэн, 2018 сылтан саҕалыахха наада. Бүлүү өрүс уута киртийэн, кэн-ники сылларга искэн ыарыыта элбээбитинэн, водозабор тутуутун түргэтэтиэххэ. Итини сэргэ электрическэй уот кыамтата күүһүрүөхтээх, интэриниэт түргэтиэхтээх».

Кэпсэппит: «Сомоҕо» ТОС салайааччыта К.Т.Тотонов, Сунтаар нэһилиэгин дьокутаата А.И.Намылов, пенсионердар С.В.Лидочен, М.А.Акимов, Н.В.Горохов, инбэлииттэр уопсастыбаларын салайааччыта А.И.Коркин о.д.а. бэйэлэрин санааларын эттилэр, туруорустулар. Сунтаар сэлиэнньэтин олохтоохторо Бырабыыталыстыба 2016 сыллааҕы µлэтин биґһрээтилэр. Бөлөх салайааччыта П.Н.Алексеев мустубут дьоІҥҥо сонун этиилэрин иһин махтанна уонна кириисискэ кыһарыйтарбакка дьаныардаахтык үлэлииллэригэр ыҥырда.

Сунтаар нэһилиэктэрэ туруорсаллара элбэх

Бүлүүчээҥҥэ 749 киһи олорор. Аҕыйах сыллааҕыга диэри кинилэр суоллара суоҕа сүрүн кыһалҕаларынан буолара. Билигин онтулара оҥоһуллан бүтэрэ чугаһаан, сырыы-айан сэргэхсийэн, санаалара бөҕөх сылдьаллар.

Онон да буолуо, кэпсэтии бэрт сэргэхтик, өрө көтөҕүллүүлээхтик саҕаланна. Күөйэ түһэн эттэххэ, манна аҕыйах сыллааҕыта оҕо саада дьэндэйбитэ. Аны быйыл эдэр исписэлиистэр олороллоругар анаан түөрт кыбартыыралаах дьиэ тутуллан үлэҕэ киириэхтээх. Өссө спортивнай-чэбдигирдэр киин тутуллуон баҕараллар. Онон ону туруорустулар.

Бүлүүчээннээҕи уус-уран галерея дириэктэрэ, учуутал А.Кириллин Уһук Илиҥҥи гектар туһунан ыйыталаста. Өрөспүүбүлүкэ таһыттан сайаапка киириитин интэриэһиргээтэ. Итинтэн сиэттэрэн, нэһилиэк территориятыгар баар Эмээхсин Хайата харыстанар сирдэргэ киириэн сөбүн туһунан Айылҕа харыстабылын министиэристибэтин бэрэстэбиитэлигэр Я.Сивцевкэ санаатын тиэртэ. Онуоха тустаах исписэлиистэр кэлэн үөрэтэн көрөллөрө, ол эрэ кэнниттэн быһаарыы оҥоһуллара этилиннэ.

Олохтоохтор кинилэр эргин өрүстэрин уута уута олус киртийбитин, онон киһи кыайан испэт буолбутун, мууһа кытары кирдээх, болоорхой буолбутун үҥсэргээтилэр. Уу боруобатын ылалларыгар, түмүгүн нэһилиэнньэҕэ биллэрэн иһэллэригэр баҕардылар.

Тыа нэһилиэгэр үгүс ыал сүөһү ииттэрин, онон үүт туттаран эбии дохуоттанарын, ол эрээри, кэнники кэмҥэ барыстаныахтарын оннугар төттөрүтүн ночоотуруох курдук балаһыанньата үөскээбитин эттилэр. Маныаха сыллата ынахтарын ирдэбил быһыытынан бэтэринээргэ көрдөрөллөрө, ыарыыттан харыстыыр араас быһыылары оҥоттороллоро олус сыаналаах эбит. «Элбэх сүөһүлээх кэтэх ыаллар манна ордук оҕустараллар. Онон анал субсидия көрүллэрэ буоллар», — диэн хас да киһи санаатын тиэртэ.

Бүлүүчээн сиригэр-уотугар сир баайа көстүбүтүнэн, «АЛРОСА» АХ бэрэстэбиитэллэрэ олохтоохтору кытары ааспыт сыл көрсөн тураллар. Ол үрдүнэн нэһилиэнньэ билигин да дьаарханарын биллэрдэ. Хостуур үлэни ыытыахтаах тэрилтэ өттүттэн тулалыыр эйгэни айгыратыахпыт суоҕа диэн бигэ эрэннэрии суоҕа ордук дьиксиннэрбит. Онон кинилэри кытта бииргэ үлэлэһэр туһунан анал Сөбүлэһиини түһэрсэри ирдээтилэр. Манна эбии, үлэ хаамыытын нэһилиэнньэ бэйэтэ хонтуруоллуохтааҕын ыйдылар.

Бары нэһилиэктэргэ биэстэн элбэх оҕолоох ыаллар дьиэни тутталларыгар бэриллэр субсидияны сурастылар. Кинилэр ыйытыыларыгар бөлөҕү салайааччы, СӨ үлэлээх буолуу уонна социальнай сайдыы миниистирин солбуйааччы Т.Степанова билиҥҥи туругунан көмөнү ыларга өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 1360 дьиэ кэргэн анал реестэргэ турарын, уочарат кыралаан сыҕарыйарын эттэ. Сүрүнэ, тустаах Бырагыраамаҕа сыллата сөбүгэр үп көрүллүөн наада диэтэ.

Толооҥҥо бу иннинэ тус-туһунан үлэлии олорбут оскуола уонна оҕо саада холбоһон, оскуола-саад статуһун ылыахтаахтар. Билигин бу икки тэрилтэҕэ холбоон 17 эрэ оҕо сылдьар эбит. Ааспыт сылга нэһилиэккэ биир да оҕо төрөөбөтөх.

Былырыыҥҥы отчуокка толооннор саҥа ФАП тутуутун туруорсубуттара кыайтарбатах. Онтон Күүкэйгэ үөрэнэр оҕолору таһарга анал тиэхиньикэни көрдөспүттэрэ табыллыбыт. Онон суоппары үөрэттэрэ сылдьалларын, сотору кэминэн оҕолору таһыахтааҕын астынан, үөрэн туран кэпсээтилэр.

Хоролор киин хочуолунайдара чугастааҕылары курунньугунан киртитэриттэн эрэйдэммит ыаллар анал ыраастыыр тэрили туруосубуттара, сотору кэминэн быһаарыллыах буолан санааларын көтөхтө.

Күндэйэҕэ нэһилиэк куратора, СӨ үп миниистирин солбуйааччы И.Алексеев сырытта. Быйыл бу нэһилиэк тэриллибитэ 100 сылын туолар. Тэрээһин өрөспүүбүлүкэ таһымыгар ыытыллара былааннанар. Бэлэмнэнии күүстээҕэ биллэр. Туруммут дьон тута нэһилиэккэ анал электрик туруорустулар. Онуоха уоттарын линията эргэрэн, сотору-сотору уоттара баран эрэйдээбит. Үбүлүөйдээх дьон балыыһаларыгар хапытаалынай өрөмүөнү туруорустулар. Салгыы педиатрдара суох буолан, оҕо ыарыйдаҕына улуус киинигэр барарга күһэллэллэрин, араас бары буолуон сөбүн ыйан туран, оҕо бырааһа наадатын тоһоҕолоотулар. Киин балыыһаттан квалифицированнай быраастар кэлэн нэһилиэнньэ доруобуйатын көрөллөрүн туруорустулар. Маны барытын истэн баран, улуус кылаабынай бырааһа С.Иванова сотору кэминэн манна мобильнай стоматологическай кабинет быраастара кэлэн, олохтоохтор тиистэрин эмтиэхтэрин туһунан иһитиннэрдэ.

Инники былааҥҥа саҥа таас варианнаах оҕо саадын тутуута баар. Бу сылга эбийиэк бырайыагын оҥоруохтаахтарын, сирин быһаарыахтаахтарын эттилэр. Ханнык эмэ тус сыаллаах бырагыраамаҕа киирэн, үп көрүлүннэҕинэ үлэни уталыппакка саҕалыыр санаалаахтар.

Тэҥкэлэр өрүстэрин уута кирдээҕин, онон иһэр ууларыгар олус эрэйдэммиттэрин, кыһалҕаттан өрүс уутун иһэргэ күһэллибиттэрин эттилэр. Онон ууну ыраастыыр ыстаансыйа кэлбитин түргэн кэминэн таҥа охсон, ыраастаммыт ууну иһэри туруорсаллар. «Өрүс уутун туругун улууспутугар айылҕа харыстабылын салаата хонтуруоллуур. Кинилэр ааспыт сылга ууттан 75 боруоба ылбыттар. Онно биллибитинэн өрүспүт уута III кылаастаах кирдээх ууга киирсэр эбит. Онон дойдубутугар Айылҕа харыстабылын сыла биллэриллибитинэн күүстээх үлэни ыытыҥ диэн көрдөһөбүт, туруорсабыт», — дэстилэр.

Кыра, дьоҕус нэһилиэктэр бэйэлэрин бүддьүөттэригэр туризмы сайыннаран үп киллэриниэхтэрин баҕаралларын туһунан эттилэр. Манна аһыллыбыт турбаазаларыгар 70-ча киһи кэлэн сынньанан барбытын кэпсээтилэр. Онон инникитин саҥа туурдары тэрийэр буоллар, дьон кэлиитэ биллэ элбиэ, сайдыы барыа этэ диэн туран, улуус, өрөспүүбүлүкэ өттүттэн көмө көрдөөтүлэр.

Тэҥкэҕэ билигин 12 эдэр ыал баарын, ыччат элбэҕин, быйыл исписэлиистэргэ анаан икки кыбартыыралаах дьиэ үлэҕэ киириэхтээҕин эттилэр. Итиэннэ эдэр дьон эрчиллэригэр, мустарыгар спортивнай саала наадатын бэлиэтээтилэр. Маныаха «Үтүө дьыала» хамсааһын нөҥүө тутуохха сөп диэн буолла. Инникитин көмөлөөн ынах сүөһү туруорарга биир уопсай хотону туттар баҕалаахтар биллэрдилэр, онно көмө көрдөөтүлэр.

Оскуола-саад үлэһитэ, икки болдьоххо Илимниир нэһилиэгин баһылыгынан үлэлээбит В.Яковлева өрөспүүбүлүкэҕэ үгүс тус сыаллаах Бырагыраамалар үксүн улахан, орто нэһилиэктэргэ анаммыттарын ыйда. Холобур, ынах сүөһүнү атыылаһарга Грант быһыытынан 1 мөл. солк. үбү биэрэргэ нэһилиэккэ 700-тэн итэҕэһэ суох ынах сүөһү баар буолуохтаах диэн балаһыанньаҕа сурулла сылдьарын, ол үлэлиэн, үүнүөн, сайдыан баҕалаах кыра нэһилиэги кыһалҕаҕа кыһарыйарын эттэ. «Кыра нэһилиэктэр хайа да өттүнэн сүүйтэриилээх хаалаллар. Бу механизмын уларытарга уолдьаста», — диэн оруннаах этиини оҥордо.

Элгээйи кырдьаҕастара ыйытыыларыгар хоруйу эрэнэ күүтэллэр

Сунтаарга буолбут түмүк отчуот иннинэ СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы, СӨ тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин миниистирэ П.Н.Алексеев салайааччылаах бастакы бөлөх Күүкэй, Кутана уонна Элгээйи нэһилиэктэригэр сырытта. Бөлөххө Федерация Сэбиэтин чилиэнэ А.К.Акимов, баай-дуол уонна сир сыһыаннаһыыларыгар миниистири солбуйааччы М.В. Никифоров, Сунтаар улууһун баһылыга А.В. Григорьев уо.д.а. министиэристибэлэр, управлениелар, тэрилтэлэр салайааччылара, үлэһиттэрэ сырыттылар.

Күүкэй нэһилиэгэр үлэ эбийиэктэри кэрийииттэн саҕаланна. Авдей Федоров 3 мөл. солк. Граҥҥа тиксэн, бу күһүн тиит бурууһунан туттубут хотонун көрүү буолла. Кини нэһилиэк таһыгар, балачча тэйиччи соҕус турар хотонун таһыгар олорор дьиэ туттубут, «Айан-Суол» тэрилтэни кэпсэтэн суол астарбыт. Билигин уопсайа 60-тан тахса сүөһүнү тутан олорор.

Күүкэйдэр күрүөлээһиҥҥэ, саҥа саҕалааччы пиэрмэрдэр Граннарыгар, уот төлөбүрүгэр, уот ситимин саҥардыыга, ууну түһэриигэ ыйытыыларыгар хоруйдары ыллылар. Учуутал Олимпиада Федорова сайыҥҥы уоппускаҕа төлөнөр бырайыас кээмэйэ кырата дьон-сэргэ барыытын-кэлиитин улаханнык атахтыырын эппитигэр, Александр Акимов СӨ үөрэх уонна наука миниистирин солбуйааччы Елена Семеноваҕа туһаайан: «Сунтаар ыраах сытар улуус. Сөмөлүөтүнэн кэлэ-бара бырайыас сыаната ыарахан. Ол иһин дьон сиринэн сылдьарга күһэллэр. Сынньана баралларыгар улахан кыһалҕаны көрсөллөр. Оттон учууталлар сайын сынньаныахтаахтар», – диэн этэн туран бу боппуруоһу быһааралларыгар көрдөстө. Маны сэргэ, дьон-сэргэ Кутана балыыһатыгар сытан эмтэнэргэ миэстэни элбэтэри туруорустулар, «Бүлүү» федеральнай суол тупсубутун бэлиэтээтилэр. Түмүккэ Бырабыыталыстыба үлэтин биһирииллэрин биллэр-дилэр.

Кутана нэһилиэгэр бэтэринээрдэр оҥорор сүрүн өҥөлөрүгэр, от үлэтин кэмигэр уматык бары көрүҥнэригэр 50% чэпчэтиигэ, Сунтаарга «Россельхозбаан» филиалын хос арыйарга, ходуһалары, мэччирэҥ сирдэри өттүүрү көҥүллүүргэ, мэччирэҥ сирдэри тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэригэр сыһыарарга «Сомоҕо» кэпэрэтииптэн 30-ча киһи илии баттааһыннаах көрдөһүү сурук киирдэ. Биллэн турар, үгүс нэһилиэктэргэ сытыытык турар интэриниэт ситимин боппуруоһа маннык эмиэ күөрэйдэ. Маны сэргэ, аҕыйах сыллааҕыта оптоволокно кэлэр диэн сураҕы бары үөрэ истибиппитин туһунан сурастылар. Онуоха быйыл үлэ иккис аҥара ыытыллар түмүгэр Үөһээ Бүлүү, Бүлүү улуустарыгар холбонуохтааҕын, онтон эһиил түмүктүүр үһүс этап Сунтаар, Ньурба улуустарыгар ыытыллыахтааҕын туһунан этиллэн, сүргэ көтөҕүлүннэ. Кутана нэһилиэгин куратора М.В.Никифоров кылгастык Уһук Илиҥҥи гектар сокуонун хаамыытын туһунан билиһиннэрдэ. Ол кэннэ Кутанаҕа тутуллуохтаах заправканы эттэ. «Саханефтегазсбыт» тэрилтэ билигин заправка туруохтаах сирин ойуур пуондатыттан бырамыысыланнай сирдэр категорияларыгар көһөттөрөргө докумуонун толорсо сылдьар, онон үлэ барар диэн буолла.

Элгээйигэ аҕыйах киһи кэлбит. Кинилэр аан бастакынан: «СӨ Ил Дархана Е.Борисов интервьютугар 80 саастарын ааспыт кырдьаҕастар дьиэлэрин өрөмүөннэрин ороскуота 100% компенсацияланар диэн этэн аһарбыта быһаарыллыбыт дьыала дуу, суох дуу?”, — диэн ыйыталастылар. Ол эрээри, бу ыйытыыга улуус да, Бырабыыталыстыба да өттүттэн чуолкай хоруй суох буолан сонньутта. Петр Николаевич эбии чуолкайдаһан баран, суругунан хоруйдаан ыытыах буолан эрэннэрдэ. Салгыы уот ситимин өрөмүөнүн, Уһук Илиҥҥи гектар туһунан ыйытыылар киирдилэр. Элгээйилэр Айылҕа мусуойун, Дьокуускайга С.Зверев-Кыыл Уолун аатынан судаарыстыбаннай үҥкүү тыйаатырын дьиэлэрин тутары туруорустулар.

Александр Уаров Сунтаарга сырытта

Ил Түмэн Хонтуруоллуур сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Александр Уаров олунньу 6-с күнүттэн 11 күнүгэр диэри Сунтаар улууһугар командировкаҕа баран кэллэ. Биһиги Александр Сергеевиһи көрсөн отчуот хайдах ааспытын, дьон ордук тугу туруорсарын, туох кыһалҕалаахтарын, миэстэтигэр үлэни-хамнаһы быһаарсыылары, о.д.а. кэпсииригэр көрдөстүбүт.

«Сырыым сыала-соруга икки түһүмэхтэн турара. Ол курдук, бастакы түһүмэххэ төрөөбүт нэһилиэгим кыһалҕатын миэстэтигэр быһаарыы. Иккиһинэн, СӨ Бырабыыталыстыбатын отчуотун кытта тэҥҥэ сылдан, дакылаат оҥоруу.

Алтыс чыыһылаҕа сарсыарда эрдэ көтөн тиийбитим. Онтон күн аҥаара улуус салалтатын кытта үлэлээбитим. Ол кэннэ төрөөбүт нэһилиэкпэр Бордоҥҥо тахсан, тэрээһин боппуруостарын быһаарсыбытым. Сарсыныгар Саха сирин биир биллэр тустуугун, уопсастыбаннай деятелин, тириэнньэри, учууталбын Василий Данилович Федоровы кулууптан тиһэх суолугар атаарбыппыт. Улуус баһылыга Анатолий Григорьев эмиэ сылдьыбыта.

Бордоҥ нэһилиэгин баһылыга Наталья Егорова кэккэ биричиинэн иккис ыйын Дьокуускай куоракка баар. Баһылык эбээһинэһин толорооччу суох буолан, 2017 сыллааҕы бүддьүөтү олохтоох депутаттар ылбакка олороллор. Ол иһин сарсыныгар Бордоҥ нэһилиэгин депутаттарын мунньаҕын ыыттаран, бүддьүөт ылылынна, итиэннэ баһылык солбуйааччыта куоластааһын түмүгүнэн ананна. Инньэ гынан, бу нэһилиэккэ үлэ-хамнас саҕаланна.

Сэрэдэҕэ СӨ Бырабыыталыстыбатын отчуотун бөлөҕө, быһа холоон 20-чэ киһи, Сунтаарга кэлбитэ. Үс бөлөҕүнэн улуус 26 нэһилиэгин барытын кэрийдибит. Мин бөлөхпөр Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын миниистирэ Владимир Тихонов, үп миниистирин солбуйааччы Иван Алексеев уонна да атын эппиэттээх министиэристибэлэр бэрэстэбиитэллэрэ, оройуон дьаһалтатын үлэһиттэрэ киирбиттэрэ. Сунтаары ааҕан, биһиги бөлөхпүт барыта 10 нэһилиэккэ сырытта.

Улаханнык сөхпүтүм диэн, төһө даҕаны дьон-сэргэ кыһалҕалаахтык олорордор, ким даҕаны киҥэ-наара холлон, хом санаалаах саҥарбытын истибэтим. Сунтаардар урут-уруккуттан бииргэ үлэлээн ыарахаттары туоратарга кыһаллаллар. Уон нэһилиэккэ буолбут көрсүһүүлэр атах тэпсэн олорон, эн-мин дэсиһэн олус иһирэхтик аастылар.

Дьону иһиттэххэ, сонун, иһитиннэрии тута үчүгэйдик тиийбэт эбит. Ордук Ил Түмэн ыытар үлэтин туһунан бэрт кыраны билэн олороллор. Инньэ гынан, сылдьыбыт бары нэһилиэктэрбэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай Мунньаҕын туһунан сиһилии кэпсээтим, ханнык сокуоннар ылыллыбыттарын, билигин ханнык хайысхаҕа үлэ барарын сырдаттым. Ил Түмэн V ыҥырыылаах мунньаҕа улахан болҕомтотун Федерация Сэбиэтин уонна Судаарыстыбаннай Думаны кытта бииргэ үлэтигэр уурарын тоһоҕолоон бэлиэтээтим. Судаарыстыбаннай Думаҕа Ил Түмэн 25 сокуону киллэрбититтэн, 6 сокуон Владимир Путин илии баттааһыннаах федеральнай таһымнаах буолбута. Холобур, тохсунньу 18 күнүгэр РФ Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлэ Дмитрий Медведев 24 №-дээх уураахха илии баттаабыта. Бу уураахха хоту оройуоннарга уонна онно тэҥнэниллибит, кылгас болдьоххо таһаҕас тиксэриллэр сирдэригэр РФ субъектарын бюджетыттан бэриллэр кредит суотугар атыылаһыыллар уонна тириэрдиллэр ас-үөл испииһэгэ бигэргэммитэ.

Хоту таһаҕаһы тириэрдии олох кылгас кэмҥэ оҥоһуллар уонна элбэх үбү эрэйэр. Бу судаарыстыба өйөбүлэ суох кыаллыбат. Туһааннаах сокуон барылын көрүллүүтэ улахан уустуктары көрсүбүтэ. РФ Бырабыыталыстыбатын сөбүлэһиитин ылар кыаллыбатаҕа. Александр Жирков салалтатынан Ил Түмэн уһун, кичэллээх үлэни ыыппыта, Госдума депутаттарын өйөбүлүн ылары ситиспитэ. Саха сирин этиитин атын регионнар өйөөбүттэрэ. Инньэ гынан, тустаах сокуон ылыллан, РФ Бырабыыталыстыбата билиҥҥи уурааҕынан испииһэккэ 14 табаары киллэрдэ. Маныаха субъектар, ол иһигэр Саха сирин этиилэрэ аахсылыннылар. Ол курдук испииһэккэ бурдук, мокоруон оҥоһук, үүт кэнсиэрбэтэ, эт, балык кэнсиэрбэтэ, гречка, пшено рис, хаппыыста, хортуоппуй, эриэппэ луук, моркуоп, сахар, чэй, туус уо.д.а. киирбит.

Итиэннэ Уһук Илиҥҥэ 1 га сири түҥэтиигэ Россия үрдүнэн биһиги Ил Түмэммит, ордук чуолаан спикер Александр Жирков уонна сир сыһыаннаһыыларыгар, айылҕа баайыгар уонна экологияҕа Ил Түмэн сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Владимир Прокопьев саамай көхтөөхтүк кыттыбыттарын, оруннаах этиилэри киллэрбиттэрин туһунан улуус олохтоохторугар тоһоҕолоон бэлиэтээтим. Билиҥҥитэ Судаарыстыбаннай Думаҕа өссө 9 сокуон барыла көрүллэ сылдьар, үгүстэрэ бастакы ааҕыыга ылылыннылар. Онон Россия 85 субъегыттан сокуону кытта ситимнээх үлэҕэ Ил Түмэн инники күөҥҥэ сылдьар, оттон спикер Александр Жирков Сокуону таһаарар Мунньахтар бэрэссэдээтэллэрин рейтиҥин түмүгүнэн 6-с миэстэлээх. Биллэн турар, бу Ил Түмэн таһаарыылаах үлэтин түмүгүн көрдөрөр.

Маны тэҥэ, Сунтаарга бүддьүөт боппуруостарыгар тэҥҥэ үлэлэстибит. Итиэннэ дьон үгүс ыйытыытыгар хоруйдаатыбыт. Нэһилиэнньэ ордук Саха сиригэр, Россияҕа уонна аан дойдуга ыытыллар бэлиитикэни ыйыталаста: доллар кууруһун, ньиэп сыанатын, экономика хаамыытын, ол иһигэр улуус иһинээҕи кыһалҕалаах боппуруостар эмиэ тарылыннылар. Улууска билигин 500 тонна от тиийбэтэ чуолкайданна. Инньэ гынан, оту тиэнэргэ (тырааныспарка ороскуотугар) бырабыыталыстыба эбии харчыны көрүөн сөбүн-суоҕун токкоолостулар. Маны таһынан, хачыгаардар, техническай үлэһиттэр хамнастара кыратын туһунан элбэхтэ этилиннэ. Дьон-сэргэ «Земскай фельдшер» бырагыраама хоту улуустарга эрэ буолбакка, Саха сирин үгүс оройуоннарын хабара буоллар диэн санааларын үллэһиннилэр. Биллэрин курдук, үгүс нэһилиэктэргэ фельдшердэр олох суохтар. Нэһилиэнньэ иһэр уу боппуруоһун күүскэ туруоруста. Ууттан сылтаан элбэх киһи искэн ыарыытынан ыалдьара бэлиэтэннэ.

Итиэннэ дьон интернет бытаанын тоһоҕолоото. Мантан да атын араас хабааннаах ыйытыыларга биһиги бөлөхпүт толору хоруйдаата. Сылдьыбыт бары нэһилиэктэрбитигэр биир санаанан Ил Түмэн, Бырабыыталыстыба үлэтин биһирииллэрин, өйүүллэрин биллэрэн үрдүктүк сыаналаатылар. Дойдум нэһилиэктэригэр кэлэ-бара сылдьан мэлдьи көмөлөһөр, кыһалҕаларын быһаарарга дьулуһар буоламмын, үгүстэр тус бэйэбэр махтаннылар. Ити миэхэ салгыы үлэлиирбэр күүһү биэрэр, сырдык санааны саҕар. Билигин даҕаны элбэх үлэ күүтэр, онон хорутуулаахтык, таһаарыылаахтык дьаһанар кэм кэллэ.

Биири бэлиэтии көрдүм – дьон дьадайыыта элбээн эрэр. Сыспай сиэллээх, хороҕор муостаах ахсаана лаппа аччаан, хаһаайыстыба суох буолан, аһыыр-аһаабат икки ардынан олорор ыал элбиир чинчилээх. Маннык балаһыанньаны суох гынар инниттэн, улуус салалталара үлэлиэх тустаахтар. Ыччат дойдутугар үлэтэ суох сылдьар. Сорохтор Мииринэйгэ, Ньурбаҕа баран бырамыысалыннаска үлэлииллэр.

Саба быраҕан эттэххэ, Сунтаар курдук 26 нэһилиэгэр кутуу суоллаах-иистээх оройуон өрөспүүбүлүкэҕэ суоҕун кэриэтэ. Итиэннэ 3500 ыал уокка холбонон олороро, уута-хаара дьиэҕэ баара – ситиһии. Интернет бытаана сотору кэминэн быһаарыллыаҕа. Ол Мииринэйтэн оптоволокно тардыллан, 2017 сыл бүтүүтэ Сунтаарга кэлиэхтээх. Маны таһынан, тутуу үлэтэ күүскэ барар. Хаарбах туруктаах дьиэттэн дьону көһөрүүгэ улууспут өрөспүүбүлүкэҕэ бастакы миэстэҕэ тахсан эрэр. Нэһилиэктэргэ социальнай суолталаах эбийиэктэр: саҥа оскуолалар, уһуйааннар, кулууптар тутуллаллар. Спорду, култуураны улуус урут-уруккуттан өрө тутан кэллэ. Ол курдук, кулун тутар ыйга Николай Николаевич Тарскай бирииһигэр өрөспүүбүлүкэ чемпионата ыытыллыахтаах. Манна даҕатан эттэххэ, түмүктүүр мунньахха тыл эппит саастаах дьон «аныгы дьалхааннаах үйэҕэ оройуон духуобунай сайдыытыгар, ыччат майгытыгар-сигилитигэр саамай улахан болҕомтону ууруохха» диэбиттэрин сэргии иһиттим.

Түмүккэ, эһиил сайын «Элгээйи» сопхуос 60 сылын, «Тойбохой», «Бордоҥ» сопхуостар 50 сылларын бэлиэтиэхпит. Онон бу бэлиэ күнү-дьылы үрдүк тэрээһиннээхтик ыытарга сорук турда. Сопхуоска үлэлии сылдьыбыт, бэйэтин дьоһун кылаатын киллэрсибит хас биирдии киһи туһунан суруйан, ахтыы кинигэҕэ киллэрэр сыаллаахтык-соруктаахтык үлэлииллэригэр туһаайдым.

Олох салҕанар, онон иннибит диэки эрэллээхтик хардыылыаҕыҥ», — диэн Ил Түмэн Хонтуруоллуур сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Александр Уаров түмүктээтэ.

Туруорсуу элбэҕэ, кэпсэтии дьоһуннааҕа таҕыста

СӨ култуура уонна духуобунай сайдыы миниистирэ В.И.Тихонов салайааччылаах үһүс бөлөх иккис күнүгэр үс нэһилиэккэ сырытта. Бырабыыталыстыба отчуотун истээри, дьүүллэһээри, араас боппуруостарын туруорсаары дьон-сэргэ олус көхтөөхтүк кытынна. Түбэй Дьаархаҥҥа — 46, Сиэйэҕэ — 54, Түбэйгэ — 37 киһи кэлбит. Ити 137 киһи барыта Бырабыыталыс-тыба биир сыллаах үлэтин биһирээтилэр.

Түбэй Дьаархаҥҥа көрсүһүүгэ В.И.Тихоновы кытары бэрт элбэх сонуннаах, ханнык баҕарар ыйытыыга толору хоруйу биэрэр кыахтаах биир дойдулаахпыт, Ил Түмэн хонтуруоллуур кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ, бүддьүөт кэмитиэтин солбуйааччы бэрэссэдээтэлэ А.С.Уаров сырытта. Бөлөҕү салайааччы көрсүһүүнү үөрүүлээх түгэнтэн саҕалаата. Түбэй Дьаархан нэһилиэгин олохтооҕо, үлэ бэтэрээнэ Н.Я.Петроваҕа «СӨ тыа хаһаайыстыбатын бэтэрээнэ» бэлиэни туттарда.

В.И.Тихонов дакылаатын, А.С.Уаров Ил Түмэн үлэтин кэпсээбитин кэнниттэн ыйытыылары биэриигэ киирдилэр. Нэһилиэк олоҕор көхтөөхтүк кыттар, улуус хаһыатын сытыы бөрүөлээх селькора И.И.Иванов төһө да балыыһаҕа сыттар, уонча ыйытыыны суругунан ыыппытыгар хоруйдаатылар. Түбэй дьаарханнар бастакынан бу сылга үлэҕэ киириэхтээх 50 миэстэлээх оҕо саадыгар миэбэли, куукуна тэрилин толору комплегын, мусукаҕа туттуллар аппаратураны, спортивнай инвентары, оҕолор оонньуур былаһааккаларын туруорустулар. Салгыы 2004 с. үлэҕэ киирбит орто оскуола өрөмүөнүн, манна кыһынын 12 эрэ кыраадыс сылыйарын эттилэр. Биллэн турар, өрүс уҥуор эрэйэ суох сылдьарга парому туруорустулар. Ветеринарнай пуун тутуутун үбүлээһинин чопчуластылар. Арыылаахтан Сиэйэҕэ, Ыгыаттаттан Түбэйгэ диэри уот ситимин баҕаналара эргэрбиттэрин, онон өрөмүөннүүргэ, саҥардан биэрэргэ уолдьаспытын ыйдылар.

Салгыы Сиэйэҕэ ыытыллыбыт отчуот орто оскуола спордун саалатыгар буолла. Манна дьон-сэргэ Бырабыыталыстыба үлэтин көрдөрөр, кэпсиир ролигы сэргээтэ. Отчуокка ордук эдэр ыччат күргүөмүнэн кэлбитэ олус үчүгэй буолла. Манна тиэндэри ыытыыны, уот тарыыбын, саҥа спорт саалатын тутуутун, элбэх оҕолоох ийэлэргэ чэпчэтиилэри, Уһук Илин биир гектарын, сылгыны үөрдээн иитиини, Табаҕа холуонньатыгар баар биир дойдулаахтара Виктор Иванов-Сиэйэ Уола хайдах балаһыанньалааҕын, ходуһа күрүөлэрин тутуутун, Сиэйэ орто оскуолатын үбүлүөйүн тэрээһинин, биир дойдулаахтара, өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр салайааччы Матвей Евсеев билигин тугунан дьарыктанарын, о.д.а. ыйыталастылар.

Кэпсэтиигэ биир бастакынан тыл эппит пенсионер Трофим Егоров:

– Өр сылларга Ил Түмэҥҥэ үлэлээн улахан үөрүйэхтэммит, кыамматтарга, кыһалҕалаахтарга мэлдьи көмөлөһөр Александр Сергеевич кэлбитин истэн бэйэм кыһалҕабын, туруорсуубун этээри анаан кэллим. Бу этэр боппуруоспун эдэрбэр кыайан өйдөөбөтөх буолан туруорсубатах эбиппин. Төрөппүт аҕам сэрии саҕаланыытыгар биир дойдулаахтарын кытта Туруктаҕа диэри сатыы барбыта. Кини сэрии хонуутугар өлбүтүн кэннэ мин соҕотох, тулаайах хаалбытым, аҕа диэни билбэтэҕим. Онон Александр Сергеевичтэн сэрии сылларын тулаайахтарыгар чэпчэтии оҥоһулларыгар туруорсара буоллар, диэн көрдөһүүлээхпин, — диэтэ.

Нэһилиэгин туһугар ис сүрэҕиттэн кыһаллар, уопсастыбаннай үлэҕэ көхтөөхтүк көмөлөһөр Алексей Филиппов Сиэйэ ыччаттара чөл олохтоох, эт-хаан өттүнэн доруобай буолалларыгар култуурунай-спортивнай киин хайаан да тутулларын туруоруста. Итини этэн туран, Сиэйэҕэ бокса спорда тэриллибитэ 60 сылын санатта. Энтузиаст тириэньэрдэр Сыромятников, кэлин Ананьев таһаарыылаах үлэлэрин салгыыр тириэньэрдэри олохсутар наадатын эттэ. Бу боппуруоска Ил Түмэн дьокутаата А.С.Уаров үп-харчы өттүгэр көмөлөһөн «Үтүө дьыаланан» тутулларын туруорсарыгар көрдөстө.

Бырабыыталыстыба отчуотугар биир сүрүн «дьоруойунан» алта улуус Бочуоттаах гражданина Александр Уаров буолла диэтэхпинэ, сыыспатым буолуо. Салгыы кэпсэппит учуутал Анатолий Степанов эмиэ дьокутааппытыгар анаан истиҥ-иһирэх тыллары эттэ, киниэхэ ис сүрэҕиттэн махтанна. Уола үөрэххэ киирэригэр көмөлөспүтүн, онтон санаата улаханнык көтөҕүллэн аны устудьуоннуу сылдьар балтын төлөбүрэ суох үөрэххэ көһөттөрөргө көмөлөһүннэрбитин эттэ. Анатолий Никитич түмүгэр: «Уолум билигин үөрэх туйгуна. Бу аҕыйах хонуктааҕыта Арассыыйаҕа олимпиадаҕа бастакы миэстэни ылла. Онон дьокутааппыт А.С.Уаровка уонна Ил Түмэн бэрэссэдээтэлэ А.Н.Жирковка улаханнык махтанабын»,– диэтэ.

Сиэйэлэр тырааныспар, сибээс, суол хаһаайыстыбатын салаатыгар кыһалҕаларын этиннилэр. Сэлиэнньэ ортотунан ааһар федеральнай суолга баар Мир уулуссаҕа уот-күөс тардылларын уонна аспааллааһыны туруорустулар. Иккиһинэн, тыа хаһаайыстыбатыгар: Ходуһалаах уонна Муоһааны нүөлсүтэр систиэмэ иккис уочаратын үбүлээһини. Үсүһүнэн, олох-дьаһах коммунальнай хаһаайыстыбаҕа уонна энергетикаҕа: сэлиэнньэ ВЛ-0,4 реконструкциятын, трансформаторнай подстанциялар кыамталарын кыбаарталларынан үллэриини. Төрдүһүнэн, доруобуйа харыстабылыгар: Сиэйэ врачебнай амбулаториятын хапытаалынай өрөмүөнүн, учаастактааҕы балыыһа статуһун төнүннэриини. Бэсиһинэн, үөрэҕириигэ: таас варианынан тутуллар орто оскуоланы 2017-2022 сылларга инвестиционнай бырагыраамаҕа киллэриини. Алтыһынан, тутууга: 2017 сылга элбэх функциялаах киин тутуутун «Сахам сирэ 21-с үйэҕэ» өрөспүүбүлүкэ бырагырааматыгар киллэриини.

Түбэйгэ отчуоттуур мунньаҕы нэһилиэк баһылыга Г.А.Данилов салайда. Манна даҕаны күннээҕи олохпутугар олус наадалаах боппуруостары ыйыттылар: самолетунан көтөр билиэт сыаната тоҕо ыараханын, өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун орто хамнастарын хайдах ааҕалларын, заправканы хаһан оҥороллорун, электрическэй уот уонна бензин сыаналара хаһан түһүөҕүн, бурдукка субсидия өрүллүүтүн, о.д.а.

Нэһилиэк баһылыгын солбуйааччы В.М.Евсеев:

– Биһиэхэ 1976 сылтан электролиниябыт өрөмүөннэнэ илик. Күүстээх тыал түстэ даҕаны, уоппут баран хаалар. Баҕаналарбыт 90 бырыһыаннара төрдүлэрэ эмэҕирэн тураллар. Бу боппуруоһу туһааннаах салайааччыларга араастаан туруорса сатаатыбыт да, хамсааһын тахсыбат. Сунтаардааҕы РЭС начаалынньыгар Ю.К.Григорьевка мэлдьи туруорсабыт, Забегиҥҥа сурук ыыппыппыт. Хамсааһын суох. Ыгыатта уонна Нөөрүктээйи өттүгэр эмиэ электролиния туруга мөлтөх. Үгүс баҕаналар ураҕаһынан өйөнөн тураллар. Иккиһинэн, өрүс туорааһыннаах буоламмыт, паромҥа наадыйабыт. Онон 20 туоннаҕа диэри уйуктаах парому туруорсабыт, — диэн сүрүн кыһалҕаларын туруоруста.

Култуура дьиэтин дириэктэрэ С.Н.Зедгенидзева бу бөлөххө өрөспүүбүлүкэ култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга миниистирэ В.И.Тихонов бэйэтинэн сылдьарын туһанан үлэтин кэпсээтэ уонна кэккэ боппуруостары туруоруста. «Дьиэбитин ититиигэ улаханнык ороскуотурабыт, тарыыптарын сыаната наһаа ыарахан. Ити иһин Сиэйэ култууратын дьиэтэ сабыллан турар. Билигин култуураҕа дьон ирдэбилэ кытаатта. Салгыы оһуохайга болҕомтону уурар саамай сөптөөх. Кылаабынайа эдэрдэри уһуйуохха», – диэтэ түмүгэр Светлана Николаевна.

Оҕо саадын сэбиэдиссэйэ С.Д.Илларионова эмиэ чопчу, олох чуолкайдык бэйэтин тэрилтэтин кыһалҕатын эттэ: «Биһиэхэ ыччат элбэх, оҕо төрөөһүнэ аҕыйаҕа суох. Оттон 1980 сыллааҕы оҕо саада олус эргэрдэ, өрөмүөннэммэтэҕэ ыраатта. Уруккута сопхуос дьиэтэ этэ. Материальнай баазабыт быстар мөлтөх, билиҥҥи ирдэбилгэ ырааҕынан эппиэттээбэт. Ол иһин араас хонтуруоллуур уорганнар кэлэ-кэлэ ботуччу харчыга ыстарааптыыллар. Оҕо тэрилтэтигэр билигин 15 кырачаан сылдьар. Оттон тэрилтэҕэ ылыллар саастаах 26 оҕо миэстэлэрэ суох буолан, дьиэлэригэр олороллор. Онон түргэн соҕустук саҥа оҕо саада тутулларыгар туруорсабын».

Бөлөх салайааччыта В.И.Тихонов бүгүн отчуоттаабыт 3 нэһилиэгэр дьон-сэргэ саамай наадалаах боппуруостары туруорсубуттарын, этэллэрэ-тыыналлара сааһыламмытын бэлиэтээтэ уонна үчүгэй, астык кэпсэтии иһин саалаҕа мустубут дьоҥҥо махтанна.

Сунтаар дьоно-сэргэтэ сүрүннээн тутуу боппуруоһун чопчуласта

Сунтаар улууһун аҕыс нэһилиэгин олохтоохторо СӨ Бырабыыталыстыбатын ааспыт сыллааҕы үлэтин-хамнаһын туһунан сиһилии истээри, ыйытыылары биэрээри, туруорсууларын этээри көхтөөхтүк кытыннылар.

СӨ Үлэҕэ уонна социальнай сайдыыга миниистири солбуйааччы Т.И.Степанова салайар II бөлөҕөр СӨ Баайга-дуолга уонна сир боппуруостарыгар сыһыаннаһыыларга миниистири солбуйааччы М.В.Никифоров, Доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин ыарыыны бопсор департаменын салайааччы Т.А.Романова, Ойуур сыһыаннаһыыларыгар департамент отделын салайааччы Д.А.Титов, Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин ынах сүөһү, племенной үлэҕэ департаменын кылаабынай исписэлииһэ А.С.Никифоров, Архитектура уонна тутуу комплексын министиэристибэтин отделын салайааччытын солбуйааччы С.А.Сергеев, СӨ Геологияҕа уонна сир баайын туһаныыга судаарыстыбаннай кэмитиэт отделын кылаабынай исписэлииһэ В.Н.Ефремов, Сибээс уонна информационнай технологияларга министиэристибэ электроннай Бырабыыталыстыбаны тэрийэр департаменын сүрүннүүр исписэлииһэ И.С.Федоров, Айылҕа харыстабылын министиэристибэтин биологическай ресурсаларга дирекциятын салайааччы Я.С.Сивцев, о.д.а. кыттыыны ыллылар. Улуус дьаһалтатыттан бөлөҕү улуус баһылыгын бастакы солбуйааччы э.т. Н.П.Александров арыаллаата.

Кэмпэндээйилэр отчуоту истэн баран, долгуйар үгүс ыйытыктарын биэрдилэр. Саҥа оскуола дьиэтин хаһыс да сылын туруорсар буоланнар, ыйытыыларын онтон саҕалаатылар. Маныаха оскуола дириэктэрэ В.И. Семенов саҥа оскуола тутуута 2020 сылга саҕаланарын уонна 2021 сылга үлэҕэ киириэхтээҕин туһунан тустаах уорганнар эрэннэрбиттэрин, онон хамсааһын тахсарыгар эрэнэрин биллэрдэ. Маны сэргэ, Ханты-Мансийск уокуругар тахсыбыт хас да оҕо өлүүлээх суол быһылаанын кэнниттэн, оҕолору таһыыга киирбит быраабылалар тустарынан чопчуласта.

Кини ыйытыытыгар быһаччы үлэлэһэ сылдьар нэһилиэк куратора С.А.Сергеев хоруйдаата. Кини эппитинэн, оскуола дьиэтин бырайыага оҥоһуллан бэлэм. Ол гынан баран, тутууну өрөспүүбүлүкэ инвестиционнай бырагырааматыгар киллэрэр уустук эбит.

Олохтоохтор нэһилиэккэ 460-ча киһи олорорун, мантан 80-ҥа чугаһыыра биэнсийэлээҕин, 24 киһи инбэлиитин эттилэр итиэннэ эмп суоҕун, кыһалҕа тирээтэҕинэ Сунтаарга киирэн ыларга күһэллэллэрин, ол уустуктардааҕын ыйдылар. Онтон олохтоох култуура киинин дириэктэрэ А.Ф.Тотонова Саҥа дьыл эрэ иннинэ нэһилиэккэ 10 ханаалы көрдөрөр цифровой тэлэбиидэнньэ холбонон баран, аҕыйах хоноот баран хаалбытын, «Билайн» сибээһэ мөлтөҕүн бэлиэтээтэ. Маны таһынан, Анна Фомична култуура эйгэтигэр (олоҥхоҕо, оһуохайга) үрдүк ситиһиилэммиттэргэ Кыыл Уолун аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэни олохтоон туттарыы туһунан баҕа санаатын иһитиннэрдэ.

Кэмпэндээйилэргэ хостонор сир баайыгар аналлаах мусуой дьиэтэ тутуллан иһэн, көҥдөйө бүтэн баран, үп суоҕунан тохтоон хаалбытыттан сонньуйалларын биллэрдилэр. Үчүгэйкээн мусуойу ситэрэргэ өрөспүүбүлүкэ, улуус өттүттэн үбүнэн көмөлөһөргүт буоллар дэстилэр. Тулалыыр эйгэни харыстааһын боппуруоһугар эмиэ тохтоотулар. Ордук Мохсоҕоллоох күөллэрин билиҥҥи туругуттан улаханнык долгуйалларын биллэрдилэр. Түгэнинэн туһанан, Арассыыйа үрдүнэн биллэриллибит Экология сылынан харыстыыр, ырааһырдар үлэни ыытар хайаан да наадатын ыйдылар, тус санааларын үллэһиннилэр.

Олохтоох муниципальнай тэриллиилэр бүддьүөттэрэ кырыымчыгынан, таһыттан үбү киллэрэргэ улахан интэриэстээхтэрин, онон тус сыаллаах Бырагыраамаларга киирсэн Граны ылыыга соруналларын туһунан нэһилиэк баһылыга А.Р.Игнатьев санаатын эттэ. Кини ханнык эмэ Бырагыраамаҕа кыттар буоллаххына, бэйэҥ бүддьүөккүттэн үгүөрү үбүнэн кыттыһары табыгаһа суоҕунан ааҕарын эттэ.

Онтон туруорсубуттара ырааппыт Кыра Харыйа, Орто Харыйа, Улахан Харыйа үрэхтэрин муостатын тутуу туһунан ыйытыыларыгар хамсааһын тахсыах быһыыта биллибэтэ хомотто.

Устьеҕа тутуу барбатаҕа ыраатта

Устьеҕа нэһилиэк баһылыга А.И.Попов инникитин бөһүөлэккэ барыахтаах үлэ-хамнас туһунан билиһиннэрдэ. Манна кини сотору кэминэн индустриальнай паарка тэриллиэхтээҕин, оччотугар элбэх үлэ миэстэтэ тахсыахтааҕын бэлиэтээтэ. Итиннэ үлэлии турар «Тещин язык» туристическай комплекс баазатын тупсарарга кэккэ санаалаахтара этилиннэ. Бу барыта элбэх дьону тардар сыалтан оҥоһуллара өйдөнөр.

Устьелар манна эмиэ саҥа оскуола тутуутун туруорустулар. Маныаха кэлэр сылга оскуола тэриллибитэ 50 сылын туоларын, уопсайынан, манна тутуу барбатаҕа ырааппытын, дьиэлэр үксэ эргэрбиттэрин эттилэр. Оскуола тутуута кыаллыбат буоллаҕына, саатар спорт саалатын өрөмүөннүүргэ үп көрөллөрүгэр туруорустулар.

Үлэ бэтэрээнэ, II группалаах инбэлиит, сэрии кэмин тулаайаҕа Е.П.Петрова өрөспүүбүлүкэбитигэр баччааҥҥа диэри тоҕо «Сэрии сылын оҕолоро» диэн сокуон ылыллыбатын ыйытта. Аҕата Ильмень күөлгэ кыргыһыыга суорума суолламмытын курутуйан аҕынна.

Билигин Устьеҕа саҥа дьиэни туттан киирэргэ кэккэ күчүмэҕэйдэр бааллар. Олортон сүрүннэринэн нэһилиэк генеральнай былаана оҥоһулла илигэ буолар. Манна үлэ барарын эттилэр. Генбылаан оҥоһуллан бигэргэннэҕинэ, дьиэ туттуон баҕарааччыларга ханнык да мэһэй суох буолуоҕун эттилэр.

Наахараҕа бу дьыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан барыта 128 киһи олорор. Ол иһигэр 34 оҕо. Ааспыт сылга 3 оҕо күн сирин көрбүт. Маныаха эдэр дьон, ыаллар кэлэн олохсуйалларын этэллэр. Кинилэри үлэнэн хааччыйыы биир сүрүн соруктара буолбут. Инники былааннарыгар эдэр ыччат микрооройуонун туттаары сылдьалларын, онно номнуо 12 эдэр ыал дьиэ туттарга сайаапка биэрбитин этэн улахан сэргэхсийиини таһаардылар.

Анатолий Тарасов: «Саҥа хочуолунай тутуллара буоллар, ыаллар дьиэлэрин толору хааччыллыылаах оҥостуохтара этэ. Ону хайдах гынан, туохтан саҕалаан, ханна тиийэн туруорсан тугу гыныахха сөбүй», — диэн ымпыгар-чымпыгар тиийэ ыйытта. Кини ыйытыытыгар бөлөҕү салайааччы Т.И.Степанова атын улуустарга хочуолунайы муниципальнай-чааһынай партнерство (МЧП) нөҥүө туталларын эттэ. Чурапчыны холобурдаата. Ол аата, чааһынай биисинэс уонна муниципальнай былаастар үптэрин кыттыһан дьаһаныылара буоларын өйдөөтүбүт.

Уһук Илиҥҥи гектары эмиэ улаханнык сэргээн ыйыталастылар. Ордук оттуур ходуһаларын туһунан токоолостулар. Бу биллиэн иннинэ, Наахараҕа босхо сири ылар туһунан 3 сайабылынньа киирбититтэн 2-тэ быһаарыллыбытын иһитиннэрдилэр.

Урукку сыллардааҕы отчуокка наахаралар ФАП-ка биэлсэри туруорсубуттара олоххо киирбититтэн үөрэллэрин биллэрдилэр. Анал үөрэхтээх эдэр киһи кэлэн үлэлии-хамсыы сылдьарын киэн тутта кэпсээтилэр. Ол эрээри, дьиэтэ өрөмүөннэнэрэ наадатын, муостатын уларытар сөп буолбутун этэн, туруорсан туран, саҥа модульнай ФАП тутулларыгар баҕалаахтарын биллэрдилэр. Ол эрээри, чугастааҕы кэминэн табыллыбата буолуо диэн быһаарыы буолла.

Билигин биир дойдулаахтара И.Я.Тукайнов аатын сүгэр алын оскуолаҕа 6 оҕо үөрэнэр, онтон оҕо саадыгар 12 кырачаан сылдьар. Итини учуоттаан, улуустааҕы үөрэх управлениета иккиэннэрин бииргэ холбоон, оскуола-саад гына уларытарга былаанныыр. Ол эрээри, бүтэһиктээх быһаарыыны нэһилиэк схода ылыныахтаах. Дьон сөбүлэспэтэҕинэ оннунан хаалар.

Нэһилиэк баһылыга В.В.Максимов бу боппуруоска бэйэтин санаатын: «Биһиги курдук кыра нэһилиэккэ оскуоланы уларытан тэрийдэххэ, дьон ахсаана аҕыйаан барыаҕа. Эдэр ыаллар оҕолоро алын кылааһы бүтэрдэхтэринэ салгыы үөрэттэрээри Бүлүүчээҥҥэ эбэтэр улуус киинигэр көһөн бараллара биллэр. Төттөрү көһөн кэлиэхтэрэ саарбах. Ол оннугар оскуолабытын 7 кылаастаах оҥороргут буоллар, дьон кэлэн олохсуйуо этэ», — диэн тириэртэ. Итиэннэ билигин тигинэччи үлэлии олорор Күүкэй уонна Туойдаах оскуолаларын холобурдаата.

Түмүккэ бары нэһилиэктэр олохтоохторо СӨ Бырабыыталыстыбата 2016 сылга ыыппыт үлэтин биһирииллэрин биллэрдилэр.

Сунтаарга сэргэх күннэр үүннүлэр

Ситэриилээх былаас отчуотугар СӨ Бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы Петр Алексеев өрөспүүбүлүкэ сылы туруктаахтык түмүктээбитин, ол иһигэр Сунтаар улууһун көрдөрүүтэ эмиэ куһаҕана суоҕун бэлиэтээтэ.

Аллыҥаҕа

Сайдыы туоһутунан тутуу тэтимнээхтик барарын бэлиэтээтэ. Ол курдук, Маар Күөл оскуолата — 2017, Уґун Күөл оскуолата — 2018, Кириэстээх -2019 сылга үлэҕэ киириэхтээхтэрин эттэ. Манна Александр Акимов Уһун Күөл оскуолатын тутуутугар улуус бэйэтэ бытаарбытын, оттон Маар Күөл оскуолата кыра гына бырайыактаммытын сыыһанан ааҕар. Уһук Илиҥҥи гектар боппуруоһугар сунтаардар олус долгуйуо суоххутун сөп диир Петр Николаевич. Ол курдук, «Роснедра» тэрилтэ быһаарыытынан, Сунтаар улууһун сирин 60% ити сокуонунан босхо түҥэтиигэ хапсыбата быһаарыллыбыт. Судургутук эттэххэ, сирбит итиччэ бырыһыана сиртэн хостонор баайдааҕа биллэр. Аны олунньу ыйтан Арассыыйа бары олохтооҕо сир ыларга сайабылыанньа киллэрэрэ саҕаламмыта. Билиҥҥи туругунан өрөспүүбүлүкэ тас өттµттэн 76 сайабылыанньа киирбит, үксэ Нам, Мэҥэ Хаҥалас, Хаҥалас улуустарыгар.

Аллыҥа нэһилиэгэ биһиги улууспут биир сайдыылаах, бөҕөх туруктаах нэһилиэгэ диэтэхпитинэ сыыһа буолбата буолуо. Ол курдук, нэһилиэк сүрүн социальнай тутуулара бары да кэриэтэ саҥа технологиянан тутуллубут саҥа тутуулар. Кулууп, оскуола, успуорт саалата, аны билигин тыа сиригэр мээнэ суох икки мэндиэмэннээх оҕо саада тутулла турар. Манна барытыгар СӨ Бырабыыталыстыбатын уонна П.М. Попов дириэктэрдээх «Сунтар-цеолит» тэрилтэ көмөтүн бэлиэтиир тоҕоостоох. Оттон тыа хаһаайыстыбатыгар Н.П. Герасимова салайааччылаах «Татыйыына» фирма аныгылыы тэриллээх арыы сыаҕын аһан үлэлэтэр. Нина Прокопьевна үрдүк сололоох үлэлээх үлэһиттэри Аллыҥатааҕы сыаҕар көрүстэ. Үлэни-хамнаһы, инники былааннарын билиһиннэрдэ.

Итинник туруктаах нэһилиэккэ Бырабыыталыстыба отчуота да сэргэхтик барда. Ол да буоллар, аллыҥалар ыйыталаһаллара, туруорсаллара син биир элбэх. Аллыҥалар бэтэринээрдэр өҥөлөрө аһара ыараханын, сүөһүнү искусственнайдык сиэмэлээн боруодатын тупсардахха эрэ үрдүк бородууксуйаны ылыахха сөбүн, ууну түһэрии салгыы ыытыллыахтааҕын, электрическэй уот ситимэ олус эргэрбитин, бары электрическэй ититиигэ киирбиттэр эрээри, оһохторун отто олороллорун эттилэр. Тыа сиригэр олорооччу ханнык баҕарар эйгэ үлэһитин хамнаһа кыратын, оскуола оҕотун араас тэрээһиннэргэ таһарга саатар кыра оптуобус наадатын, ити боп-пуруоска билигин ирдэбил олус үрдээбитин, сибээс мөлтөҕүн (улууска оптоволокно 2018 сыл бүтүүтэ кэлиэ диэн буолла), цифровой тэлэбиидиэнньэ туһунан о.д.а. араас кыһалҕаларын этэллэр, мунаарар боппуруостарын ыйыталлар. Онно барытыгар тустаах хоруйдар бэрилиннилэр. Аллыҥалар бэйэлэрин тэлгэһэлэрин эрэ иһинэн муҥурдаммакка, «Роскосмос» үлэтигэр кытта «тиийэ» сырыттылар.

Тойбохойго

Балыыһа дьиэтин көрүү буолла. 1948 сыллаахха тутуллубут дьиэ билигин эргэрбитэ биллэр. Онон тойбохойдор балыыһа туруорсубуттара ыраатта да, билиҥҥитэ ханнык да хамсааһын суоҕуттан сонньуйаллар. Бырабыыталыстыба Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы Петр Алексеев барытын сиһилии билсэн баран, бастаан бырайыагы бэлэмнииргэ эттэ. Оччоҕуна эрэ ханнык эмит быһаарыы тахсыан сөбүн эттэ.

Аны кулууптара суох буолан, бу да сырыыга көрсүһүү Г.Е. Бессонов аатынан мусуойга буолла. Уруттаан эттэххэ, эһиилги отчуот саҥа кулууп дьиэҕэ буолуо диэтилэр.

Нэһилиэк олохтоохторо эмиэ араас ыйытыктарынан чопчулаатылар, санааларын эттилэр. Үлэ бэтэрээнэ Модест Петров тыа сиригэр саамай табыгастаах «Россельхозбанк» филиалын үлэтин улууска сөргүтэргэ, Арассыыйа тыа хаһаайыстыбатыгарүµлэлээбиттэр биэнсийэлэригэр ылыммыт сокуона Саха сиригэр тоҕо үлэлээбэтин, «Хочо» МУТ дириэктэрэ Валерий Илларионов бэйэтин үлэтин-хамнаһын, кыһалҕаларын этэн туран, тыа хаһаайыстыбатыгар «эксперимент» хаһан бүтэрин, үүт субвенциятыгар былырыыҥҥы схема сөбүн эттэ, санаатын үллэһиннэ. Валерий Петрович салгыы Тойбохойу эрэ буолбакка, бүтүн улууһу да таарыйар боппуруоһу саамай өпкө этэр. Билиҥҥи туругунан, улууска 600-800 т, оттон Тойбохойго 100 т кэриҥэ от тиийбэт туруктаах диэн дьиксиннэриилээх балаһыанньаны кэпсээтэ. Манна Петр Алексеев былаан ааспыт сыл балаҕан ыйыгар оҥоһуллубутун, улуус баһылыгын Анатолий Васильевиһы кытта сүбэлэһэн быһаарыы ылыныах буолан эрэх-турах санааны үөскэттэ. Валерий Илларионов бу сотору тэрилтэни «Тойбохой сопхуос» тыа хаһаайыстыбатын производственнай кооперативыгар уларыта тутан тэрийээри сылдьалларын эттэ. Түмүгэр кини бэйэтин тэрилтэтэ оҥорон таһаарар бородууксуйаларын үрдүк сололоохтор иннилэригэр остуолга уураталаан соһуйууну да, сэргэхсийиини да таһаарда. Петр Алексеев Валерий Илларионов этиитин бэркэ болҕойон истэн баран, субуотаҕа Сунтаарга буолар мунньахха ыҥырда.

Салгыы сир оҥоруутун, оҕо саадтарын дьиэлэрэ аһара эргэрбиттэрин, төһө да федеральнай буоллар, билигин 70 үлэһиттээх оҕо дьиэтэ сабыллар кут-таллааҕын, Тойбохой ыччата бэйэ матырыйаалынан шлакоблок оҥорон испитэ улаханнык өйөммөтөҕүн о.д.а. кэпсээтилэр, кыһалҕаларын иһитиннэрдилэр.

Түмүккэ РФ Федерация Сэбиэтин чилиэнэ А.К.Акимов уруккуттан даҕаны туруу үлэһит тойбохойдор ааккытын-суолгутун түһэн биэримэҥ. Аны сайыҥҥы үбүлүөйгэ ыһыахтаан эрэ баран тарҕаспат курдук үлэни-хамнаһы сөргүтүҥ, өрөспүүбүлүкэ салалтата бары өттүнэн көмөлөһөргө бэлэм диэтэ.

«Ыйытыыларбыт быһаарыллан, туруорсуубут туолан истин»

СӨ култуура уонна духуобунай сайдыы миниистирэ В.И.Тихонов салайааччылаах үһүс бөлөх СӨ Бырабыыталыстыбатын ааспыт сыллааҕы үлэтин отчуоттуур бастакы күнүн Туойдаах, Хадан нэһилиэктэриттэн саҕалаата.

Туойдаах олохтоох дьаһалтатын баһылыга Мария Прокопьева отчуокка кэлбит дэлэгээссийэҕэ нэһилиэк олоҕун-дьаһаҕын билиһиннэрдэ. Кини баһылык дьонум-сэргэм диэн үлэлиир буоллаҕына, нэһилиэк олоҕо сайдар, дьонун бэйэтин тула түмтэҕинэ кыһалҕаны быһаарсарга чэпчэки диэн этэрэ оруннаах. Нэһилиэк кэлиҥҥи кэмҥэ кэҥээтэ-улаатта. Ыччат сөбүлээн олохсуйар буолла. Оҕо-уруу элбээтэ. Урукку сылларга олохтоохтор улуус да, өрөспүүбүлүкэ да таһымнаах мунньахтарга улуус киинигэр киирэр суолларын туруорсаллара оҥоһуллан, санаалара көнньүөрэн сылдьаллар. Кыра аҥаара хаалбыта түмүктэнэригэр эрэнэллэр. Маны сэргэ, оскуола-саад тутуута эмиэ быһаарыллан эрэрэ кинилэри улаханнык үөрдэр.

Сүрүн дакылааты Владимир Тихонов оҥордо. Салгыы Ил Түмэн дьокутаата Александр Уаров дьокутааттар үлэлэрин-хамнастарын, дойдуга экэнэмиичэскэй балаһыанньа туругун, ааспыт сылга Ил Түмэн дьокутааттара ханнык сокуону ылынарга үлэлэспиттэрин уо.д.а. бэрт интэриэһинэйдик кэпсээтэ.

Дакылаат кэнниттэн олохтоохтор ыйытыыларыгар хоруйдаатылар, сороҕун сурунан, бэлиэтэнэн, боротокуолга килллэрэн туһааннаах исписэлиистэргэ тиксэриэх буоллулар. Онуоха хоруй бэриллэрин миниистир төрөөбүт улууһугар куратордыырын да быһыытынан хонтуруоллуох буолла.

Ханна да буоларын курдук, интэриниэт бытаана, дьон тыа хаһаайыстыбатын араас граннарыгар кытталларыгар ирдэбил, хомуйар докумуоннара олус элбэҕ ыарахаттары үөскэтэрин эттилэр. Нэһилиэк кырдьаҕас олохтооҕо Иннокентий Аввакумов тыа хаһаайыстыбатын сайыннарарга аан бастаан сири оҥорууну күүскэ ыытар ордугун этэр. «Ойуурга, бэл, куртуйах, бөчүгүрэс олох суохтар. Кыыл-сүөл сэдэхсийдэ. Бу барыта сиртэн, айылҕабытыттан тутулуктаах. Сир көрүүлээх-харайыылаах, оҥоһуллар буоллаҕына өҥ буолар, оччоҕо үүнүү үрдүүр, кыыл-сүөл элбиир», — диэтэ. Маны сэргэ уот-күөс мөлтөҕүн ыйда. «Ол биһиги, боростуой дьон, хармааммытыгар охсор. Холобур, былырыын дьиэбитин ититэрбитигэр 2-3 тыһ. солкуобайы төлүүр буоллахпытына, быйыл мантыбыт олус үрдээтэ. Уот мөлтөх буолан, итиини биэрэр тэрилбит элбэх уоту «сиир» быһыылаах диэн толкуйдаан олоробун», — диэн санаатын этэ. Өрөспүүбүлүкэбитигэр спорт сайдыытыгар тус санаалаарын тиэртэ. Инникитин спорт күүскэ сайдыан баҕарар буоллахха, аҥардас оҕону, ыччаты дьарыктаһынынан, эрчийиинэн муҥурдаммакка, наука өттүнэн үлэлэһэр эмиэ олус наадалааҕын ыйда. Маны таһынан, олохтоохтор харчы, хамнас, биэнсийэ карточкаҕа түһэрэ олус эрэйдээҕин, харчыларын карточкаттан устаары улуус киинигэр киирэн икки бааҥҥа уочараттыылларын, онно күнү күннүктээн туран бириэмэлэрин барыылларын эттилэр. «Бу кыһалҕаны туоратар туһуттан тугу эмэ толкуйдуохха баара. Уруккубут курдук уу харчынан да илиибитигэр ыларбыт ордук буолсу», — дэстилэр. Кэпсэтии түмүгэр былаас үлэтин «биһириибит» диэн куоластаатылар.

Хадаҥҥа ордук эр дьон мунньахха хото кэлбит. Өрөспүүбүлүкэ ситэриилээх былааһын уорганнарын ааспыт сыллаах үлэлэрин киинэнэн сүрүн дакылааччыт кэпсиириттэн көрөн-истэн баран, нэһилиэк кыһалҕаларын, туруорсар боппуруостарын кэпсэтиигэ киирдилэр. Социальнай эйгэҕэ мунаахсыйар ыйытыыларын биэрдилэр.

Нэһилиэккэ тутуу барбатаҕа ыраатта, хайа сопхуос саҕаттан диэн кэпсэппит эрэ барыта тоһоҕолоото. Араы, быйыл хочуолунай тутуллан үлэҕэ киирбитэ санааларын арыый көтөхпүт. Мантан инньэ тутуу барар ини диэн эрэх-турах сананаллар. Оскуола олус эрэгэрбитин, хапытаалынай өрөмүөнү уон сыллааҕыта ыыппыттарын эттилэр, саҥа оскуоланы туруорустулар. Маны сэргэ, хаһыс да сылларын спорт саалаларын туруорсалларын бу да сырыыга санаттылар. Икки тутуу бииргэ үбүлэнэрэ кыаллыбатын ыйан тураннар, сорохтор бастаан оскуоланы, сорохтор спорт сааланы тутар ордук буолуо этэ дэстилэр. Маны истэн баран дэлэгэссийэни салайааччы Владимир Тихонов, дьокутаат Александр Уаров баһылыктарын кытта сүбэлэһэллэригэр, биир санааҕа кэлэллэригэр сүбэлээтилэр. Хадантан улуус киинигэр киирэргэ өрүһү туоруурга сайын, ордук от кэмигэр, элбэх ыарахаттары көрсөллөрүн, тиэхиньикэҕэ туттар уматыктарыгар аҕыйах лиитэрэлиини таһынан тутталларын, кэлии-барыы уустугурарын, ол инниттэн паром туруорсубуттара ырааппытын, барыта үптэн-харчыттан тутулуктанарын, о.д.а. кыһалҕаларын этиннилэр. Маныаха бу боппуруоска улуус баһылыга эмиэ үлэлэһэ сылдьарын Владимир Тихонов иһитиннэрдэ.

Түмүккэ дьон: «Биһиги туруорсууларбыт болҕомтоҕо ылыллан олоххо киирдиннэр. Өрөспүүбүлүкэҕэ элбэх үлэ барарын телевизорынан, хаһыатынан ааҕа-билэ олоробут. Инникитин өссө күүскэ үлэлээҥ», — диэн баҕа санааларын эттилэр, Бырабыыталыстыба ыытар үлэтин биһирииллэрин биллэрдилэр.

Уотунан ититиигэ чэпчэтии көрүллэр

Сунтаар улууһугар ааспыт сылга 650-тан тахса ыал уотунан ититиигэ холбоммута. Онон нэһилиэнньэ сарсыардаттан хара киэһээҥҥэ диэри оһохторун «манаабакка», холкутук наадаларыгар барар-кэлэр, ыраах сиргэ айанныыр буоллулар.Үчүгэй эмиэ куһаҕаннаах дииллэринии, ыаллар күргүөмүнэн уотунан ититиигэ холбонуохтарыттан, электричество уота мөлтөөбүт. Тыа сирин дьоно кыһалҕаларын быһаартараары үгүс ыйытыылары биэрбиттэр. Бу туһунан edersaas.ru ааҕыҥ.

«Аспытын чааһы быһа астыыбыт. Уот олох мөлтөөтө»,— диэн толорор былаас отчуотун кэмигэр Сунтаар олохтоохторо үгүстүк эттилэр. Манна туһаайан, «Якутскэнерго» ПАУо Арҕааҥҥы электрическэй ситимнэрин технологическай холбонууга дириэктэри солбуйааччы Виталий Киберов аны күһүҥҥэ диэри өрөмүөн уонна саҥардыы үлэтэ ыытыллан, балаҕан ыйыттан балаһыанньа лаппа көнүөҕэ диэн эрэннэрдэ.

Сунтаар уонна Ньурба улууһун олохтоохторо уотунан ититиигэ көмөнөн туһаналлар. Ол курдук сыл ахсын 5 мөл.солк. көрүллэр. Ааспыт сылга улууска 155 ыал көмөнөн туһаммыт.

Маар Күөл нэһилиэгин олохтоох сэбиэтин мунньаҕын дьокутаата Сергей Филиппов, уот ис ситимнэрэ хаһан саҥардыллыахтарын туруоруста. Оттон кулууп дириэктэрэ Эльвира Егорова коммунальнай хаһайыстыба төлөбүрүгэр тэрилтэтин бүддьүөтүттэн 2017 сылга 2 мөл. 300 тыһ. солкуобайы аттарбытын туһунан иһитиннэрэн туран, сыллата тарыыптар тоҕо үрдүү туралларын ыйыталаста.

Маныаха СӨ Сыана бэлиитикэтин судаарыстыбаннай кэмитиэтин үлэһитэ Уһук Илин регионугар электричество тарыыбын Россия таһымыгар тэҥниир туһунан сокуон ылыныллыбытын кэпсээтэ. Онон өрөспүүбүлүкэ тэрилтэлэрэ от ыйын 1 күнүттэн чэпчэтиллибит тарыыбынан туһаныахтара. Маар Күөл нэһилиэгин ис ситимнэрэ биэс сылынан биирдэ саҥардыллыахтарын туһунан «Якутскэнерго» энэргетиктэрэ эттилэр.

Вода — основа жизни: В селах Сунтарского улуса вновь говорили об острой проблеме

Уже который год жители Сунтарского улуса поднимают вопрос обеспечения чистой питьевой водой перед правительством. Он прозвучал в селах Мар-Кюель, Усун-Кюель, Жархан, где побывала правительственная группа под руководством первого вице-премьера-министра сельского хозяйства и продовольственной политики республики Петра Алексеева.

Проблема обеспечения питьевой водой в сельской местности все еще остается актуальной. В последние годы произошли изменения уровня загрязненности воды в реке Вилюй. Основные выбросы производят алмазодобывающие и энергетические предприятия.

Депутат села Мар-Кюель Сергей Филиппов отметил, что из-за низкого качества воды в последние годы отмечается рост онкологических заболеваний. Сельчане ждут продолжения поисково-оценочных работ подземных вод на территории района.

По словам Петра Алексеева, решается вопрос по обеспечению населения качественной водой. Завершена реализация ряда других значительных объектов водоснабжения. Введены в эксплуатацию объекты водоснабжения в селе Сунтар. Он также сообщил, что проведены поисково-оценочные работы подземных воды в селе Кюкяй.

Оптоволоконные линии связи придут в Сунтарский улус в 2018 году

Плохое качество услуг сотовой связи и интернета — острая проблема в каждом населенном пункте Сунтарского улуса.

С 8 февраля в Сунтарском районе стартовал отчет органов исполнительной власти республики перед населением. Правительственная группа под руководством первого вице-премьера — министра сельского хозяйства и продовольственной политики Петра Алексеева встретилась с жителями села Аллага.

Сельчан волнует качество сотовой связи. Местный депутат Ксения Евсеева отметила, что скорость трафика единственного оператора оставляет желает лучшего. В районном центре ситуация такая же.

По словам Петра Алексеева, в следующем году в Сунтарский улус придет долгожданное оптоволокно и скорость интернета существенно улучшится.

Жители села также интересовались повышением заработной платы, долгами ГУП «ЖКХ РС(Я)», компаниями-недропользователями.