Метка: Барыбыт кыһалҕабыт

«Улуус олоҕо»: Хапытаалынай өрөмүөҥҥэ харчы хомуйар наада дуо?

Аҕыйах сылтан бэттэх элбэх кыбартыыралаах дьиэлэр олохтоохторуттан хомунаалынай өҥөнү таһынан хапытаалынай өрөмүөн харчытын төлөтөр буоллулар. Ити эрээри, сорохтор «биһиги дьиэбит хаһан өрөмүөннэниэр диэри ити хомуйуллар үбү бэйэлэрэ сиир инилэр» диэн төлүүртэн аккаастаналларын туһунан киэн туттан кэпсииллэр. Ити төһө сиэрдээҕий, уопсайынан элбэх кыбартыыралаах дьиэлэр хапытаалынай өрөмүөннэрэ диэн тугуй?

Федеральнай сокуонунан ирдэннэ

2012 с. Дьиэ-уот федеральнай кодексатын элбэх кыбартыыралаах дьиэлэр хапытаалынай өрөмүөннэрин туһунан ыстатыйатыгар кэккэ уларытыылар киллэриллибиттэрэ, элбэх кыбартыыралаах дьиэлэр олохтоохторо хапытаалынай өрөмүөҥҥэ усунуос төлүүллэрэ булгуччулааҕа ыйыллыбыта. Ити иннинэ бу баҕа өттүнэн этэ, кыбартыыралаах хаһаайын хапытаалынай өрөмүөҥҥэ харчы хомуйуутутан аккаастанар бырааптааҕа.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенэ Егор Борисов 2013 сыл ахсынньы 30 күнүгэр таһаарбыт ыйааҕынан, 2014 сылтан 2043 сылга диэри үлэлиир хапытаалынай өрөмүөн өрөспүүбүлүкэтээҕи бырагыраамата бигэргэммитэ. Бу бырагыраамаҕа хаарбах туруктааҕынан билиниллибит дьиэлэртэн ураты элбэх кыбартыыралаах дьиэ барыта киллэриллибиттэрэ. Холбоон 11 мөл. 482 тыһ. 150 кв миэтэрэ иэннээх 6 тыһ. 645 элбэх кыбартыыралаах дьиэ учуоттаммыта. Тутуллубут уонна хапытаалынай өрөмүөн ыытыллыбыт сылларынан, уопсай туруктарынан көрөн, хапытаалынай өрөмүөҥҥэ уочаракка туруоруллубуттара. Ону кытары даҕаспытынан элбэх кыбартыыралаах дьиэлэр олохтоохторуттон хапытаалынай өрөмүөҥҥэ анаан ый аайы харчы (усунуос) хомуйуута саҕаламмыта.

Төлүүртэн аккаастаныы суукка тиэрдэр

Үөһэ этэн аһарбыппыт курдук, хапытаалынай өрөмүөн ыйдааҕы усунуоһун төлөөһүн сокуонунан ирдэнэр. Санаан да көрдөххө, тустаах дьиэ өрөмүөнэ олохтоохтор, кыбартыыраны бас билээччилэр бэйэлэрин интэриэстэрэ буоллаҕа. Инньэ гынан, усунуоһу төлөөбөт киһиэхэ пеня ааҕыллар итиэннэ суут нөҥүө төлөтүллэр. Сылы сыллаан мунньуллубут иэскэ пеня эбиллибитэ кырата суох суумма буоллаҕа.

Өйдөөҥ: элбэх кыбартыыралаах дьиэлэртэн кыбартыыра атыылаһар түгэҥҥитигэр бу кыбартыыра хаһаайына хапытаалынай өрөмүөҥҥэ усунуоһун төһө биэрэн иһэрин «Энергосбыт» хаассаларыттан эбэтэр Хапытаалынай өрөмүөн пуондатыттан хайаан да билсиҥ. Төлөөбөтөх түбэлтэтигэр, атыы дуогабарын түһэрсиэх иннинэ, төлүүрүн ирдээҥ, тоҕо диэтэххэ, ол иэс аны саҥа хаһаайыҥҥа ыйанар.

Усунуос кээмэйэ хайдах быһаарылларый?

Бу көрдөрүү эрэгийиэн ахсын тус-туһунан. Холобур, биһиги өрөспүүбүлэкэбитигэр быйылгы 2017 сыл тохсунньу 1 күнүттэн олохтоммут тарыыбынан, 1 кв миэтэрэ иэҥҥэ төлөнөр усунуос ыйдааҕы кээмэйэ маннык:

1. Элбэх кыбартыыралаах мас дьиэлэргэ – 3,60 харчы.
2. Элбэх кыбартыыралаах таас дьиэлэргэ – 6 солк.
3. Элбэх кыбартыыралаах таас, лифтээх дьиэлэргэ – 8 солк.

Холобур, биэс этээстээх КПД дьиэҕэ 50 кв миэтэрэ иэннээх, икки хостоох кыбартыыра хаһаайына ыйга 300 солкуобайы, оттон эмиэ бачча иэннээх кыбартыыраҕа эрээри, лифтээх дьиэҕэ олорор ыал ыйга 400 солк. төлүүллэр.

Кырдьаҕастарга чэпчэтии

Былырыын ыам ыйыттан хапытаалынай өрөмүөн иһин ороскуоту толуйуу олохтонон, үлэлээбэт кырдьаҕастарга субсидия көрүллэр: 70 саастарын ааспыттарга – 50 %, 80 уонна онтон үөһэ cаастаахтарга – 100 %. Онуоха Субсидия агентствотыгар докумуону (сайабылыанньаны, пааспар, кыбартыыраны бас билии сибидиэтэлистибэтин, үлэ киниискэтин куоппуйаларын, кэнники 12 ыйга хапытаалынай өрөмүөҥҥэ усунуоһу төлөөбүт кибитээнсийэлэрин, бааҥҥа счет реквизиттэрин) кырдьаҕас бэйэтэ эбэтэр дьиэ кэргэнин бэрэстэбиитэлэ туттараллар.

«Барыбыт кыһалҕабыт» төгүрүк остуол кыттыылаахтара.

Хапытаалынай өрөмүөн диэн тугуй?

Урукку сылларга “хапытаалынай өрөмүөн” диэн дьиэлэр подьезтарын эркинин кырааскалааһын эрэ этиллэр буоллаҕына, билигин бу өйдөбүл биллэрдик кэҥэтилиннэ. Дьиэ иһигэр баар электроэнергия, сылытар, гаас, итии уонна тымныы уу ситимнэрин саҥардыы, үөһэ тахсар лииби өрөмүөннээһин эбэтэр уларытыы, дьиэ бадыбаалын, сарайын сөргүтүү, акылаатын бөҕөргөтүү, дьиэни ититэр туһугар таһыттан хайан биэрии, учуоттуур уопсай тэриллэри туруоруу барыта киллэрилиннэ.

Дьиэ-уот федеральнай Кодексатын 189-с ыст. 5-с ч быһыытынан, хапытаалынай өрөмүөн үлэлэрэ элбэх кыбартыыралааах дьиэни бас билэччилэр уопсай мунньахтарынан эбэтэр олохтоох салайыы уорганын (куорат, бөһүөлэк дьаһалтатын) уонна эрэгийиэннээҕи оператор хамыыһыйаларын экспертизаларын түмүгүнэн быһаарыллан ыытыллар. Холобур, Нерюнгрига бу сылларга 1970-с сс. тутуллубут дьиэлэр лифтэрэ уларытылынна, Дьокуускайга элбэх дьиэҕэ гаас ситимэ саҥардыллан эрэр.
Онон, элбэх кыбартыыралаах дьиэлэргэ олорор дьон кинилэр дьилрэигэр хапытаалынай өрөмүөҥҥэ туох үлэ уонна хаһан былааннанарын туһунан Хапытаалынай өрөмүөн пуондатын сайтын (www.fondkr.ru) «Мин дьиэм» салаатыгар киирэн билсэллэрэ наада.

Үп ханна түмүллэрий?

Хапытаалынай өрөмүөн усунуоһа ый ахсын дьиэ-уот хомунаалынай өҥө төлөбүрүн кытары «Энергосбыт», «Коммунтеплосбыт» хаассаларыгар, ОДьКХ аахсар-хаассабай киинигэр, Россия Почтатыгар эбэтэр Сбербааҥҥа эрэгийиэннээҕи оператор счетугар угуллар. Төлөбүр бу көрүҥэ атыннык өссө “уопсай хочуол” диэн ааттанар. Дьэ манна түмүллэр харчынан элбэх кыбартыыралаах дьиэлэр өрөспүүбүлүкэтээҕи бырагырааманан олохтоммут бэрээдэгинэн өрөмүөннэнэллэр.

Биллэн турар, уопсай ааттыын уопсай, оҥоһуллар уочарата кэлиэр диэри үйэ анараа өттүгэр тутуллубут дьиэлэр өссө айгыраан иһиэхтэрэ турдаҕа. Итини арыый түргэтэтэр инниттэн кэнники кэмҥэ сорох элбэх кыбартыыралаах дьиэлэр олохтоохторо ТСЖ-лар (дьиэ бас билээччилэр табаарыстыбаларын) көҕүлээһиннэринэн, бэйэлэрэ мунньаҕынан быһаараннар, ханнык баҕарар бааҥҥа дьиэлэрин сирэй счетун арыйан, усунуостарын онно мунньар буолан эрэллэр. Кинилэр үп мунньуллуутунан көрөннөр итиэннэ эбии кирэдьиит ыланнар, хапытылаалынай өрөмүөнү эрдэ оҥорторор кыахтаахтар.

Сууллар кутталлаах дьиэ

Эппиппит курдук, элбэх кыбартыыралаах дьиэлэр хапытаалынай өрөмүөннэрин өрөспүүбүлүкэтээҕи бырагыраамата 2043 сылга диэри үлэлиэхтээх. Бу кэм устата араас буолуо турдаҕа. 1960-с – 1970-с сылларга тутуллубут дьиэлэр бырагыраамаҕа киллэриллэн баран, өрөмүөннэнэргэ тиийбэккэ, сууллар туруктаныахтарын сөп. Онуоха быһаарыы судургу: сүрүн өттө бөҕө-таҕа дьиэ саҥардыллан тутуллар, оттон олорорго чахчы сөбө суоҕунан билиниллибит дьиэ көтүрүллэр, олохтоохтор учаастактарын атыылаан баран үбүн үллэстэн, саҥа дьиэни туттарыахтарын сөп, онуоха хапытаалынай өрөмүөн пуондатыгар укпут харчыларын туһаналлар.

Эксперт санаата

Юрий Намылов, элбэх кыбартыыралаах дьиэлэр хапытаалынай өрөмүөннэрин пуондатын отделын начаанньыга:

– Элбэх кыбартыыралаах дьиэлэргэ олорор дьоннор, кыбартыыралары бас билээччилэр хапытаалынай өрөмүөн усунуоһун хайаан да төлүөх тустаахтар. Ыйдааҕы усунуос суумата оннук улахан буолбатах. Холобур, мас дьиэ 1 кв миэтэрэтигэр Москваҕа 17 солк., Сахалиҥҥа 10 солк, биһиэхэ 3,6 солк. төлөнөр. Бу харчы чахчы аналынан эрэ туһаныллар, онон олохтоохтор биһиги сайпытыгар киирэн төһө харчы хомуллубутун итиэннэ хапытаалынай өрөмүөн графигын хаһан баҕарар билсэр кыахтаахтар. Бырагыраамаҕа элбэх кыбартыыралаах дьиэлэри өрөмүөннүүр график олохтоох дьаһалталары, холобур бу куорат иһигэр мээрийэни кытары, сөҥнөһөн ыйыллыбыта.

«Улуус олоҕо»: Дьон олорор дьиэлэрин гаас оттукка холботторуу

Өрөспүүбүлүкэ салалтатын өйөбүлүнэн тыа сирин гаастааһын үлэтэ күүскэ ыытыллар, тыһыынчанан килэмиэтир усталаах сүрүн үөс ситимэ тардыллан, үгүс нэһилиэнньэлээх пууннарга ”күөх төлөн” холбонно. Ити эрээри, чуолаан, чааһынай дьиэҕэ гааһы киллэриигэ кэккэ ыарахаттар суох буолбатахтар. Биһиги ону быһаарар соруктаах “РИИХ Сахамедиа” АУо “Улуус олоҕо” бырайыагын чэрчитинэн, быһаччы үлэлии-хамсыы сылдьар дьону кытта атах-тэпсэн олорон кэпсэттибит.

Анал бырагыраама чэрчитинэн

Тыа сирин гаастааһын бастакы түһүмэҕэ 2003 сылтан саҕаланан 2013 сылга диэри ыытыллыбыт тыа сирин социальнай-экономическай сайдыытын өрөспүүбүлүкэтээҕи бырагырааматын чэрчитинэн оҥоһуллубута. Бу туһунан тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин миниистирин солбуйааччы Николай Петров сиһилии билиһиннэрдэ. Билигин үлэ “Тыа сирин 2014-2017 сылларга уонна 2020 сылга диэри кэмҥэ бигэтик сайыннарыы” тус сыаллаах федеральнай бырагыраама чэрчитинэн барар. Бу кэм устата тустаах министиэристибэ 24 нэһилиэккэ, ол иһигэр Үөһээ Бүлүү, Майа сэлиэнньэлэригэр, үлэлэһэн кэллэ. Итиннэ манныгы өйдүүр наада: гаастааһын хас да өрүттээх үлэ — сүрүн үөһү тардыыга Бырамыысыланнас министиэристибэтин иһинэн “Стройсельгазификация”, бөһүөлэк иһинээҕи ситими ыалларга тиэрдиигэ Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтэ, оттон гааһы дьиэҕэ киллэриигэ “Сахатранснефтегаз” ААУо үлэлиир. Бу кэлиҥҥи сылларга тоҕус нэһилиэккэ сирэй сакаасчыт быһыытынан Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ үлэлээтэ, итинтэн сэттэ нэһилиэк гаастаммыт, билигин икки нэһилиэккэ үлэлии сылдьаллар.

* Тус сыаллаах федеральнай бырагыраамаҕа киирэргэ туох ирдэнэрий?

— Бастатан туран, нэһилиэккэ тыа хаһаайыстыбата сайдар, гаас сүрүн үөһэ кэлэн турар итиэннэ бөһүөлэги гаас­тааһын бырайыага оҥоһуллубут буолуохтаах, Биһиги ол бырайыагы РФ Тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтигэр көмүскээн, үбүлэтэбит. Урукку өттүгэр Россияттан сылга 30-40 мөл. солк. көрүллэр буоллаҕына, быйыл 130 мөлүйүөнү ыллыбыт, дойду үрдүнэн 860 мөл. көрүллэриттэн. Маннык улахан өйөбүл өрөспүүбүлүкэ салалтата, Ил Дархан сөптөөх үлэни ыыталларын түмүгэр ситиһилиннэ. Быйыл, эппитим курдук, икки нэһилиэги гаастаатыбыт, эһиилгигэ былааннанар нэһилиэк­тэр бааллар. Ыытыллыбыт үлэни салҕыырга 2020 сыл кэнниттэн саҥа бырагыраама оҥоһуллуоҕа, гааһы Тааттаҕа, Уус Алдаҥҥа тиэрдэр сорук турар, – диэн Николай Ильич эппиэттиир.

Кыһалҕа

Нам улууһугар “күөх төлөн” киллэриллибитэ отут сыл буолла. Өрүс уҥуор сытааччылартан ураты бары нэһилиэктэр гаастаахтар. Олох сайдыытынан нэһилиэнньэ ахсаана элбии, бөһүөлэктэр кэҥии тураллар.

Нам сэлиэнньэтин баһылыга Андрей Новгородов гааһы үллэрэр-тарҕатар пууннар (ГРП) эбии тутулуннахтарына эрэ саҥа кыбартаалларга гаас ситимэ тардыллар кыахтааҕын эттэ. Бу билигин баар кыһалҕа. Бу боппуруоска “Сахатранснефтегаз” АУо-ны кытары үлэлии сылдьаллар эбит. Ол эрээри, бырайыагы оҥорууга, экспертизаны ыыттарыыга үбүлээһин нэһилиэк, сэлиэнньэ кыаҕын таһынан, итиннэ өрөспүүбүлүкэ көмөтө наадатын ыйда. Көмө баара буоллар, олохтоох бүддьүөттэн хос үбүлүө этибит диэн санаатын үллэһиннэ. Онтон салгыы кэлэр үлэ тус сыаллаах бырагыраамаларга тирэҕириэн сөп.

Маннык хабааннаах балаһыанньаҕа Нам улууһун Хамаҕаттата олорорун баһылык  Иван Максимов эмиэ ситэрэн кэпсээтэ. «Биһиги эмиэ итинник кыһалҕалаахпыт. Хамаҕатта үс сүүсчэкэ ыаллаах түөрт саҥа кыбартаалын ыаллара хочуолунай кыайбатынан, урукку ситимҥэ холбонор кыахтара суох”, – диэн иһитиннэрдэ.

Сүрүн быраабыла ирдэбиллэрэ

Гаас ситимин технологическэй холбооһун диэн дьиэ уонна атын социальнай эбийиэктэр учаастактарыгар диэри гаас ситимин тардыы буолар.
Быраабылаҕа гааһы киллэриини үс бөлөххө араараллар. Маҥнайгы бөлөх, маны атыннык чэпчэтиилээх диэн ааттыыбыт. Чааска 5 куб м диэри кээмэйдээх гааһы туһанааччылар манна хапсаллар. Гааһынан үлэлиир хочуол кыамтата улахан оруолу ылар. Онон манна чааһынай дьон киирсэллэр. Итини тэҥэ, чааска 15 куб. м диэри кээмэйдээх гааһы туһанар биирдиилээн предпринимателлэр эмиэ хабыллыахтаран сөп. Өскөтүн, 200 миэ­тэрэттэн уһуна суох ситим эбии тутуллар буоллаҕына (сүрүн ситимтэн (магистральнай) дьиэ учаастагар диэри кэлэр ситим). 200 м уһуннаах ситими тардыы сыаната 59 тыһ. солк. оттон 10 м диэри 47 тыһ. солк. төлөнөр. Иккис бөлөх стандартизированнай диэн. Манна гааһы чааска 500 куб м диэри туһанааччылар хабыллаллар. Итини тэҥэ, ситимҥэ гаас баттааһына 3 кв м 6 киилэттэн улахана суох буолуохтаах. Үһүс бөлөх индивидуальнай бырайыак диэн ааттанар. Манна гааһы чааска 500 куб. м элбэҕи туһанааччылар киирэллэр. Ол аата хочуолунайдар, улахан эби­йиэктэр, базалар.

Бастакы хардыы. “Сахатранснефтегаз” ААУо гааһы үллэрэр управлениетын “биир кэлим түннүгүн” сулууспатыгар (Дьокуускай к. Петр Алексеев уул. 64) эбэтэр тыа сиригэр олорооччулар улуускут киинигэр баар тустаах хампаанньа филиалларыгар маннык докумуоннары илдьэ кэлэҕит:
— пааспар (дьиҥнээҕэ уонна куоппуйата).
— сир учаастагын бас билиини туоһулуур докумуон.
— нэһилиэнньэлээх пуун территориятыгар учаастак ханан баарын көрдөрөр былаан.
— ИНН.
— Топографическай түһэрии, 1:500 мастааптаах.
— тутуллуохтаах эбэтэр тутуллан турар дьиэ чааска төһө гааһы туһаныахтааҕын туоһулуур ыспыраапка (өскөтүн, гааһы туһаныы 5 кубометртан кыра буоллаҕына, ыспыраапка ирдэниллибэт).

Гааһы холбонууга дуогабары түһэрсии бэрээдэгэ

Бастаан утаа гаас ситимин киллэриигэ сир учаастагын докумуона ирдэниллэр, маны оҥорторбокко сылдьан, гаас ситимин килэттэриэн баҕалаах элбэх. Бу докумуону Регпалаата биэрэр.

Иккис хардыы. Гааһы технологическэй холбонууга дьиэлээх киһи сайабылыанньа суруйан туттарар. Ол ­тустаах хампаанньа (СТНГ) техническэй усулуобуйаны оҥорор техническэй отделыгар уонна техническэй холбонууну оҥорор сулууспаҕа тиийэр. Балар кыттыһан үлэлээн, биир ый иһигэр холбонуу бырайыагын, техническэй усулуобуйаны оҥорон, сыанатын быһааран, анал дуогабар бэлэмнииллэр.

Үһүс хардыы. Оруобуна биир ыйынан (халандаар 30 хонуга) гааһы тарҕатар управлениеттан сайабылыанньа биэрбит киһиэхэ оҥоһуллубут дуогабары көрдөрөллөр. Ол эбэтэр, сайабылыанньаны туттарарыгар биир ыйынан маннык чыыһылаҕа кэлэҕин диэн эрдэт­тэн этэллэр. Сайаапкалаах киһи дуогабары көрөн-истэн баран, сөбүлэстэҕинэ илии баттыыр уонна гааһы киллэрии төлөбүрүттэн 25 % тута ууран биэрэр. Ол курдук, 57 тыһ. солкуобайтан 14 тыһ. 250 солк., оттон 48 тыһ. солкуобайтан 12 тыһ. солк. төлүүр.

Төрдүс хардыы. Илии баттаныллыбыт докумуон тустаах управлениеҕа тиэрдиллэн, дуогабар быһыытынан дьиэлээх киһиэхэ гаас ситимэ тардыллыбытынан барар. Маны хампаанньа бэйэтэ тардар эбэтэр сакаас наһаа элбэх буоллаҕына, чааһынай тэрилтэни бэдэрээтчит быһыытынан үлэлэтиэн сөп. Сокуон ирдэбилинэн, гаас ситимэ биир сыл иһинэн тардыллыахтаах. Быйыл от ыйыгар диэри бэриллибит сайаапканы оҥорон олороллор. Сайыҥҥы ыйдарга, ортотунан, 150-ча сайаапка киирэр. Тустаах исписэлиистэр этэллэринэн, бүгүҥҥү күҥҥэ, уһаабыта түөрт ый иһинэн гаас ситимин тардаллар. Ситим дьааматын тустаах тэрилтэ исписэлиистэрэ бэйэлэрэ хаһаллар. Кыһын тоҥ сири итии паарынан үрэр оборудованиенан ириэрэллэр. Кыһын үлэлииргэ, биллэн турар, хампаанньаҕа ороскуот улаатарын үрдүнэн, үлэ төлөбүрэ уларыйбат. Урукку өттүгэр чааһынай тэрилтэлэр кыһын дьааманы хаһалларыгар сыананы лаппа үрдэтэллэрэ.

Барыбыт кыһаҕабыт

Ленскэйтэн (быһа эфиринэн)

— Ленскэй куорат Гагарин ­уулуссатын ыалларыгар 2010-2011 сс. былаан быһыытынан, ­гаас 2014 с. киллэриллиэхтээҕэ билиҥҥэ диэри суох. Куорат дьаһалтата өрөспүүбүлүкэ үбүлүөхтээх диир. Бу боппуруос хаһан быһаарыллыай?

Айталина МАКАРОВА, “Сахатранс­нефтегаз” ААУо технологическай холбонууга сулууспатын начаалынньыгын э.т.:
— Россия 2014 с. тахсыбыт саҥа быраабылатынан, сакаасчыт түһэрбит докумуоннарын чинчийэн-үөрэтэн баран (сүрүн үөс ааһар буоллаҕына), биһиги дуогабар түһэрсэн, гааһы ыал олбуоругар диэри аҕалан биэрэбит, сакаасчыт гааһы дьиэтигэр киллэрдэҕинэ, таҥан, холбоон биэрэбит. Ленскэйдэр гаастааһыҥҥа үлэлэһэллэр, отучча сайаапканы түһэрэн олороллор.

Мэҥэ Хаҥаластан

— Гаас сүрүн үөһүттэн төһө да чугас сыттар, Хорообукка “күөх төлөн” хаһан киирэрэ биллибэт. Саҥа талыллыбыт дьаһалтаҕа тугу сүбэлиэ этигитий?

Николай ПЕТРОВ, тыа хаһаайыстыбатын миниистирин солбуйааччы:
— Итиннэ мин этэрим маннык: гаас, бастатан туран, үрдүк күүрүүлээх сүрүн үөскэ сытар нэһилиэктэргэ киирэр, онтон атыттарга 2020 сыл кэнниттэн үлэ барыахтаах. Онон, итиннэ суоттанан, кэпсэтиини уонна үлэни-хамнаһы эрдэттэн ыыта турарга сүбэлиибин.

«Барыбыт кыһалҕабыт» улуустааҕы хаһыаттар редакцияларын кытта «Сахамедиа» холдинг кыттыгас ыытар төгүрүк остуола өрөспүүбүлүкэ суолталаах тыын боппуруостары ырытыыга ананар. Ыйга иккитэ нууччалыы уонна сахалыы тылынан «Якутия», «Саха сирэ» судаарыстыбаннай хаһыаттар суруналыыстара, пресс-киин тэрийэн ыыталлар. Кэпсэтии түмүгүнэн ырытыылаах ыстатыйалар хаһыаттарга  уонна СИА былаһааккатыгар «Барыбыт кыһалҕабыт\ Общая забота» диэн рубрикаҕа бэчээттэнэллэр.

Улуус олоҕо: Уу, күн, тыал күүһүнэн тыа сиригэр электроэнергияны туһаныы

Ааспыт нэдиэлэҕэ «Сахамедиа» холдинг «Улуус олоҕо» бырайыагын чэрчитинэн, «Барыбыт кыһалҕабыт» төгүрүк остуолга тыа сирин электроэнергиятын тула буолбут кэпсэтиини ырытыы. Сиһилии манна көр: ysia/ru/obshaya-zabota

Күннээҕи олоххо-дьаһахха электричество туһатын, ама, ким мэлдьэһиэй? Бэйэбит судургутук ааттыырбытынан, уоппут суох буоллар эрэ, илиибит-атахпыт баайылла, үлэбит-хамнаспыт тохтуу түһэргэ дылы буолар.

ГРЭС уонна ГЭС

Киин уонна илин эҥэр улуустары, Туймаада туонатын Дьокуускайдааҕы ГРЭС хааччыйарын бары бэркэ билэбит. Билигин ГРЭҺ-и күүһүрдэр туһуттан, ыстаансыйа иккис уочарата тутуллар.

Оттон Бүлүү эҥэргэ уонна Ленскэйгэ, Өлүөхүмэҕэ уу күүһүнэн үлэлиир Бүлүүтээҕи ГЭС уота туһаныллар. ГЭС көдьүүһүн өссө үрдэтэр сыалтан, бу улуустарга электро-уотунан сылытыныы технологията киирдэ. Баара эрэ уон биэс сыл анараа өттүгэр ГЭҺ-и сыттана сытар Бүлүү түбэтин дьоно 220 кВтлаах уот ситимэ кэлиэҕин бэркэ саарбахтыыллара. Өрөспүүбүлүкэ оччолорго бирэсидьиэнэ Вячеслав Штыров күүстээх дьулуурунан ГЭС каскадын уота Сунтаарга диэри аҕалыллыбыта, өссө Өлүөхүмэҕэ тиийэ барбыта. Ол түмүгэр, ити улуустарга нэһилиэнньэ аҥаара олорор дьиэлэрин уотунан сылытынар буолла. Дьон-сэргэ оттук маһы хааччынартан сынньанна, күөх тыа кэрдиллэртэн быыһанна.

Бу технология сыаната удамырынан ордук абылаата. Холобур, 42 кв. миэтэрэ иэннээх дьиэлээх ыал ыйга 600 солк. төлүүр. Инньэ гынан, сорохтор «күөх төлөнүнэн» барар хочуолларын араартаран, уотунан үлэлиир оһоххо көһүөхтэрин санаталыыр буолбуттар.

ОДьКХ уонна энергетика министиэристибэтин чахчытынан, күн бүгүн өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн уотунан сылытыыга 8 тыһ. 573 туһанааччы-абонент (чааһынай ыаллар, тэрилтэлэр) холбонон олороллор. 2016 с. 1 тыһ. 777 абонент, быйылгы сыл бастакы аҥарыгар 415 туһанааччы холбоммут, сыл бүтүөр диэри 554 эбии ыал холбонуохтаах. ГЭС каскадын уотун салгыы Ньурбаҕа диэри аҕалар бырайыак олоххо киирдэҕинэ, арҕаа эҥэр улуустар олорчу уотунан сылытыыга көһөр кыахтаахтар.

Күн күүһүнэн

Киинтэн ыраах сытар, мөлтөх суоллаах-иистээх нэһилиэктэргэ уоту убаҕас уматыгынан үлэлиир дизельнэй ыстаансыйалар хааччыйаллар. Хонон турдах ахсын сыаната үрдүү турар уматыгы тиэрдии ороскуота улахан, эрэйэ элбэх буолан, бу ыстаансыйалар оҥорон таһаарар электричестволарын сыаната олус ыарахан. (1 т убаҕас уматык 55-65 тыһ. солк., дизельнэй ыстаансыйа 1 кВт уота 39 солк.) Ити иһин энергетиктар электричество уотун солбуйар ньымалары, ол иһигэр айылҕа күүһүн туһанар технологиялары сайыннарарга үлэлииллэр.

«Сахаэнерго» ААУо кэнники сылларга хотугу улуустарга күн уотун күүһүнэн үлэлиир ыстаансыйалары туруорууга ылыста. Күн күүһүнэн үлэлиир бастакы ыстаансыйа 2011 с. Кэбээйи улууһун Батамайыгар туруоруллубута. Билигин маннык ыстаансыйалар Өймөкөөн Үчүгэйигэр, Өлүөхүмэҕэ (Куду Күөлгэ, Дьэлгэйгэ, Ииннээххэ), Дьааҥыга (Баатаҕайга, Дулҕалаахха, Үҥкүргэ, Бөтөҥкөскө, Остуолбаҕа), Абый Кэбэргэнэтигэр, Өлөөн Ээйигэр, Эбээн Бытантай Дьарҕалааҕар, Алдан Улуутугар, Хаҥалас улууһун Тойон Арыытыгар, Булуҥҥа Быыкап Мыска бааллар. Быйыл Орто Балаҕаҥҥа (Өймөкөөн), Кыстатыамҥа (Эдьигээн), Сэбээн Күөлгэ (Кэбээйи) туруоруллаллар.

Хампаанньа энергетиканы сайыннарыыга салаатын чахчытынан, 2015 с. үлэтин саҕалаабыт, хотугу эргимтэҕэ соҕотох баараҕай тутуу буоларынан Гиннес рекордун кинигэтигэр киллэриллибит, 1 мегаватт (1 тыһ. кВт) кыамталаах Баатаҕай ыстаансыйата 2016 с. устата 652,842 тыһ. кВт чаас энергияны оҥорбут, 177,6 т уматыгы кэмчилээбит! Ааспыт сыл устата бары ыстаансыйалар холбоон 400 т уматыгы, ол эбэтэр 100 мөл. солк. кэмчилээбиттэр. Маныаха тулалыыр эйгэ уматык тобоҕуттан ыраастанарын эбэн кэбиһиэххэ. Быһата, күн күүһүнэн үлэлиир ыстаансыйалар табыгастаахтара уонна барыстаахтара дакаастаммыт. Ол эрээри, убаҕас уматыгынан үлэлиир ыстаансыйалары төрүт эһэр наадата суох, тоҕо диэтэххэ, кинилэр сөптөөх күүрүүнү биэрдэхтэринэ эрэ, күн ыстаансыйалара үлэлииллэр. Онон икки технология тэҥҥэ туттуллар.

Тыал көмөтүнэн

Хоту дойду күүстээх тыалын-кууһун муоһалаан, туһаныах баҕа улахан. Уон сыллааҕыта эксперимент быһыытынан, Булуҥ улууһугар Тиксии бөһүөлэк аттыгар тыалынан барар, Германияттан аҕалыллыбыт ыстаансыйа үлэҕэ киллэриллибитэ. Ол эрээри, эргэ итиэннэ сымнаҕас килиимэттээх сиргэ анаммыт буолан, туһалаабатаҕа.

«Сахаэнерго» икки сыллааҕыта тымныыны уйар кыахтаах, дьоҕус кыамталаах икки ыстаансыйаны сакаастаан оҥорторон, Быыкап Мыска туруорбута саҥа үлэлээн эрэллэр. Төһө көдьүүстээхтэрэ, туох үтүө эбэтэр мөкү өрүттээхтэрэ эһиил биллиэҕэ.

Сыана уонна чэпчэтиилэр

Электроэнергияны оҥорон таһаарыы бэйэҕэ турар сыаната ыарахан буолан, туһаныы өҥөтүн иһин төлөбүр чэпчэкитэ суох. Ол эрээри, судаарыстыба нэһилиэнньэ туһанар уотун ороскуотун сорох чааһын толуйар буолан, биһиги икки төгүл чэпчэтиллибит сыананан төлүүбүт. Онуоха куоракка, тыа сиригэр, элбэх кыбартыыралаах уопсайдарга, чааһынай дьиэҕэ олорооччуларга, газ, кирпииччэ эбэтэр уотунан үлэлиир оһохтоохторго, түүҥҥү-күнүскү уо.д.а. диэн тарыыппыт тус-туһунан тыырыллан ааҕыллар.

Дьиэ-уот хомунаалынай өҥөтүн, ол иһигэр газ, уот, уу иһин ыйдааҕы төлөбүр дьиэ кэргэн дохуотун 15 %-ыттан үрдүк буоллаҕына, судаарыстыбаттан социальнай көмө (субсидия) көрүллэр. Маннык чэпчэтиинэн туһанар дьон (тиийинэн олоруу алын кээмэйиттэн намыһах дохуоттаахтар, соҕотох олорор кырдьаҕастар, элбэх оҕолоох ыаллар) хас куорат, улуус ахсын ОДьКХ салайар хампаанньаларын, управлениеларын истэринэн үлэлиир Субсидия ааҕыныстыбатыгар тиийэн ыйыталаһаллара, туох докумуон ирдэнэрин билэллэрэ наада. ОДьКХ уонна энергетика министиэристибэтин чахчытынан, ааспыт сыл устата субсидия бу көрүҥүнэн 27 тыһ. 557 ыал туһаммыт.

Саҥа тарыып хамсааһыны таһаарыахтаах

2016 сыл бүтүүтэ ылыллыбыт электроэнергия тарыыптарын тэҥниир туһунан федеральнай сокуон чэрчитинэн, Уһук Илиҥҥэ, ол иһигэр Саха сиригэр, электроэнергияны туһаныы тарыыбын намтатан, Россия орто таһымыгар тэҥниир нуормаламмыт аах оҥоһуллан үлэҕэ киллэриллиэхтээх. Оччотугар бүддьүөт тэрилтэлэрэ, ОДьКХ эйгэтэ уонна урбаанньыттар электро-уоту Россияҕа олохтоммут тарыыбынан төлүүр буолуохтара.

Тарыыбы чэпчэтии хаһаайыстыбаларга үлэ оҥорумтуотун үрдэтэр, үлэ бэйэҕэ турар сыанатын чэпчэтэр, оҥорон таһаарыыны кэҥэтэр кыаҕы биэриэҕэ. Федеральнай киин Саха Өрөспүүбүлүкэтин этиитин ылынан, саҥа тарыыбы 2017 сыл тохсунньу 1 күнүттэн олоххо киллэрэргэ быһаарбыта, инньэ гынан, ити кэмтэн хат ааҕыы оҥоһуллуохтаах.

Эксперт санаата

Гаврил Алексеев, «Сахаэнерго» ААУо генеральнай дириэктэрин солбуйаачы, Ил Түмэн дьокутаата:

—​ Энергияны сайыннарыыга кэлиҥҥи сылларга хамсааһын таҕыста. Бүлүү ГЭҺ-ин кыамтатын көдьүүстээхтик туһанан эрэбит, Дьокуускайга ГРЭС-2 тутуллар. Киин уонна илин эҥэр улуустарга дьон дьиэни-уоту сылытыыга уотунан үлэлиир хочуолу туһаныан баҕарар эрээри, уоппут ситимэ эргэрэн, кыамтата мөлтөөн, кыайбат туруктаах. Уопсайынан, улуустарга уот ситимин биир кэлим саҥардан, 110 киловольтка көһөрүү кэм ирдэбилэ буолла. Дьиҥинэн, бөһүөлэктэр истэринээҕи ситими саҥардыыга бырагыраама баар эрээри, үптэн иҥнэр буолан, олус бытаан. Онон бу салааҕа үгүөрү үп көрүллэрэ ирдэнэр.