Метка: доруобуйа харыстабыла

Эбээн-Бытантай улууһугар олохтоохтор доруобуйаларын чинчийэр экспедиция үлэлээтэ

Бу күннэргэ улахан социальнай суолталаах комплекснай экспедиция кэлэн Баатаҕай Алыытыгар үлэлээтэ. Үлэлиир бөлөҕү ХИФУ научнай-чинчийэр доруобуйа институтун сүрүннүүр научнай сотруднига Р.Н. Захарова салайда. Биригээдэҕэ невролог, лор, окулист, УЗИ, эндокринолог, кардиолог, ревматолог, диетолог бааллар.

Экспедиция үлэтэ-хамнаһа Россиятааҕы наука Академията Саха сиригэр бастакы ыыппыт комплекснай экспедицията 90 сыллаах үбүлүөйүгэр туһуланан ыытыллар.

Санатан эттэххэ, бастакы экспедиция 1925-1930 сылларга Максим Кирович Аммосов көҕүлээһининэн ыытыллыбыт. Экспедиция үлэтин түмүгүнэн Саха сиригэр үлэ күүһүн кэскилин, экономика олугун чинчийии оҥоһуллубута. 2015 сыллаахха Россия Президенэ Владимир Путин маҥнайгы экспедиция 90 сылыгар анаан «Многофакторное исследование состояния коренного и пришлого населения Республики Саха (Якутия) с целью оптимизации региональных программ по улучшению качества жизни жителей республики с учетом территориальных, этнических особенностей в условиях современного социально — экономического развития» чинчийэр экспедицияны ыытарга анал дьаһалыгар илии баттаабыта.

Экспедиция үлэтин түмүгүнэн киһи кыаҕа, доруобуйатын туруга, нэһилиэнньэ олоҕун хаачыстыбата, экономика сабыдыала, сайдыыта быһаарыллан, кэлэр 2030-2050 сылларга олох хаачыстыбата үрдүүрүгэр, экономика сайдыытыгар ханнык үлэлэри ыытыахха, туох миэрэлэри ылыныахха сөбүн быһаарыахтара. Экспедиция үлэтигэр геология, сир баайын хостооһуна, экономика, тыа хаһаайыстыбата, гуманитарнай наукалар, культура, фольклор киирэллэр. Саха сиригэр экспедиция медицинскэй чааһын үлэтин Хотугулуу-Илиҥҥи Федеральнай Университет Научнай-чинчийэр доруобуйа института толорор. Арктика улуустарыттан Эбээн-Бытантай уонна Дьааҥы, киин улуустартан Таатта, Үөһээ Бүлүү киирбиттэрэ. Барыта 3000 киһини сыыйан чинчийиигэ хабыахтара.

— Эбээн-Бытантай улууһугар, бастатан туран, 500 киһиэхэ социологическай анкетаны толотторбуппут. Маны таһынан хоту сир региональнай экономикатын анкетатын эмиэ оҥортордубут. Эбии научнай-чинчийэр институт биэрбит анкетатын эмиэ суруйдубут. Барыта 300-тэн тахса киһини көрдүбүт. Кэлиэхпит иннинэ 150 киһиттэн уопсай турук, биохимическай, гормон, иммунология, онкомаркер анализтарын ыыттарбыппыт, олору куоракка чинчийэн түмүктэрин аҕалан кэллибит. Маны таһынан манна кэлэн көрүү түмүгүнэн диагноз сабаҕалааһыныгар үгүс киһиттэн генетикаҕа анализ ыллыбыт. Биһиги экспедиция медицинскэй эрэ чааһын толордубут. Салгыы буанализтары, анкеталары генетиктар, социологтар уо.д.а. тустаах исписэлиистэр чинчийиэхтэрэ онтон биирдэ түмүк таһаарыахтара, — диэн бөлөх салайааччыта Раиса Захарова этэр.

Орто Халымаҕа Доруобуйа харыстабылын 200 сыллаах историятын кэпсиир быыстапка арылынна

Быйыл Орто Халыма улууһун баай историятыгар улахан уонна дириҥ суолталаах үбүлүөйдээх сыл бэлиэтэнэр. Ол курдук Халыма уокуругар доруобуйа харыстабыла тэриллибитэ 200 сыла буолла. Киин балыыһа кэлэктиибэ улуустааҕы Кыраайы үөрэтэр музейга Халымаҕа доруобуйа харыстабыла тэриллибитэ 200 сылын сырдатар быыстапканы тэрийдэ.

История кэрэһэлииринэн, 1805 сыл от ыйын 31 күнүнээҕи Ыйааҕынан, император Александр-I Зашиверскайга, Оленскайга, Өлүөхүмэҕэ уонна Орто Халымаҕа кылаабынай медик, лиэкэр уонна лиэкэр үөрэнээччитэ диэн биирдии дуоһунастары көрөргө уурбута. Ол эрээри уһук хоту кыраайдарга эмчит, анал дьиэлэр суохтарынан, эмтэнэр сирдэри арыйыы хас эмэ сылынан быһаарыллыбакка турбута.

Кэлин, 1817 сыллаахха Орто Халымаҕа бастакы лепрозорий арыллыбыта. Ити кэмтэн ыла Халымаҕа доруобуйа харыстабылын историята саҕаламмытынан ааҕыллар. Оруобуна икки үйэ ааста.

Бу сыллар усталаах-туораларыгар ааспыт хаалынньаҥ олохтон аныгы үйэ сөҕүмэр сайдыытыгар диэри үрүҥ халааттаах аанньаллар идэлэрин сүрүн соругун — дьон олоҕун ыарыыттан быыһыыры толорон кэллилэр.

Билигин биһиги киин балыыһабыт политическай сыылынай Сергей Иванович Мицкевич аатын дьоһуннаахтык сүгэр. Кинини Халыма уокуругун олохтоохторун туһугар сүүрбүт-көппүт, Орто Халымаҕа балыыһа тутуутун түргэтэппит уонна проказанан ыалдьыбыттар приюттарын туттарыыны саҕалаабыт, онтун ааһан нэһилиэнньэ үөрэхтэнэригэр, култуурунай өттүнэн сайдарыгар үгүһү оҥорбут уопсастыбаннай деятель быһыытынан билинэбит. Кини туруорсуутунан, 1902 сыллаахха Орто Халымаҕа Почта отделениета арыллыбыта.

Билигин улуус олохтоохторо араас кэмнэргэ үлэлээн ааспыт быраастар, медицина үлэһиттэрин ааттарынан киэн тутталлар. Күн бүгүн улуустааҕы киин балыыһаны олохтоох хирург-быраас идэлээх Дмитрий Дмитриевич Третьяков салайар.

Доруобуйа харыстабылын миниистирэ Муома балыыһатыгар массыына анаата

Бэс ыйын эргэтигэр доруобуйа харыстабылын миниистирэ М.Е. Охлопков Муома улууһугар тиийэ сырытта. Кини олохтоохтору кытта көрүстэ, балыыһа үлэтин-хамнаһын, материальнай-техническэй база, эмтиир тэриллэр туруктарын көрдө, үлэһиттэри кытта кэпсэттэ. Дьону долгутар ыйытыыларга чуолкай, чопчу хоруйдары биэрдэ. Хас да ыарыһах быһаарыллыбатах боппуруостарын тус бэйэтин хонтуруолугар ылла. 

Н.М. Черемкин саҥа балыыһа тутулларын туруоруста. В.Н. Слепцова кэнники кэмҥэ кылаабынай быраастар сотору-сотору уларыйалларын, тоҕо маннык буоларын токкоолосто. И.А. Старков эмкэ барар айан ороскуотун балыыһа толуйарын-толуйбатын ыйыталаста. Онуоха миниистир Михаил Охлопков чэпчэтиилээх категорияҕа киирсэр дьону быраастар комиссиялара быһаарар диэн хоруйдаата. Соболоохтон кэлэ сылдьар М.М. Петрова куораттан кэлэр быраастар тоҕо саамай сырыы суох кэмигэр кэлэн, Хонууга эрэ көрөн баралларын ыйыталаста. Михаил Егорович хоруйа маннык буолла: “Доруобуйа харыстабылын министерствотын бирикээһэ тахсан турар. Оройуоннарга барар быраастар графиктарын оройуон кылаабынай бырааһа чопчу ханнык ыйга, ханнык специалистары ыҥыртарарын киллэрэрн туран, бэйэтэ быһаарар. Бу сыл IV кыбаарталыгар онколог быраас кэлэрэ сабаҕаланар, онон куораттан кэлэр быраастары министерство ыытар диэн дьону бутуйумаҥ”.

В.А. Никулина эмчиттэри наҕараадаҕа түһэрэр туһунан ыйытыытыгар, “Өскөтүн эмчиттэргитин туох эмит аакка-суолга, наҕараадаҕа түһэриэххитин баҕарар буоллаххытына, биһиэхэ министерствоҕа кини туһунан сурук түһэриэххитин сөп. Биһиги үксүн аккаастаабаппыт, утары барабыт. Үлэһит киһи үлэтэ сыаналаныахтаах, үчүгэй үлэһит хайҕаныахтаах, оччоҕо эрэ таһыма үрдүүр», – диэтэ миниистир.

З.М. Винокурова кадрынан хааччыллыыга ыарахаттар тустарынан ыйытыытыгар, “Бэйэҕит выпускниктаргытын кытта үлэлэһиҥ. Оройуоҥҥа кэлэр тус сыаллаах миэстэнэн студент босхо үөрэнэр, өссө кылаабынай быраас сөбүлэҥинэн эбии стипендия төлөнүөн сөп. Хоту кэлиэхтэрин баҕарбаттар, саҥа үлэлии кэлбит бырааска квартира атыылаһар түгэнигэр дьиэтин 50 % төлөһөбүт диирбит да үрдүнэн, хоту барбаттар», — диэтэ салайааччы.

Д.Е. Хабарова “Харах балыыһатыгар баран 21 хонук уочараттаан баран үүрүллэн кэллим” диир. “Куоракка эмкэ барар ыарыһахтар мээнэ ускул-тэскил сылдьыбаттарын туһугар ыарыһаҕы арыаллыыр дьоҥҥо аналлаах Киин үлэлиир. Офтальмологическай (харах) балыыһатыгар барарга “Горячая линия” нөҥүө билсэн баран тиийиэхтэрин сөп. Ону таһынан Биир кэлим киин диэн эмиэ үлэлиир», — диэн үлэ хаамыытын Охлопков быһаарда.

Ити курдук миниистир элбэх киһи санаатын атастаста.

Михаил Егорович буолаары турар уларыта тутуулары билиһиннэрдэ:

– Балыыһа уопсай туруга куһаҕан, кыһын тымныы диэн үҥсэргииллэр. Саҥа балыыһа тутуута 2018-2019 с.с. күүтүллүбэт, 2020 с. кэнниттэн тутуллуо. Онон, баар балыыһаҕытын үчүгэйдик тутан олоруҥ.

Рентген кабинета туспа-туора атын сиргэ турара табыгаһа суох. Ыарахан туруктаах, оһолломмут ыарыһахтар төттөрү-таары таһыллалларыгар эрэйи үөскэтэр. Оннук буолуо суохтаах, рентген хирургияҕа баар буолуохтаах. Терапия балыыһатыгар ыарыһахтар иккис этээскэ сыталлара хайдах да табыллыбат, ыарыһахтары аллараа этээскэ түһэрии туһунан кылаабынай бырааска этилиннэ. Тымныы дииллэр, быйыл күһүн балаһыанньаттан тахсыы курдук тепловентилятордары аҕалтаран ыйыыр туһунан кэпсэтии быһаарылынна. Аҕыйах оборудованиелаах лаборатория туспа дьиэҕэ баара коммунальнай өҥөнү төлөһүүгэ эмиэ ночооттоох, онон терапевтическай отделениеҕа көһүөхтээх. Оройуоҥҥа икки куукуна баара эмиэ ночооттоох, куукуна кииннэммит буоларыгар этилиннэ. Таҥас сууйар эмиэ икки – туберкулезнай уонна стерилизационнай диэннэр, маны эмиэ биир улахан прачечнай буола холбонуо. СанПин хайаларыгар да ирдэбилэ биир.

Олус элбэх харчы коммунальнай өҥө төлөбүрүгэр барар, оннук буолуо суохтаах. Бу дьиэлэр холбостохторуна, кэмчилэммит үп хамнаска, эми атыылаһыыга барыа. Оннук эрэ түгэҥҥэ балаһыанньаттан тахсыаххыт.

Поликлиникаҕа эмиэ уларыта тутуу барыан наада. Профкөрүү, суһал көмө кабинеттара диэн баар буолуохтаахтар. Профкөрүүнү ааһар дьон ыарыһах дьону кытта алтыһыа суохтаахтар, туспа кабинет ирдэнэр. Көрдөрөр агитация диэн суох, көрдөрө кэлбит киһи ханнык специалиска ааһара барыта ыйыллыахтаах, навигатор курдук, ыарыһахтар уочаракка сэлэһэ олорбокко мониторунан сырдатар видеороликтары көрө олоруохтаахтар. Олорор мас ыскаамыйалар олох суох буолуохтаахтар, аныгы ирдэбилинэн сымнаҕас, киһи уочаракка кэтэһэ олороругар табыгастаах усулуобуйа тэриллиэхтээх. Төһө кыалларынан куорат усулуобуйатыгар чугаһатыллыахтаах. Манна Амма сэлиэнньэтин поликлиникатын холобур аҕаллахха, урут тутуллубут, эргэ балыыһалара билигин киһи билбэт буола уларыйда. Саҥа кылаабынай быраас ананан кэлэн, өрөмүөн бөҕөтүн ыытан, билигин олох атын көстүү. Массыыналар эргэрбиттэр, аны күһүн биир массыынаны оройуоҥҥа биэрэри эрэннэрэбин.

Ити курдук, киэҥ хабааннаах икки чаастаах кэпсэтии мустубут дьону барыларын астыннарда. Михаил Егорович үлэтин сүнньүн барытын билэрэ, хас биирдии киирбит ыйытыыларга толору хоруйа, ыарыһахтарга истиҥ сыһыана ырылыччы көстөн кэллэ.