Метка: Момский улус

«Муома Далбар Хотуна-2018» ааты Наталья Алексеевна Павлова ылла

Муома национальнай нэһилиэгин, культура управлениетын, «Осикат» сынньалаҥ киинин, Арчы дьиэтин көҕүлээһиннэринэн, СӨ культуратын үтүөлээх үлэһитэ И. Н. Слепцова бырайыагынан, 40-60 саастаах кэрэ аҥардарга «Муома Далбар Хотуна» күрэс быйыл иккиһин ыытылынна.

Оройуоннааҕы күрэххэ быйыл сэттэ дьиэ хаһаайката кытынна. Күрэҕи СӨ культуратын үтүөлээх үлэһитэ культура управлениетын начальнига А. Н. Корякин бэрэссэдээтэллээх дьүүллүүр сүбэ сыаналаата. Күрэс 5 түһүмэхтээх: «Ыал ийэтинэн» – бэйэни билиһиннэрии, «Мин тирэҕим – дьиэ кэргэним» (видео матырыйаал); «Мин дьарыгым» (хобби); «Мин мааны сандалым» (ас быыстапката); «Талаан талбата».

Кыттааччылар бары кустук курдук таҥнан-симэнэн, бэлэмнэнэн кэлбиттэр. Бары толуулар, кэрэлэр, маанылар. Бастакы түһүмэххэ сахалыы таҥнан-симэнэн киирэн бэйэлэрин билиһиннэрдилэр.

Эверстова Марина Михайловна – Төбүлэх олохтооҕо, сынньалаҥ киинин техүлэһитэ, «Дьүрүһүй» фольклорнай бөлөх салайааччыта. 3 уол, 1 кыыс күн-күбэй ийэлэрэ, дьиэ кэргэн тутаах киһитэ. Марина Михайловна нэһилиэккэ ыытыллар тэрээһиннэргэ үөрэ-көтө кыттар, тэрийсэр.

Павлова Наталья Алексеевна – Соболоох олохтооҕо, нэһилиэк ветеринарнай пуунун сэбиэдиссэйэ, СӨ тыатын хаһаайыстыбатын туйгуна, бары үлэҕэ активнайдык кыттар. 3 уол, 1 кыыс оҕолоох ыал күн-күбэй ийэлэрэ.

Тарабукина Вера Романовна – Хонуу олохтооҕо, оройуоннааҕы киин балыыһа биэлсэрэ, 1 уол, 2 кыыс оҕолоох, 2 сиэннээх. 38 сыл доруобуйа харыстабылыгар эҥкилэ суох үлэлиир, СӨ доруобуйа харыстабылын туйгуна, үлэ ветерана.

Черемкина Лидия Гаврильевна – Хонуу олохтооҕо, оройуоннааҕы киин балыыһа процедурнай кабинетын медсестрата.Общественнай үлэлэргэ активнайдык кыттар. Уоллаах кыыс оҕолоох, 4 сиэннээх. 32 сыл доруобуйа харыстабылыгар утумнаахтык үлэлиир. Хоһоону, сценканы суруйар.

Черова Дария Гаврильевна – Буор Сыһыы олохтооҕо. Үлэтин табаһытынан саҕалаабыта, зоотехник идэлээх, Индигир агрооскуолатын повара. 5 оҕолоох улахан дьиэ кэргэн ийэтэ, 7 сиэн эйэҕэс эбэтэ.

Вожжова Алена Георгиевна – Хонуу олохтооҕо, «Сказка» уһуйаан саҥалыы көрүүлэрдээх иитээччитэ, идэнэн күрэхтэргэ өрүү кыттар. Араас түмсүүлэргэ дьарыктанар, билиитин хаҥатар. 2 уол, 2 кыыс оҕолоох дьиэ кэргэн ийэтэ, үс сиэн кыыстаах.

Андросова Ньургуйаана Андреевна – Буор Сыһыы олохтооҕо, олохтоох агрооскуола техүлэһитэ. 2 кыыс, 4 уол оҕолоох. Дьиэ кэргэнинэн уонна спортивнай күрэхтэргэ актыыбынайдык кытталлар. Аймахтарын оҕолорун иитэллэр.

«Мин тирэҕим – дьиэ кэргэним» иккис түһүмэххэ видеоматырыйаалларын көрдөрөн, дьиэ кэргэннэрин барыларын сырдатан уус-ураннык кэпсээтилэр. Ийэлэр-эбэлэр барахсаттар хаан-уруу дьоннорун туһунан сирэйдиин сырдаан, харахтара үөрэн истиҥник-сылаастык кэпсээбиттэрэ кэрэтин. Кырдьыга да, бары улахан дьиэ кэргэн ийэлэрэ, эбэлэрэ, үлэттэн илиилэрин араарбат дьон. Оҕуруот олордоллор, теплица туталлар, үгүстэрэ кэтэх хаһаайыстыбалаахтар. Оҕолорун, сиэннэрин бүппэт түбүктэринэн, элбии турар ситиһиилэринэн дьоллонон олороллор бу далбар хотуттар.

Дьиэ кэргэнинэн тыаҕа отоҥҥо, балыкка сылдьаллар. Манна барытыгар олохторун аргыстара тэҥҥэ иһэллэр. Ханна да сырыттахтарына, тугу да гыннахтарына, оҕолорун, сиэннэрин үлэҕэ такайаллар, тыа сирин олоҕун укулаатын тутуһаллар. Сорохтор улахан оҕолоро атын улуустарга күтүөт, кийиит буолан, олоҕу салгыыллар. Санаа хоту бары анал үөрэхтээхтэр, хайа да өттүнэн сирдэрбэт эдэр дьоннор, төрөөбүт Муомаларын аатын үөһэ туталлар. Дьэ итинник дьиэ кэргэннээхтэр, чөл олохтоохтор бүгүҥҥү кыттааччыларбыт. Кэрэни кэрэхсээн бары сибэкки үүннэрэр дьарыктаахтар. Ити курдук дьиэ кэргэн аанын сэгэтэн аастыбыт.

«Мин дьарыгым» үһүс түһүмэх. Сынньалаҥ кэмнэригэр, үгүс түбүктэн быыс булан, сөбүлүүр дьарыктаахтар. Марина Михайловна «Киһи сатыырын мин да сатыахтаахпын» диэн санааны тутуһар. Кэргэнэ Кэбээйиттэн төрүттээх Андрей Ефремовичтыын булка-алка илдьэ сылдьар малларын бэйэлэрэ оҥороллор. Ыал ийэтэ оҕолор сахалыы көстүүмнэрин тигэ үөрэммит. Өссө саха национальнай музыкальнай инструменын – күпсүүрү оҥорор. Уһанарга талааннаахтар.

Амматтан төрүттээх кийиит Наталья Алексеевна уруһуйдуур идэлээх, эмтээх оттору хомуйар, көөнньөрөр. Ханнык ыарыыга туттулларын быһаарар. Аҕалара Геннадий Алексеевичтыын оҕолорун таба иитиитигэр уһуйан сайын ыстаадаҕа тахсаллар.
Вера Романовна улахан оҕуруоту тутар, онно бастыҥ көмөлөһөөччүлэрэ – оҕолоро. Сир аһын хомуйар. Оҕо эрдэҕиттэн тыаҕа сылдьарын сөбүлүүр, бэрт өртөн хомуйбут аккырыыккаларын мунньар. Сэбиэскэй аккырыыкка элбэх, онно дойду олоҕо, сайдан испитэ ырылыччы көстөр. Баайарын сөбүлүүр. Оҕолоругар сахалыы таҥастары тигэр, оҕуруонан киэргэллэри оҥорор, билэҕэ оҕуруо анньар. Бу киэһэ ийэлэрэ тикпит сахалыы көстүүмнэрин уола Вячеслав, кийиитэ Веранина, сиэннэрэ, кыра кыыһа Саша кэтэн кэлэн, ийэлэрин өйөөтүлэр.

Лидия Гаврильевна эдэр эрдэҕиттэн сөбүлээбитин, сэҥээрэ көрбүтүн хоһооҥҥо тиһэр идэлээх, оройуон хаһыатын общественнай корреспондена. Бүгүн кини хоһоонноруттан аахта. Лидия бэрт үчүгэй тыллаах-өстөөх хоһооннорун биир дойдулаахтара күүтэллэр. Кини суруйар псевдонима Толбон. Бүгүн кини оҥорбут маскарааттара бөрө, куоска, тигр, аттаах киһи киирэн эҕэрдэлээн аастылар.

Дария Гаврильевна бэйэтэ туспа суоллаах активистка. Төрөөбүт эбээнин тыла сайдарыгар, үтүө үгэстэрин үйэтитэр баҕалаах. Кини эбээннии-сахалыы куту тутар ырыаһыт. Эбээннии көстүүмнэри дууһатын ууран тигэр. Республикаҕа, оройуоҥҥа һээдьэ күрэҕин кыайыылааҕа. Хаһаайыстыбаҕа табаны, сылгыны, ынах сүөһүнү иитэллэр. Бу киэһэ кэргэнэ Егор Гаврильевич, оҕолоро, сиэннэрэ ийэлэрэ тикпит таҥастарын таҥнан кэлэн көрдөрдүлэр. Чаппараактары, ковриктары аҕалбыттар. Оҕуруо киэргэллэри оҥорор. Билигин улахан кыыһа таптаан дьарыктанар.

Алена Георгиевна дьиэтигэр бастыҥ хаһаайка, үлэтигэр үтүөкэн иитээччи. Кини лобзигынан быһан араас фигуралары оҥорор, сэргэни, ынаҕы, аты көрдөрдө. Ону оҕолорго кырааскалатан араас күрэхтэргэ, бырааһынньыктарга туһаналлар. Олоҥхоһут Д. М. Слепцовтан утумнаан нарын куоластаах ырыаһыт.

Оттон Ньургуйаана Андреевна иистэнэр. Бу киэһэ кини тикпит таҥастарын кэргэнэ Алексей Владимирович, оҕолоро, сиэннэрэ кэтэн киирдилэр.

«Талаан талбата» түһүмэххэ эмиэ эриэ-дэхси кииристилэр. Манна оҕолор, сиэннэр көмөлөрө күрэҕи өссө киэргэттэ, байытта. Марина Михайловна, Наталья Алексеевна, Алена Георгиевна, Дария Гаврильевна ырыанан, хомуһунан эҕэрдэлээтилэр. Вера Романовна кыыһа Саша ырыа ыллаата, сиэнэ уол бэрт уһун хоһоону бутуйбакка эттэ. Лидия Гаврильевна хоһоонун аахта, кыыһа Оюна хомуска доҕуһуоллаата. Ньургуйаана Андреевна кэргэнин, оҕолорун кытта чороонноох сахалыы үҥкүүлээтилэр. Бу түһүмэх кыттааччылар талааннарын итэҕэттэ, арыйда.

Фойеҕа «Мин мааны сандалым» ас быыстапката тардылынна. Туох суоҕуй манна! Бырааһынньыктыы тардыллыбыт остуолларга Төбүлэх убаһатын этэ, иһэ, Дарья Гаврильевна аҕалбыт бэрэскитэ, судураана, хаана, ойоҕоһо, Елена Георгиевна туорда, Лидия Гаврильевна салааттара, саламаата, куһа, кымыһа (таарыйа санаттахха, 38 бүлүүдэ). Наталья Алексеевна сүөгэйэ, үрүҥ аһа, Вера Романовна барыанньалара, Ньургуйаана Андреевна балыгын арааһа, барытын ааҕан сиппэккин. Бары мааны асчыттар, хаһаастаах хаһаайкалар эбиттэр. Саха сибиэһэй, доруобай, битэмииннээх астарын көрөн сөҕөҕүн.

Дьүүллүүр сүбэ маннык түмүктэри таһаарда. Ол курдук Ньургуйаана Андреевнаҕа «Сандаара Хотун», Лидия Гаврильевнаҕа «Айыллаана Хотун», Марина Михайловнаҕа «Уран Хотун», Алена Вожжоваҕа «Айыына Хотун» Вера Романовнаҕа «Талба Хотун», Дария Гаврильевнаҕа «Уйгулаана Хотун» ааттары иҥэрдэ. Бары анал лиэнтэлэри кэттилэр, дипломнары, тэрийээччилэртэн бириэмийэлэри туттулар. Оттон «Муома Далбар Хотуна-2018» бочуоттаах аат Наталья Алексеевнаҕа бэрилиннэ.

«Муома Далбар Хотуна-2018» бочуоттаах лиэнтэни «Муома Далбар Хотуна-2016» бастакы күрэс кыайыылааҕа Айталина Константиновна Николаева кэтэртэ. Кыайыылаах диплому тутта, 10 тыһ. солк. харчыны, индивидуальнай предприниматель А. Е. Хабарова бирииһин – иистэнэр массыынаны ылла.

Бары кыттааччылар индивидуальнай предприниматель О. А. Шкулеваттан электрохобордооҕу, маны тэҥэ тэрийээччилэртэн «Муома Далбар Хотуна-2018» суруктаах чорооннору, тыыннаах сибэкки дьөрбөлөрүн, тэрилтэлэртэн, чугас дьонноруттан элбэх бэлэхтэри ыллылар. Оттон Индигир нэһилиэгин баһылыга Б. И. Заровняев Дарья Гаврильевнаҕа электрическэй сэппэрээтэри, Ньургуйаана Андреевнаҕа электрическэй мясорубканы бэлэхтээтэ, индивидуальнай предприниматель С. С. Фазульянова Ньургуйаана Андреевнаҕа микроволновканы бэлэх уунна.

Күрэс быыһыгар-ардыгар Арчы дьиэтин үҥкүүһүттэрэ, ырыаһыттара, «Сарыада», «Талба» ансаамбыллар, Галина Слепцова эҕэрдэлэрин тиэртилэр.

Күрэһи истиҥ-эйэҕэс тылларынан Алена Корякина, Юрий Винокуров салайан ыыттылар.

Мин күрэх кыайыылааҕа Наталья Павлованы көрсөн кэпсэттим:

– Күрэс олус бэркэ барда. Кыайыылаах тахсаммын улаханнык долгуйабын. Оройуоннааҕы күрэхтэри өссө атын да көрүҥнэргэ тэрийиэххэ сөп эбит. Тус бэйэм тэрийээччилэргэ, чуолаан Ирина Николаевнаҕа, бэйэм үлэлиир коллективпар өйөбүлүн иһин улаханнык махтанабын. Барыларыгар тахсыылаах үлэни, доруобуйаны баҕарабын, – диэн «Муома Далбар Хотуна-2018» Наталья Алексеевна үөрүүтүн үллэһиннэ.

Оленеводы Момского улуса сделали свой выбор

Члены УИК Момского улуса в течение трех дней облетели на воздушном транспорте места стоянок в горной тайге оленеводческих бригад и родовых общин сел Сасыр и Буор-Сысы.

С 25 февраля началось досрочное голосование на выборах президента России для избирателей, которые проживают в труднодоступных и отдаленных местах. Так, с 3 марта члены УИК Момского района облетели на воздушном транспорте места стоянок в горной тайге оленеводческих бригад и родовых общин сел Сасыр и Буор-Сысы.

В общей сложности на вертолете посещено 9 мест с охватом 38 избирателей. Также на буране члены участковой избирательной комиссии объездили три точки с охватом 17 избирателей.

В Улахан-Чистайской школе открыли бизнес-инкубатор

В Улахан-Чистайском национальном наслеге в средней общеобразовательной школе им Н.С. Тарабукина 9 февраля открылась новая страница в истории образовательного учреждения – это бизнес-инкубатор

Школа является агропрофилированной, входит в список «100 лучших школ России», стремится предоставить детям широкую возможность саморазвиваться, учиться и трудоустраиваться, организуя предпрофильную, профильную и профессиональную подготовку учащихся на селе. Школьный бизнес-инкубатор – это именно то место, где можно, обладая упорством, желанием и идеями, начать свое дело с нуля. Предпринимательская подготовка школьников позволяет по-новому решать такие актуальные для развития системы образования и общеобразовательных организаций проблемы как: развитие личности школьника; профессиональная ориентация учащихся; партнерство с бизнесом, привлечение предпринимателей к образовательному процессу; социальная адаптация учащихся; повышение конкурентоспособности образовательной организации.

Школьный бизнес-инкубатор – это открытая инфраструктурно-консультационная площадка для развития школьного предпринимательства в Момском районе. Бизнес-инкубатор для школьников должен стать стартовой площадкой для формирования нового поколения выпускников, эффективным фактором личностного и социального самоопределения школьников. Современный интерес к предпринимательству школьников как сфере деятельности, позволяющей максимально реализовать свои индивидуальные способности, достичь высокого уровня профессионализма, раскрыть творческий потенциал.

В день открытия школьного бизнес-инкубатора почетными гостями стали глава Момского района Петр Черемкин, начальник управления образования района Татьяна Андреева, специалист Центра поддержки предпринимательства района Ньургуяна Оконешникова, глава Улахан-Чистайского национального наслега Павел Мараказов.

Директор школы Александра Петрова и Ньургуяна Оконешникова в этот знаменательный день подписали партнерское соглашение.

Много поздравлений и пожеланий звучали в адрес школы. Глава района отметил, что открытие инкубатора является логичным продолжением экспериментальной деятельности. Данная инициатива поможет сориентировать активных, целеустремленных ребят на предпринимательство, как основное занятие в будущем, как главную жизненную установку.

Муомалар бырабыыталыстыбаҕа сири кытта үлэни күүһүрдэллэригэр этиннилэр

Хонуу бөһүөлэгэр СР айылҕа харыстабылыгар министрэ Сахамин Афанасьев салайааччылаах республика Правительствотын бөлөҕө олохтоох нэһилиэнньэ иннигэр Судаарыстыбаннай былаас ситэриилээх уорганнарын 2017 сыллааҕы үлэтин-хамнаһын отчуоттаата.

Муома улууһугар ситэриилээх былаас отчуотун айылҕа харыстабылыгар министрэ Сахамин Афанасьев оҥордо. Кини ааспыт сыл республикаҕа, ол иһигэр биһиги оройуоммутугар туох үлэ ыытыллыбытын, онно төһө суумалаах үп-харчы көрүллүбүтүн, экологическай доктринаны олоххо киллэриини, о.д.а. сиһилии кэпсээтэ.

Муома национальнай нэһилиэгин олохтоохторо уонна оройуон тэрилтэлэрин салайааччылара правительство иннигэр сытыы боппуруостары туруордулар.

Муома начальнай оскуолатын учуутала А.В. Слепцов Индигир нэһилиэгэр Чыбааҕылаах үрэх резерватыгар баар Туобанда диэн күөлгэ кимнээҕэ да биллибэт дьон вертолетунан кэлэн бултаан-балыктаан баралларын олохтоохтор элбэхтик көрөллөрүн эттэ. Итини тэҥэ саллааттыы барар уолаттары маякка дьоннорун кытта көрсүһүннэрбэттэрэ этилиннэ. Манна Сахамин Миланович бу курдук эппиэттээтэ: «Сокуонунан харыстанар сирдэргэ бултааһын иһин холуобунай уонна административнай дьыала көбүтүллэр. Маны айылҕа харыстабылын олохтоох инспекцията болҕомтоҕо ылыан наада. Вертолеттаах сылдьар дьону көрбүттэр официальнай сайабылыанньа суруйуохтаахтар. Оттон маякка түспүт армияҕа сулууспалыы барар уолаттар дьоннорун кытта көрсүөхтээхтэр».

Хонуу олохтооҕо Н.Н. Немых аптеканы поликлиникаттан көһөрбүттэрэ сыыһатыгар уонна быраас суруйан биэрбит эмэ-томо аптекаҕа суоҕар тохтоото. Итини тэҥэ саҥа тутуллубут дьиэлэр тымныыларын, тутуулар тастарынааҕы суоллар туруктара куһаҕанын, саҥа дьиэлэр тастарыгар мастар олордуллуохтаахтарын, оҕо оонньуур былаһааккалара тутуллуохтаахтарын эттэ. Л.И. Вербицкая аптека медицина тэрилтэтиттэн туспа структураҕа киирэрин, оттон эми-тому хотугу оройуоннарга аҕалыы уустуктардааҕын ыйда. Оттон М.А. Костенко эппитинэн: «Хаарбах дьиэлэртэн саҥа дьиэлэргэ көһөрүү – бу федеральнай бырагыраама. Дьиэлэри тутуу кэккэ уустуктардаах. Манна регионнааҕы уратылар көрүллүбэтэхтэр. Ол курдук дьиэни тутар матырыйааллары таһыыга кэккэ ыарахаттары көрсөбүт, ону тэҥэ килиимэт усулуобуйата эмиэ мэһэйдиир«. Хаарбах дьиэттэн көһөрүү бырагыраамата туспа тутуу дьиэлээх дьоҥҥо сокуонунан көрүллүбэт эбит.

Л.И.Вербицкаяттан онкология балыыһата хаһан тутуллуоҕун ыйыттылар. Онно кини балыыһа икки сылынан тутуллан үлэҕэ киириэҕин эттэ. Хонуу олохтооҕо Т. П. Крылова: «Биһиги оройуоммутугар кэнники сылларга онкологическай ыарыынан ыалдьыбыт дьон ахсаана элбиир. Онон онкомаркеры манна оҥоруохха сөп дуо? Онколог-быраас үлэлии кэлиэ дуо?» – диэн ыйытта. «Оройуон нэһилиэнньэтин ахсаана аҕыйах буолан (4 тыһ.) онколог быраас штата көрүллүбэт. Оттон онкомаркердары идэтийбит балыыһаларга оҥороллор. Аҕыйах нэһилиэнньэлээх сирдэргэ хирурдары, терапевтары анал курстарга үөрэтиэхпит. Республикаҕа 20 эрэ онколог баар, оттон оройуон наһаа элбэх. Бастатан туран, Арктика уонна хотугу оройуоннар олохтоохторугар бэрэбиэркэни ыытыахпыт,»– диэтэ Людмила Ильясовна.

Ити кэнниттэн Хонуу олохтоохторо Т.Б. Соркомова, А.С. Ушницкая, о.д.а. олорор дьиэ, хаарбах дьиэттэн саҥа дьиэҕэ көһүү уустуктарын тула ыйытыылары биэрдилэр. Манна С.М. Афанасьев, М.А. Костенко, архитектура оройуоннааҕы отделын салайааччыта И.В. Соркомова эппиэттээтилэр. Т.Б. Соркомова хаарбах Спортивнай микрооройуон 7 № дьиэтигэр бастакы, үһүс группалаах сэттэ инбэлиит олорон кыһалҕаны көрсөллөрүн кэпсээтэ. Манна Сахамин Миланович социальнай үлэһиттэри кытта бу дьиэни баран көрүөх буолла.

Тыа хаһаайыстыбатын, ветеринария управлениеларын начальниктара Н.Б. Добрянцева, М.Д. Терехова үлэлэрин сүнньүнэн ыйытыы биэрдилэр. Тыа хаһаайыстыбатыгар сыһыаннаах хоруйдар манныктар: СР Правительствота өртөөһүнү көҥүллүүллэрин туруорсар, бөрөнү дьаатынан өлөрүү сокуонунан бобуулаах, оттон мелиорация үлэтэ өртөөһүнтэн тутулуктаах буолуон сөп.

Оройуоҥҥа скотомогильник уонна тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын батарар ырыынак суохтара, сүөһүнү тутар дьоҥҥо кэккэ күчүмэҕэйдэри үөскэтэр. Манна И.П. Павлов бу курдук эттэ: «Сэбиэскэй кэмҥэ Муома оройуонугар тыа хаһаайыстыбата күүскэ сайдыбыта. «Муома» уонна «Искра» диэн миллионер сопхуостар бааллара. Олох уларыйбытын кэннэ, сопхуостар эмиэ уларыйбыттара, сүөһүлэрин, сылгыларын, табаларын ахсаана лаппа аҕыйаабыта. Тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын оҥоруу 2010 с. тохтотуллубута. Билигин хотугу улуустартан бу үлэ Верхоянскайга эрэ баар. Оройуоҥҥа тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар ырыынак наада. Маннык ырыынактар бары оройуоннарга бааллар«. Наталья Борисовна уонна Матрена Дмитриевна үлэ хамнаһын үрдэтиини ыйыттылар. Манна М.А. Николаева үлэ хамнаһын үрдэтии тус-туһунан түһүмэхтэн турарын, бырыһыанынан үрдүүрүн эттэ.

Муома орто оскуолатын директора В.В. Тихонова саҥа дьиэҕэ киирэн, үөрэнэ-үөрэтэ сылдьалларын кэпсээтэ, онтон бары улаханнык үөрэллэрин биллэрдэ. Правительственнай бөлөххө ис сүрэҕиттэн махтанна, оскуолаҕа күүлэйдии кэлэ сылдьалларыгар ыҥырда уонна республика салалтатын былырыыҥҥы үлэтин «үчүгэйинэн» сыаналаата.

Муома национальнай нэһилиэгин баһылыга А.В. Андреев үлэ-хамнас туһунан элбэҕи кэпсээтэ. Оройуон, нэһилиэк таһымыгар оҥоһуллуохтаах дьыалалары Правительствоҕа туруорсары сөбө суоҕунан аахта, итиэннэ 2017 сыллааҕы республика үлэтигэр «туйгун» сыананы туруорда.

Түмүк тылы быйыл Муомаҕа төрдүс төгүлүн Правительственнай бөлөҕү салайан аҕала сылдьар С.М. Афанасьев ылла. Кини Муомаҕа олох тупсан эрэрэ харахха быраҕылларын, урукку туруоруллубут боппуруостар олоххо киирэллэрин бэлиэтээтэ. Хотугу Муома үтүө майгылаах хоһуун дьонугар бары үчүгэйи баҕарда, махталын биллэрдэ.

Индигир нэһилиэнньэтин иннигэр СӨ ситэриилээх былааһын уочараттаах отчуота туруорулунна. Санаттахха, олунньу 19 күнүттэн улуус бары нэһилиэктэригэр СӨ Айылҕа харыстабылын миниистирэ С.М. Афанасьев салайааччылаах Бырабыыталыстыба бөлөҕө 2017 сыллааҕы үлэни нэһилиэнньэ иннигэр дьүүллэһэр мунньахтара саҕаланна. Бастакы күн 15 чааска чугастыы Индигир нэһилиэгэр СӨ сибээскэ уонна информационнай технологияларга министрин солбуйааччы Ч. Н. Гаврильев лоп-бааччы сахалыы тылынан дакылааты туруорбутун олохтоохтор сэҥээрэ иһиттилэр. Ону сэргэ Бырабыыталыстыба сыллааҕы үлэтэ күөх экраҥҥа кылгастык кэпсэммитэ көстөн дакылаат ис хоһоонун ситэрэн биэрдэ. Чокуур Николаевич урукку сылларга туруорсуллубут боппуруостар туолан иһиилэрин, сүрүннээн бөрө бултааһыныгар анал мобильнай биригээдэ тэриллибитин, ол сыалга тыырыллыбыт харчы толору туһаныллыбытын, Чуумпу Кытылга иһэр уу турбата тардыллыбытын, саҥа хочуолунайдар үлэҕэ киирбиттэрин, олорор дьиэлэр ититэр киин ситимигэр холбоммуттарын, улуус киинигэр саҥа дизельнэй электростанция бастакы түһүмэҕэ ыытыллыбытын, о. д. а. үлэлэри кылгастык иһитиннэрдэ.

СӨ Арктика дьыалаларыгар госкомитетын бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы И. П. Павлов таба иитиитигэр, балыктааһыҥҥа учуонайдары сыһыаран үлэлэһэн эрэллэрин эттэ уонна кэккэ ыйытыктарга эппиэттээтэ: “Өрөспүүбүлүкэҕэ арктическай зонаҕа тайаан сытар 13 улууһу федеральнай таһымҥа таһаарарга киэҥ кэпсэтиилэр ыытыллыбыттара. Анал докумуоннар ситэриллэн, дойду салалтатыгар киирэн тураллар. Дьыала оннуттан сыҕарыйыаҕа диэн бигэ эрэллээхпит. Нефтебаза турар сиригэр былырыын биэрэги бөҕөргөтүүгэ көрүллүбүт 8700 тыһ. солк. харчыны сыл бүтүүтүгэр уһулан кэбиспиттэриттэн, кырдьык, үлэҕэ бытаарыы баара бэлиэтэнэр. Ол эрээри быйыл ол көрүллүбүт суума СӨ Арктика дьыалаларыгар госкэмитиэтин нөҥүө ааһан, Айылҕа харыстабылын министиэристибэтигэр киирдэ. Онон бөҕөргөтүү үлэтэ сыл бастакы кыбаарталыгар саҕаланыаҕа”.

Сибээс мөлтөҕөр Ч. Н. Гаврильев Билайн сибээһэ, кырдьыга, 200-кэ тиийэр-тиийбэт аҕыйах ахсааннаах нэһилиэнньэлээх пууннарга, көрдөһүү бэрэдээгинэн, состоруунньалаах лицензия ылбыттарын уонна Алдан, Дьокуускай курдук улахан куораттар суоттарыгар туттан олоробут диэн сананар наадатын ыйда. Кэнэҕэскитин киэҥ диапазоннаах спутниктары таһаараннар, сибээс тупсуохтаах. Кэнники тутуллар уопсай дьиэлэр атын матырыйаалтан таҥыллан дуу, тоҕо тымныыларын туһунан ыйытыкка Чокуур Николаевич соторутааҕыта ыытыллыбыт “төгүрүк остуолга” тутааччылар аныгы матырыйаалынан туһанан тутуу анал экспертнэй кэтээн көрүүнү ааһарын, федеральнай харчы ураты хонтуруолга турарын быһаарда. Арай тутуу хаачыстыбата бэдэрээччит суобаһыгар буолуон сөп. Ракета тобоҕо тоҕо Саха сиригэр чуолаан түһэрин туһунан ыйытыкка Ч. Н. Гаврильев ити сир меридиальнай өттүнэн орбитата сыҕарыйар кыаҕа суоҕунан ааҕаллар эбит диэтэ. Бу боппуруоһу киин хаһыат үлэһитэ А. Тарасов Бүлүүгэ миэстэтигэр баран билсэн, ракета тобоҕор радиация суоҕун быһаарбыттарын иһитиннэрбитэ.

Олохтоохтор тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар кэнники сылларга сири-уоту уу ыларын эттилэр, сир оҥоһуутугар үлэ ситэри барбакка, сүөһү аһылыгын бэлэмнээһинэ уустугурарын, саатар ходуһа сирдэрэ өртөммөккөлөр, лаҥха буолан ойуур баһаарыгар куттал үөскээбитин муҥатыйа этиннилэр. Манна СӨ мелиорация үлэтин сүрүннүүр кылаабынай инженерэ В. М. Андреев сири оҥорууга маҥнай чинчийии үлэтэ барыахтааҕын, онтон дефектнэй аакта оҥоһуллубутугар олоҕуран, сайаапка сурулларын уонна нэһилиэк үп-харчы көрүллэр түбэлтэтигэр, мелиорацияҕа үлэ барыан сөбүгэр тохтоото: “Сылтан сыл аайы үбү-харчыны быһаллар, былырыын аҥардас 500 мөлүйүөнү устубуттара. Ону ол диэбэккэ, улууска 200-300 тыһ.солк. харчыны биэрэ олоробут. Улууска ходуһа сирин оҥорууга П. В. Корякин анал тракторынан үлэлиир. Киниэхэ бэриллибит булуук, сири хорутар булуук эмиэ баар. Ол наада буоллаҕына, булуугу нэһилиэк туһатыгар бэрдэриэхпит”. Чокуур Николаевич аҕыйах сыллаахтан Амурскай уобаласка улахан баһаар кэнниттэн, дойду үрдүнэн өртөөһүн бобуллан турарын санатта. Бу тэрээһиҥҥэ Саха сирэ көҥүл ылаары анал докумуоннары бэлэмнээбитэ, ол тустаах министиэристибэлэринэн Сөбүлэһиилэри ааһыахтаах этэ. Сөбүлэһии ыксаллаах быһыы-майгы салалтатын өттүттэн өйөбүлү ылбакка, бу боппуруос тохтоон турар. Ойуур да Департамена манна сэрэхэдийэрэ бааламмат. Ол эрээри боппуруос бэбиэскэттэн түспэтин, салгыы үлэлэһэллэрин И.П. Павлов тоһоҕолоон бэлиэтээтэ.

Олохтоохтору биир долгутар боппуруостарын доруобуйа харыстабылыгар туһаайдылар. Кэнники сүрэх, онкология ыарыыта улууска элбээбитин туһунан этиниигэ СӨ доруобуйа харыстабылын министрин солбуйааччы Л. И. Вербицкая онкология ыарыытын ахсаана, кырдьыга, уларыйбатын санатта: “Медицина сайдан, искэн ыарыы бастакы стадиятыгар эрдэ биллэн, ыарыһах элбээбит курдук. Кинилэри бары ньыманан, хайысханан кыах баарынан барытынан эмтиибит, ол иһигэр уон киһиттэн 7-8 киһи эмтэниигэ сылдьаллар, олохторун уһаталлар. Онон билигин бу ыарыыны бастакы стадиятыгар эрдэттэн бохсууга үлэлэһэр сорук турар. Бэл 1945 сыллаахха Аҕа дойду сэриитин кэнниттэн онколог-быраас В. Стравинскай араак ыарыыны эрдэттэн билэн, эмтээтэххэ элбэх киһини быыһыахха сөбүн эппитэ билигин даҕаны көдьүүстээх. Хас биирдии киһи бэйэтэ доруобуйатын эрдэттэн көрүнэн, быраастарга көрдөрөн иһиэхтээх, оччотугар эрэ бары өттүттэн күүспүтүн уурдахпытына, бу ыарыыны кыайыахпыт”. Оттон киин сиртэн быраастар сааскы-күһүҥҥү ыйдарга тоҕо суол суох кэмигэр улууска кэлэн үлэлииллэрий диэн ыйытыкка Людмила Ильясовна бары улуустар суоллара-иистэрэ куһаҕаныгар тохтоото: “Бу боппуруос барыларыгар сытыытык турар. Маны эмиэ сөпкө өйдүөххэ наада. Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн баара-суоҕа үс уролог, үс оҕо уролога, 1-2 маммолог курдук сэдэх идэлээх быраастар бааллар. Төһө кыах баарынан улуустары хабан үлэлииллэр. 3-4 сылга биирдэ быыһык кэми тутуһан, суол баар кэмигэр түбэһэллэрин курдук анал кыраабыкка киириэхтэрин сөп,” – диэн быһаарыы биэрдэ. Манна эбэн киин балыыһа кылаабынай бырааһа И. И. Харлампьева былырыын нэһилиэнньэ ортотугар харах ыарыыта элбэҕин учуоттаан ый устата куораттан анал быраас кэлэн, 500-чэкэ ыарыһаҕы учуокка ылан, эмтэнэллэрин ситиспитин туһунан эттэ уонна быйыл бу практика салҕанан, аны онколог быраас улууска быыһык кэмҥэ кэлэн үлэлиэҕин туһунан иһитиннэрдэ.

Уматык сылтан сыл аайы сыаната күн-түүн улаатарын туһунан ыйытыыга, СӨ нэһилиэнньэҕэ куттал суох буолуутун хааччыйар госкомитетын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы О. Г. Фоменко өрөспүүбүлүкэҕэ уматык сыаната бас-баттах барыаҕын өссө субсидия көрүллэн, сыананы тутан олороллорун эттэ: “Аҥардас ааспыт сылга Саханефтегазсбыт” ААУо 100-нэн мөлүйүөн солк. хоромньуламмыта. Оттон сыанатын үрдэппэккэ, куруук хоромньулаах тэрилтэ хаһан баҕарар эстэр кутталлаах. 44 №-дээх федеральнай сокуон хоту сир усулуобуйатын учуоттууругар уларытыы киллэттэриэххитин баҕардаххытына, РФ Госдуматын депутата Г. И. Данчикова аатыгар сурук суруйуоххутун сөп. Кини бу сокуоҥҥа уларытыы киллэрэргэ үлэлэһэ сылдьар. Кырдьыга, бу сокуоҥҥа кэрэхсэнэрэ үгүс. Тендердэр оонньононнор, бюджет харчыта 30%-на төннөрүн бэлиэтииллэр».

Олохтоохтор уот ситимигэр улахан кыһалҕаны көрсөллөрүн, 30-40 км усталаах уот ситимигэр сылга 1 км-гэ өрөмүөн ыытыахтааҕар туспа модульнай станция тутуутун туруорустулар.

Түмүккэ, Индигир национальнай нэһилиэгин баһылыга Б. И. Заровняев киирбит этиилэри учуоттаан, СӨ Бырабыыталыстыбатын иннигэр кэккэ боппуруостары туруорда: “Тыа сирин дьоно сүрүн дьарыкпыт – ынах сүөһүнү, сылгыны, табаны иитии буолар. Онон сирбитин-уоппутун оҥосторбутугар мелиорация үлэтэ сүрүн оруоллаах. Манна ураты болҕомтону туһаайыахха. Аныгы технология сайдар хаамыытыгар сөп түбэһэн сибээс тупсарыгар баҕа санаалаахпыт. Нэһилиэк бюджетыгар бастакы кыбаарталга харчыны үгүөрүтүк көрүөххэ наада. Кыһыҥҥы суол сыл саҥатыгар үс эрэ ыйга баар. Маны баттаһа сайыҥҥы ыытыллар үлэлэргэ туһанар матырыйаалларбыт кэлиэхтэрин наада. Холобур, быйыл ыйдарынан 2-лии эрэ мөл. солк. көрүллүбүт. Бу бюджет үлэһиттэрин хамнастарыгар эрэ тиийэр, атын наадаҕа туһаныыга суох. Ааспыт сыл бүтүүтүгэр СӨ үөрэҕин миниистирэ бэйэтинэн кэлэн барбыта, нэһилиэккэ саҥа оскуола тутуутугар ылсыах буолбута. Тылыгар туран 2024 сылга тутуута саҕаланыан сөбүн биллэрбитэ үчүгэй. Ол эрээри бу уһаан-кэҥээн хаалыах чинчилээх. Онон тутуу кэмин сылын чугаһатан тардан биэрэри туруорсабыт. Нэһилиэкпитигэр баар табанан дьарыктанар тэрилтэбит үчүгэй үлэтин бэлиэтиир тоҕоостоох. Ыстаадаларга хараалларын, күрүөлэрин тутуутугар судаарыстыбаттан чопчу көмө харчы көрөрү боротокуолга киллэртэрэбит”.

Онон отчуот мунньаҕын кыттыылаахтара, нэһилиэнньэ хайа да өттүттэн аһаҕас, киэҥ кэпсэтии тахсыбытын бэлиэтээтилэр. Олохтоохтор бырабыыталыстыба ыытар үлэтинэн астыналларын биллэрдилэр.

Хонуу сэлиэнньэтигэр федеральнай бырагыраама өссө биир дьиэтэ дьэндэйдэ

Бу күннэргэ Муомаҕа Хонуу сэлиэнньэтин килбэйэр киинигэр үс этээстээх 28 кыбартыыралаах саҥа дьиэ үлэҕэ киирэр үөрүүлээх түгэнэ тосхойдо. Хаарбах туруктаах дьиэттэн көһөрүү федеральнай бырагыраама улууска 2014 сылтан үлэлиир. 

М.Ф. Охлопков салайааччылаах “Адгезия” ХЭТ 2013 сылтан саҕалаан туппут үс этээстээх толору хааччыллыылаах 24 кыбартыыралаах дьиэтэ 2014 сылга олоххо киирбитэ. Нөҥүө сылыгар ити тутуу тэрилтэтэ аны 22 кыбартыыралаах дьиэни тутан киллэрбитэ. Иккис дьиэ уратытынан бары кыбартыыралар балконнаахтара.

2016 сылтан бу бырагыраамаҕа А.М. Ханин салайааччылаах «Монтажник» МП тэрилтэтэ ылсан үлэлэһэр. 2017 сыллаахха 36 кыбартыыралаах үс этээстээх дьиэ дьэндэйбитэ. Дьиэ толору хааччыллыылаах, балконнардаах уонна улахан, киэҥ холлаах тутуллубута.

Билигин сыл саҥатыгар үлэҕэ киирэр дьиэ тутуута ыам ыйыттан саҕаламмыта. Дьиэ чэпчэки ыстаал конструкциянан таҥыллыбыт уонна истиэнэтэ аныгылыы «сэндвич» диэн ааттанар панельнай матырыйаалынан оҥоһуллубут. Тутуу барыта 118,5 мөл.солк. харчыга тэҥнэһэр. Сылын аайы киирэр дьиэлэр тутуулара, үөһэ этиллибитин курдук, тупсарыллан, киэркэйэн иһэллэр. Быйылгы дьиэ олохтоохторо Дьокуускай куорат курдук домофоннаахтар, дьиэҕэ киирии-тахсыы бэрээдэктээх буолуоҕа. Бу туһунан дьиэлээхтэргэ күлүүһү туттарыы үөрүүлээх түгэнигэр баһылык Петр Черемкин бэлиэтээтэ. Петр Николаевич хаарбах дьиэттэн көһөрүү бырагырааматынан тутуу манан тохтоон хаалбатын, сааскы ыйдарга улуус дьаһалтатын тутууга уонна архитектураҕа кылаабынай специалиһа Ирина Соркомова Москуба куоракка кэлэр өттүгэр барыахтаах үлэни ситиһиилээхтик көмүскээн кэлэригэр эрэнэрин иһитиннэрдэ. Онон 2019-2020 сылларга саҥа дьиэлэр салгыы тутуллуохтара.

Өр сылларга эргэ хаарбах дьиэлэргэ олорбут дьон саҥа дьиэҕэ киирэр үөрүүлэрин мустубут дьон тэҥҥэ үллэһиннилэр, саҥа дьиэ аһыллыытын сиэрин-туомун СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ Ирина Николаевна Слепцова ыытта, аал уоту оттон арчылаата, арыылаах алаадьынан күндүлээтэ, сылгы сиэлинэн сыт таһаарда, дьиэлээхтэргэ саҥа тутуу үйэлээх буоларыгар алҕаата. Салгыы кини бары мустубут дьону олунньу ый саҕаламмытынан, саха итэҕэлинэн Одун Хаан ыйынан алгыс тылы иҥэрэр сиэри-туому оҥордо.

Саҥа дьиэҕэ көһөн киирэр дьон аатыттан Х.П. Кривошапкина тутааччыларга, оройуон, өрөспүүбүлүкэ салалтатыгар махтал тылларын эттэ. Кини дойду Правительствота дьон туһугар кыһамньытын чопчулаан бэлиэтээтэ. Саҥа дьиэ олохтоохторугар «Дьиэбитин бары кыһанан тутуохпут, сырдык-ыраас, аныгылыы тутуулаах дьиэҕэ киирэрбититтэн улаханнык үөрэбит, саҥа дьиэбит дьол уйата буолуохтун», – диэн санаатын тиэртэ. Саҥа дьиэҕэ киириэхтээх дьон кыттыһан үөрүүлэрин биллэрдилэр.

Аны аҕыйах хонугунан өссө маннык толору хааччыллыылаах үс этээстээх дьиэ олоххо киирэрин атын көһөөччүлэр долгуйа кэтэһэллэр.

Мустубут дьоҥҥо улуус баһылыга П. Н. Черемкин, Муома национальнай нэһилиэгин дьаһалтатын баһылыга А. В. Андреев, дьиэни тутууга үлэлэспит прораб С. П. Эляков саҥа дьиэ үлэҕэ киирбитинэн истиҥ эҕэрдэлэрин тиэртилэр.

Муомаҕа нэһилиэнньэ дьарыктаах буолуутун көҕүлүүр сылга бииргэ үлэлииргэ илии тутустулар

«Осикат» культурнай кииҥҥэ ааспыт Экология уонна Ыччат сылын түмүктүүр, үүммүт нэһилиэнньэ дьарыктаах буолуутун көҕүлүүр сылы уруйдуур дьоро киэһэ тэрилиннэ. Дьон-сэргэ, оҕо-аймах бу бэлиэ күҥҥэ бииргэ буолаары сааланы лыык курдук толордо.

Национальнай паарка директора Иванов М. Н. уонна айылҕа харыстабылын комитетын салайааччыта Васильев Ю. Д. Экология сыла туох-хайдах ааспытын сырдаттылар, ыытыллыбыт тэрээһиннэри хаартысканан кэпсээтилэр. Бу тэрээһиннэри өйөөбүт-көҕүлээбит тэрилтэ салайааччыларыгар махтал суруктары туттардылар. Ол курдук, Муома начальнай оскуолатын педагог-библиотекара О. Е. Тикунова, оройуоннааҕы кииннэммит библиотека сэбиэдиссэйэ Ю. А. Сюльская,«Индигир уоттара» хаһыат редактора М. П. Старкова, «Айан» туристическай кулууп салайааччыта А. А. Громов, туризм энтузиаһа Л. А. Никулин, о.д.а бэлиэтэннилэр.

Экология сылыгар ыытыллыбыт тэрээһиннэр үрдүктүк сыаналанан республикаҕа анал күрэскэ биһиги оройуоммут экологтара 3-с бочуоттаах миэстэҕэ таҕыстылар. Иккис түһүмэх ыччат сылын түмүгэр ананна. Түһүмэҕи ыччат политикатын туйгуна В. В. Аммосов салайан ыытта. Василий Васильевич ыытыллыбыт тэрээһиннэри сырдатта, бастыҥ ыччаттарга анал кубогы туттарда.

Ыччат бастыҥ лидеринэн Индигир нэһилиэгиттэн Туйаара Слепцова уонна Чыбааҕылаах нэһилиэгиттэн Варвара Корякина ааттаннылар. Ыччат сылын умнуллубат түгэнинэн XIX аан дойдутааҕы ыччат фестивала буолла. Бу фестивальга биһиги оройуоммут ыччаттара Вера Дягилева, Полина Абрамова, Ньургуйаана Софронова, Вячеслав Тарабукин кыттыыны ылбыттара Муома историятыгар биир чаҕылхай страницанан сурулуннаҕа.

Дьоро киэһэ үһүс түһүмэҕэ үүммүт 2018 сылга – Нэһилиэнньэ дьарыктаах буолуутун көҕүлүүр сылга ананна. Манна дьарыктаах буолуу Киинин үлэһиттэрэ (дир. С. А. Архипова) сценаҕа тахсан инники былааннары сырдаттылар. Тэрилтэлэр бэрэстэбиитэллэрэ анал былаахтары тэлимнэтэн сомоҕолоһуу бэлиэтин көрдөрдүлэр.

Түмүккэ салайааччылар эйэ-дэмнээхтик илии тутуһан салгыы бииргэ үлэлээһини түстээбиттэрэ, үүммүт дьыл ситиһиилээхтик ааһарын мэктиэлээтэ. Түһүмэхтэр эҕэрдэ нүөмэрдэринэн доҕуһуолланнылар. Дьоро киэһэни «Осикат» культурнай киин тутаах үлэһитэ Елизавета Тарабукина хомоҕой тылынан ыытта. Инникитин маннык тэрээһиннэр үтүө үгэскэ кубулуйан сыллата ыытылла турдуннар диэн санаалаах көрөөччүлэр тэрийээччилэргэ махталларын биллэрэллэр.

Инспекторы ГИМС провели профилактические занятия с воспитанниками детского сада в Момском районе

Инспекторы Момского инспекторского участка Центра ГИМС провели профилактические занятия по правилам безопасного поведения на льду для воспитанников детского сада «Теремок».

В рамках Года культуры безопасности государственные инспекторы по маломерным судам продолжают проводить профилактические занятия по безопасному поведению на водных объектах в школьных и дошкольных образовательных учреждениях.

Инспекторы ГИМС рассказали дошколятам, чем опасны игры и шалости на льду. Ребята узнали, что ни в коем случае нельзя подходить к водным объектам без сопровождения взрослых. Дошколята узнали, как выглядит прочный лед, где безопасно переходить реку с одного берега на другой, к каким последствиям могут привести игры и шалости на льду.

После профилактической беседы инспектор ГИМС Андрей Левченко показал дошколятам мультфильм по правилам безопасного поведения на льду и продемонстрировал средства спасения: спасательный жилет и спасательную веревку «Конец Александрова». Ребята с интересом примеряли на себя спасательный жилет и рассматривали спасательную веревку.

В завершении занятия для закрепления полученных знаний всем ребятам были вручены яркие памятки с правилами безопасного поведения на водных объектах в зимний период.

Муома улууһун Хонуу бөһүөлэгин оҕолоро саҥа тутуллубут оскуолаҕа үөрэниэхтэрэ

Бүгүн, алтынньы 9 күнүгэр, Муома оройуонугар үөрүүлээх күн тосхойдо. Оройуоммут историятыгар улахан суолталаах күн үүннэ. Хонуу бөһүөлэгэр күүтүүлээх 320 миэстэлээх саҥа оскуола аанын тэлэччи арыйда.

Бу оскуола бастакы сыбаайата 2014 сыллаахха түспүтэ. Оскуоланы А.М. Ханин салайааччылаах «Монтажник» ПК тутта. Оскуола икки этээстээх, иэнэ – 1194 кв. м. Манна оҕолор кичэйэн үөрэнэллэригэр, учууталлар таһаарыылаахтык үлэлииллэригэр бары усулуобуйа тэриллибит. Хас биирдии кылаас интерактивнай дуоскалаах, сабыс-саҥа миэбэллээх. Библиотека, остолобуой аныгы технологиянан толору хааччыллыылаахтар. Киэҥ-куоҥ актовай саалалаах, спортсаалалаах. Оскуола көрүдүөрүн сахалыы матыыптаах оһуорун-бичигин «АйТал» АОО дизайнер-худуоһунньуктара уруһуйдаабыттар.

Саҥа оскуола аһыллыытыгар СР үөрэҕин министрэ В.А. Егоров, Ил Түмэн депутата Ю.Н. Садовников, Муома оройуонун баһылыга П.Н. Черемкин, «Монтажник» ПК салайааччыта А.М. Ханин, судаарыстыбаннай сакаасчыт сулууспатын ГКУ кылаабынай инженерэ В.Н. Белолюбскай, оройуон салайааччылара сырыттылар. Аһыллыы сиэрин-туомун СР културатын туйгуна И.Н. Слепцова арыалдьыт кыыстаах, уоллаах сахалыы алгыһынан аста, алаадьынан, кымыһынан айах тутта.

Аалай лиэнтэни В.А. Егоров, Ю.Н. Садовников, П.Н. Черемкин, А.М. Ханин, В.Н. Белолюбскай оскуола директора В.В. Тихонованы кытта быстылар. Иһирдьэ оскуола үөрэнээччилэрэ уонна учууталлара кэлбит ыалдьыттары, Хонуу сэлиэнньэтин олохтоохторун үөрэ-көтө көрүстүлэр. Оскуола устун экскурсия кэнниттэн актовай саалаҕа үөрүүлээх быһыы-майгы ортотугар оскуоланы туппут бары эппиэтинэстээх дьон, ол иһигэр тутааччылар итиэннэ оройуон бастыҥ педагогтара СР үөрэҕин министерствотыттан, Ил Түмэнтэн, «Монтажник» тутуу тэрилтэтиттэн, Муома оройуонун дьаһалтатыттан, оройуоннааҕы үөрэх управлениетыттан, о.д.а. бочуотунай грамотанан, махтал суругунан наҕараадаланнылар. Ити кэнниттэн оскуола үөрэнээччилэрин, учууталларын уонна урукку сылларга оскуоланы бүтэрбит ыччат толорууларыгар кэнсиэр туруорулунна.

Хотугу эргимтэҕэ суох аныгы саҥа оскуола Муомаҕа үлэҕэ киирбитинэн, СР Ил Дархана Е.А. Борисов, Ил Түмэн председателэ А.Н. Жирков, солбуйааччыта А.А. Добрянцев, Ил Түмэн урукку депутата, Муома орто оскуолатыгар директордаабыт С.А. Сюльскай эҕэрдэлэрин тириэртилэр, бары үчүгэйи баҕардылар. Оттон оскуола үөрэнээччилэрэ саҥа оскуолаларын харыстыах буолан андаҕайдылар.

Новосельем радует зима: Учащиеся и педагоги средней школы села Хонуу переехали в современное здание

Строительство новой школы в селе Хонуу Момского улуса началось в 2014 году. Сегодня, 9 декабря, состоялось торжественное открытие храма знаний. Образовательное учреждение отвечает всем стандартам. 

На первом этаже здания расположились учительская, кабинет истории, швейный класс и другие. На втором — кабинеты географии, информатики, химии, медицинский кабинет. Школа оснащена актовым и спортивным залами, есть столовая. Пространство получилось очень красочным, украшено витражами и узорами с якутскими мотивами.

Объект рассчитан на 320 учеников. Строительно-монтажные работы выполнил производственный кооператив «Монтажник».

Самая первая школа в Хонуу открылась еще в 1929 году. Сейчас там размещен детский сад «Кэнчээри».

Строительство объекта было предусмотрено в рамках государственной программы республики по содействию создания новых мест в общеобразовательных организациях Якутии на 2016-2025 годы.

Финансирование строительства осуществлялось в соответствии с Инвестиционной программой республики. Общая стоимость объекта — около 700 млн рублей. Также школе было выделено учебно-лабораторное оборудование.

На открытии образовательного учреждения присутствовали министр образования и науки Якутии Владимир Егоров, депутат Государственного Собрания (Ил Тумэн) Юрий Садовников, генеральный директор производственного кооператива «Монтажник» Александр Ханин, главный инспектор Службы государственного заказчика Валерий Белолюбский.

Старое здание школы было построено в 1957 году. В 90-е годы здесь сгорел спортзал. ЯСИА предлагает подборку архивных фото образовательного учреждения.

В Якутии в настоящее время действует 651 общеобразовательное учреждение. Только в этом году на строительство новых и реконструкцию действующих школ выделено более 1,6 миллиарда рублей. Подробности — в нашей инфографике.

Муомаҕа цифровой телевидение холбонно

Кэнники сылларга олохпутугар сибээс араас өҥөтө киирэн, сайдыы балысханнык барар. Улууска Мегафон, МТС, Билайн хампаанньалара холбоммуттара. РФ президенэ В.В. Путин дойду үрдүнэн аны цифровой технологияны күүскэ сайыннарар туһунан боппуруоһу көтөхпүтэ. Ол соруга туолан, Муомаҕа бу күннэргэ цифровой телевидение холбонно.

Бу соторутааҕыта Муома улууһугар цифровой телевидение холбонно. Сонун дьаһал олохтоохтору үөртэ.

«Российская телерадиосеть» тэрилтэ Уһук Илиннээҕи филиалын үлэһитэ Данил Николаев:

— Үлэ анал кыраапыгынан кэмигэр киирдэр ханнык диэн үлэлэһэбит. Саха сиригэр барыта 160 анал станция туруорулунна, онон 210 нэһилиэнньэлээх пууну цифровой ханаалынан хааччыйдыбыт. Манна үлэни Хабаровскайтан «Восточная строительная компания» ХЭТ үлэһиттэрэ сүрүннээн 35 м вышканы туруордулар, киэһэ хойукка диэри сыбаарка үлэтин ыытан, билигин тас өттүн күрүөтүн оҥордулар. Вышката үрдүк, 10 км тиийэ радиустаах сири хабан, Хонууттан чугас Суон Тиит учаастагын уонна Буор Сыһыы нэһилиэгин олохтоохторо бу сибээһинэн туһаныахтара. 10 ханаал босхо көстөр. Эһиилтэн эһиил өссө эбии 10 ханаалы, иккис мультиплексы аҕалан холбуохпут. Оччотугар барыта 20 российскай ханаалы буор-босхо көрүөххүт. Билигин өссө үһүс мультиплексы туруорар туһунан үрдүкү таһымҥа кэпсэтии барар.

Бу ханааллары аныгылыы оҥоһуулаах кэнники көлүөнэ телевизордарга эрэ көрүөххэ сөп, онно анал программалаах. Билигин дьон үксүлэрэ урукку сыллардааҕы телевизордаахтар. Кинилэргэ DVB-T2 анал приемник-приставка ылалларыгар исписэлиистэр сүбэлииллэр.

Новая котельная в момском селе Соболох разгрузила два старых теплообъекта

В селе Соболох Момского района с сентября этого года эксплуатируется новая котельная «Центральная». Сегодня она обеспечивает теплом все социальные объекты и некоторые жилые дома.

Котельная мощностью 5,8 мегаватт отапливается каменным углем. Уголь для нее поставляется из Аркагалинского угольного месторождения. В здании установлены четыре котла КВр-1,45 Барнаульского завода «Котломаш».

Как отметил генеральный директор ГУП «ЖКХ РС(Я)» Виктор Омуков, объект построен с целью оптимизации двух старых котельных и подключения частных домов к сетям централизованного теплоснабжения. «Ввод в эксплуатацию нового жизнеобеспечивающего объекта – это всегда праздник для жителей отдаленных северных наслегов. Производственная мощность центральной котельной позволит обеспечить теплом все жилые дома села. А новая схема теплоснабжения существенно сократит потери в сетях», — сказал он.

По словам мастера Соболохского участка ГУП «ЖКХ РС (Я)» Прасковьи Слепцовой, в течение пяти лет оставшиеся 34 дома частного сектора поэтапно будут подключены к котельной.

Надо отметить, что Прасковья Афанасьевна – единственная женщина-мастер участка ЖКХ в Момском районе. В должности начальника Соболохского ЖКХ она трудится уже более десяти лет. У нее в подчинении 13 человек, из них восемь – машинисты котельной на твердом топливе.

«У нас сложился слаженный и работоспособный коллектив, все люди подобрались добросовестные, ответственные, имеющие на сегодня большой опыт работы, нареканий к ним от потребителей по поводу выполнения служебных обязанностей нет», — делится мастер.

Муома нэһилиэктэригэр хочуолунайдары убаҕас оттукка көһөрүү үлэтэ былааннаахтык ыытыллар

Муома улууһугар  маһынан оттуллан турбут хочуолунайдары убаҕас оттукка көһөрүүгэ кэнники сылларга күүстээх үлэ саҕаламмыта. Бу күннэргэ быйылгы сыл сааскытыгар диэри маһынан оттуллан турбут Соболоох нэһилиэгэр чоҕунан оттуллар 5,8 МВт кыамталаах саҥа хочуолунай арылынна.

Аалай лиэнтэ быстылар, алгысчыт аал уоту кымыһынан, арыылаах алаадьынан айах тутта, сылгы сиэлинэн сыт таһаарда. Олохтоохтор ааттарыттан эдэр баһылык А. А. Тарабукин хочуолунайы тутууга быһаччы көмөлөрүн-өйөбүллэрин тиэрпит өрөспүүбүлүкэ, оройуон салалтатыгар дириҥ махталын иһитиннэрдэ, кэлбит салайааччыларга нэһилиэк дьаһалтатын Махтал суруктарын туттарда.

Петр Николаевич Черемкин, Муома оройуонун баһылыга: «Өр сыллаах үлэбит үтүө түмүгүн күнэ үүммүтүнэн бары олохтоохтору эҕэрдэлиибин. Кэнники 10 сылга нэһилиэнньэ күүстээх туруорсуута олоххо киирдэ. Уонча сыллааҕыта баһылыгынан талыллан кэлиэхпиттэн, бу нэһилиэк сүрүн кыһалҕатынан чугаһынан мас бүтэн эрэрэ буолар. Бу экологияҕа улахан охсуулааҕа чуолкай. Урукку сылларга Муома улууһугар сылга 30-40 тыһ. куб. мас кэрдиллэн оттуллара, оттон аҥардас Соболооххо 7-8 тыһ. куб. маһынан кыстыыллара. Бу хочуолунай тутуллуутугар күүстээх өйөбүлү өрөспүүбүлүкэбит салалтата, коммунальнай хаһаайыстыба тус салайааччылара, эппиэттээх үлэһиттэр оҥордулар, кинилэр көмөлөрүнэн бу кырыымчык, ыгым кэмҥэ улахан объект тутулунна. Быйылгы сылга Муома улууһугар тутууга 2 млрд. 218 мөл. солк. көрүллэн туһаҕа таҕыста, ол иһигэр Соболоох хочуолунайыгар 60 мөл. солк. ороскуоттанна. Аҕыйах күнүнэн улууска саҥа нефтебаза, 320 миэстэлээх саҥа оскуола объектарын, ону таһынан икки үстүү этээстээх уопсай дьиэлэри киллэриэхпит. Нэһилиэнньэ олоҕун уйгута сайдарыгар бары күүспүтүн ууран үлэлиибит. Ыраах хоту улуус кыһалҕатын өйдөөн, социальнай-экономическай сайдыытыгар көмөлөһөр өрөспүүбүлүкэ салалтатыгар дириҥ махталбытын тиэрдэбит».

Виктор Викторович Омуков, «СӨ ОДьКХ» ГУТ генеральнай директора: «Маннык хаһаайыстыбаннай объектар тутуллан киириилэригэр былаас араас таһыма нэһилиэнньэни кытта бииргэ сүбэлэһэн үлэлээбит түмүгүн бүгүн холобурдаан көрөбүн. «Норуот күүһэ – көмүөл күүһэ» өс хоһооно бу объекка ырылыччы көстөр. 2012 сылтан барыта 74 хочуолунайы бэйэбит күүспүтүнэн туттубут. Манна оройуон, нэһилиэк баһылыктара Сөбүлэһии түһэрсэннэр, кырыымчык бюджеттарыттан харчы көрөннөр, маннык тутууга улахан болҕомто уурулларын бэлиэтиибит. Чуолаан Соболоох хочуолунайыгар улуустан 3 мөл. солк., нэһилиэктэн 2 мөл. солк. укпуттара. Быйыл улуустарынан 7 хочуолунай тутуллан үлэҕэ киирдилэр. Соболоох хочуолунайа бастакы түһүмэҕиттэн саҕалаан, кылгас кэм иһигэр тутуллубутун бэлиэтиир тоҕоостоох. Манна үлэлээбит биригээдэҕэ улахан махталбытын тиэрдэбит уонна нэһилиэк салгыы сайдар суолга үктэммитинэн итии-истиҥ эҕэрдэ! Дьиэҕит-уоккут куруук сылаас, сырдык буолуохтун!»

Владислав Германович Калугин, «СӨ ОДьКХ» ГУТ Муоматааҕы филиалын директора: «Хас отчуоттуур мунньах аайы бу нэһилиэккэ кэлэн элбэхтик мөҕүллэн турабыт. Кырдьык, нэһилиэнньэ уһун сыллаах сөптөөх туруорсуулара бүгүн олоххо киирбитинэн бары олохтоохтору эҕэрдэлиибин. Саҥа объект тутуллуутугар уустуктар бааллара. Ааспыт сылга кыһын суолга хаайтаран кэлиэхтээх матырыйаал Өймөкөөҥҥө кыстаабыта. Онтон бу сааһын «Сахаспецстрой» хампаанньата суһаллык 620 км ыраах Магаданскай уобалаһыттан суол сабыллыан эрэ иннинэ түүннэри-күнүстэри элбэх рейсинэн кыл-мүлчү 1600 т таас чоҕу тиэйбиттэрэ. Тутуу тэриллэрэ, хочуоллар кэмигэр тиэрдиллэн, «Ремстройкомплект» ХЭТ бэдэрээччитэ олохтоох ыччаты сыһыаран күүскэ үлэлэһэн, объегы тутан таһаардылар уонна атырдьах ыйын 25 күнүгэр ититиигэ холбоммуттара. Онон ыксаллаах балаһыанньаҕа бу тэрилтэлэр салайааччылара бары кыһамньыларын ууран туран үлэлэспиттэригэр улахан махталбытын тиэрдэбит».

В.В. Омуков «СӨ ОДьКХ» ГУТ Махтал суруктарын, Бочуотунай Грамоталарын үөрүүлээх быһыыга-майгыга филиал үлэһиттэригэр уонна салайааччыга В.Г. Калугиҥҥа туттарда. Соболоох учаастагын маастара П.А. Слепцоваҕа «СӨ ОДьКХ» ГУТ бэтэрээнин аата иҥэриллэн, харчынан бириэмийэ уонна анал бэлиэ туттарылынна. Итинник бэлиэ аат хачыгаар А.А. Слепцовка туттарылынна. СӨ Судаарыстыбаннай мунньах тутуу уонна коммунальнай хаһаайыстыба боппуруостарыгар сис кэмитиэтин аатыттан анал бэлиэ П.А. Слепцоваҕа норуот депутата Ю.Н. Садовников үөрүүлээх-быһыыга майгыга туттарда.

Прасковья Афанасьевна Слепцова түмүккэ саҥа хочуолунай тутуутугар быһаччы сүүрбүт-көппүт тус тэрилтэтин салалтатыгар, министиэристибэҕэ, оройуон, нэһилиэк дьаһалталарыгар нэһилиэнньэ, үлэһиттэр ааттарыттан истиҥ махталын тиэртэ уонна кылгастык билигин 4 оһохтон 3-һэ тигинэччи оттулла туралларын кэпсээтэ: «8 хачыгаар 4 сменанан солбуһа сылдьан үлэлиир. Билигин урукку дьиэлэри кытта биир саҥа холбоммут дьиэни итиинэн хааччыйан олоробут. Кэлэр 5 сылга былаанынан эбии 34 дьиэни холбуохпут. Объект аттыгар 100 КВт кыамталаах дизельнэй станциялаахпыт. Билигин биир кыһалҕабытынан анал транспортер суоҕа буолар. Вагонетка баара алдьанан турар, лебедкабыт эмиэ быстан турар. Кэлэр сылга носуостарбытын уларыттарбыт ханнык диэн баҕа санаалаахпыт. Үлэлиир икки носуоспут мөлтөхтөр, саҥаны кэтэһэбит. Уларыттахпытына эрэ, уу эргиирэ күүһүрүө этэ диэн эрэнэбит».

 

Якутия представила культурный потенциал на III фестивале Русского географического общества

Учащиеся и педагоги Момского улуса представили культурный потенциал Якутии на III фестивале Русского географического общества. Мероприятие, которое состоялось в Москве, было посвящено единству и многообразию народов, проживающих на территории России.

Как отмечают организаторы, участниками фестиваля стали делегаты более 30 регионов РФ. «Гости мероприятия имели уникальную возможность ознакомиться с традиционными жилищами народов России, с подлинными предметами, праздниками, забавами, национальными нарядами жителей Северного Кавказа, Урала и Поволжья, Севера, Сибири и Дальнего Востока, приняли участие в различных мастер-классах и творческих занятиях», — сообщили в Русском географическом обществе.

В состав делегации республики вошли педагоги учреждений дополнительного образования, учащиеся школ Момского улуса, которых в Якутске напутствовал первый заместитель министра образования и науки региона Михаил Присяжный, являющийся членом ЯРО РГО.

В течение десяти дней якутяне презентовали работы местных мастеров, рассказали о народных обычаях и промыслах. Также приняли участие в работе четырех секций фестиваля, где выступили с танцевальным представлением, поставленным по произведению эвенской писательницы Марии Федотовой – Нулгынэт, организовали мастер-классы по эвенскому северному танцу (сээдьэ) и игре на хомусе.

По приезду из Москвы участники фестиваля встретились с исполнительным директором отделения Русского географического общества в РС(Я) Дмитрием Соловьевым и обменялись мнениями о прошедшем мероприятии. Членам делегации были вручены благодарственные письма от председателя регионального отделения РГО, вице-премьера Якутии Алексея Дьячковского.

Представители Момского района выражают благодарность постоянному представительству Якутии в Москве за предоставление транспорта, региональному отделению Русского географического общества в и Республиканскому центру экологии, туризма и агротехнологического образования за содействие и поддержку, коллективу ЯСХТ за предоставление актового зала для репетиций, а также министерству образования и науки региона за оплату проездных расходов и предоставленную возможность участия в значимом мероприятии всероссийского уровня.

Момские ребята рассказали об участии во Всемирном фестивале молодежи и студентов

Из Момского района в работе XIX Всемирного фестиваля молодежи и студентов приняли участие Вячеслав Тарабукин, ведущий специалист отдела по делам молодежи и спорта администрации района, а также уроженцы Момского района Вера Дягилева, 1 заместитель председателя молодежного парламента при Государственном Собрании Якутии, Полина Абрамова, студентка 4 курса СВФУ, и Ньургуйаана Софронова, студентка 2 курса СВФУ. Мы встретились с делегатами и попросили поделиться со своими впечатлениями.

Вячеслав Тарабукин: «Программа фестиваля состояла из дискуссионной программы, кампуса и серии научно-образовательных и просветительских мероприятий, включавших в себя дискуссии, лекции, конференции, мастер-классы и мастерские по разным направлениям: «Технологии будущего», «Экология и здоровье», «Экономика для будущего развития», «Гражданская платформа развития» и другие.

Спортивная программа фестиваля была очень насыщенной. В рамках спортивной программы ежедневно работали несколько площадок: турнир по мини-футболу «Навстречу чемпионату мира по футболу-2018», экогонка, зона уличного баскетбола, мастер-классы и обучение основам игры в хоккей, зона «Всемирное ГТО», зона национальных видов спорта и спортивных развлечений, зона экстремальных видов спорта, фестивальный забег с «Матч-ТВ» и много других. Я принимал участие в фестивальном забеге на 4 км, в ГТО и других спортивных состязаниях.

За все время проведения фестиваля проходили различные лекции, на которых всегда было полно народу. Так например, были встречи с министром иностранных дел РФ Сергеем Лавровым, министром здравоохранения РФ Вероникой Скворцовой, министром природных ресурсов и экологии РФ Сергеем Донским, генеральным секретарем ФИФА Фатма Самура, членами ООН, лауреатами нобелевских премий, ректорами ведущих вузов, представителями Гугл и многими другими. Такие встречи проводились одновременно, часто переносилось время проведения, было огромное число желающих, поэтому туда было сложно попасть. Наша группа была направлена на встречу с мотивационным тренером, меценатом, автором книг Ником Вуйчичем. На его встречу мы отстояли очередь с 6 часов утра до 11 дня. Его встреча прошла очень оживленно и насыщенно. Также мы участвовали во встрече с олимпийскими звездами в рамках мотивирующей сессии «От мысли к действию: легенды вдохновляют». Урок мотивации провели трехкратный олимпийский чемпион по греко-римской борьбе Александр Карелин, двукратная олимпийская чемпионка по прыжкам с шестом Елена Исинбаева, в сессии также приняли участие двукратная олимпийская чемпионка по волейболу кубинка Юмилка Руис, двукратный чемпион мира по хоккею в составе сборной России Алексей Морозов, шестикратный паралимпийский чемпион в лыжных гонках и биатлоне Роман Петушков и член паралимпийской сборной России по плаванию Дмитрий Игнатов. Они рассказывали про свою жизнь и о том, как они достигли высот, несмотря на трудности. На личном примере рассказали, что является первым шагом к успеху, как они выдержали удары судьбы, избежали эйфории (звездная болезнь), реализовали себя в новом большом деле. Их рассказ зарядил молодежь, на встрече царила особая дружеская, космическая атмосфера. Дискуссия с легендами спорта была сильнейшей мотивирующей сессией для молодежи всего мира.

Ежедневно с раннего утра и до позднего вечера проводились различные лекции, семинары, выставки, спортивные состязания, экскурсии. Объекты находились в отдаленности друг от друга, и много времени уходило на перемещения. На фестиваль прибыло большее количество иностранных участников, чем ожидали организаторы.

Наша якутская делегация отмечала во время работы фестиваля 25-летие флага Республики Саха (Якутия), мы станцевали осуохай, где в танце закружились представители многих стран мира. На фестивале делегация молодежи республики шефствовала делегацию молодежи Монголии. В рамках фестиваля была презентация мас-рестлинга, где участники могли состязаться.

Я принимал участие в работе выставки якутской делегации. Выставка была подготовлена по трем зонам: первая — «Фотозона», она привлекала гостей к нашей выставке. Она представляла собой фотостену с изображением зимних Ленских столбов, перед которыми в 3Д-формате был выведен макет мамонта, и сверху была надпись Republik Sakha (Yakutia). Также посетители зоны «национальной культуры и традиций» могли увидеть графические картины якутских художников, которые сопровождались мобильным приложением дополненной реальности «Yakutia Art Museum», с помощью которого «оживали» картины. С помощью приложения гости могли увидеть в новом свете произведения живописи и графики знаковых художников Якутии. К каждой работе были добавлены анимации, глубина выражения, объем и звук. Организаторы выставки подобрали те, которые рассказывают о культуре и традициях народа Саха (олонхо, осуохай). Также была проведена выставка-ярмарка уникальных национальных украшений и хомуса и стенд с инфографикой о мероприятиях в сфере молодежной политики, на экране транслировалась презентация инновационных проектов молодого поколения, информация о современной социально-экономической ситуации в республике и о перспективах экономического развития, молодежные инициативы и другие. К нам часто подходили иностранцы, интересовались, как нам живется, чем занимаемся, про культуру и быт. Я был одет в национальный костюм, что очень заинтересовало иностранцев. За время работы выставку посещали руководитель Федерального агентства по делам молодежи (Росмолодежь) Александр Бугаев, министр спорта РФ Павел Колобков и другие.

Дни фестиваля прошли очень быстро, за эти дни я познакомился со множеством интересных людей, приобрел новые знания, опыт организационной работы, новых друзей. Я горжусь тем, что был частью якутской делегации на этом Фестивале. Хочу выразить большую благодарность главе МО «Момский район» Петру Николаевичу Черемкину, руководству ФЭУ, а также министерству по делам молодежи и семейной политике».

Вера Дягилева: «На 19-й Всемирный фестиваль молодежи и студентов я попала от Ассоциации Коренных малочисленных народов Севера, Сибири и Дальнего Востока Российской Федерации. На этот раз фестиваль собрал около 30 тысяч активной молодежи из 180 стран мира, главной задачей которого является «объединение участников вокруг общечеловеческих ценностей и возможность сделать молодёжь из разных стран ближе друг к другу, несмотря на разные взгляды и вероисповедание».

Я выбрала направление «Глобальная политика и ее вызовы». Заранее подготовила в личном кабинете расписание, к какому лектору и на какую дискуссионную площадку я схожу. Программа фестиваля была настолько насыщенной, что физически не хватало времени посетить все площадки. А также, в рамках фестиваля проходили шикарные выставки стран, множество выступлений, лекций и дискуссий с именитыми на весь мир спикерами, творческие мастер-классы, кинопоказы, различные концерты, спортивные мероприятия. Мне понадобилось 3 или 4 дня, чтобы увидеть всю атмосферу фестиваля, и то я не уверена, что мне удалось все обойти.

Пожалуй, главное, за чем стоило ехать на ВФМС — это общение и обмен мнениями, ведь когда ещё удастся обсудить проблемы современности одновременно с ребятами из Индии, Непала, Зимбабве, США и к примеру Польши. Про сочинскую олимпийскую инфраструктуру стоит упомянуть отдельно: все действительно сделано на высоте, впечатлило, с размахом! Также удивило множество волонтёров преклонного возраста, удалось пообщаться с мужчиной, который был участником XII фестиваля и выиграл международный конкурс в рамках него. Я надеюсь, что когда-нибудь тоже буду волонтером на фестивале и радостно встречать своих внуков.

Полина Абрамова: «Отбор на участие во Всемирном фестивале молодежи и студентов состоял из нескольких этапов. Еще зимой прошлого года наш куратор Егор Петрович Кудрин рассказал нам о фестивале и предложил нам подать заявку на участие на ВФМС-2017. Мы всей группой подали заявки, но прошли отбор только двое: я и Сдвижков Борис. На отборе руководство учитывало не только спортивные достижения, но и успехи в учебе и активное участие в общественной жизни университета. Фестиваль был сам по себе незабываемым событием: навсегда останутся в моей памяти завораживающие и мотивирующие лекции, тренинги, мастер-классы. Самым зрелищным событием стало открытие Всемирного Фестиваля молодежи и студентов. Выступали самые лучшие звезды эстрады России: Полина Гагарина, Дима Билан, Сергей Лазарев, Нюша, Тина Кузнецова, Александр Панайотов, Теона Дольникова и другие. Незабываемым было выступление всемирно известной группы «One republic». Все выступления сопровождались стихами и танцевальными постановками. С волнением слушали слова напутствия Президента Российской Федерации Владимира Владимировича Путина. Очень неожиданной, но приятной была встреча с земляками. Это здорово, когда с маленького северного района в работе Всемирного Фестиваля участвуют аж четверо момских. Участие в таком важном форуме – это большая удача и успех. Желаю своим землякам активной жизненной позиции: всегда и во всем быть первыми, стараться каждый раз познавать что-то новое и быть лучше прежде всего самого себя».

Мы очень горды за нашу молодежь, которая оставила свой след в истории молодежного движения не только района, но нашей Республики и даже России. Желаем нашим делегатам Всемирного фестиваля молодежи и студентов дальнейших успехов во благо развития родного Момского района.

Муома улууһун Хотугу хоһуунунан Слепцов Гавриил ааттанна

Байанай ыйыгар анаан күһүҥҥү сынньалаҥ кэмигэр үгэс буолбут “Хотугу Хоһуун” күрэх Муома орто оскуолатын иһинэн үһүс төгүлүн ыытылынна. Күрэх сүрүн сыалынан уол оҕо эт-хаан өттүнэн кыаҕын, булчут буолар үөрүйэҕин сайыннарыы, оҕону айылҕаҕа, сиэргэ-туомҥа сыһыарыы буолар.

8-11 кылаас уолаттара күрэххэ кыттаары, хоту дойду дьонун сиэринэн анаан-минээн оҥостон-тэринэн, сарсыарда эрдэттэн оскуолаҕа муһуннулар. Уопсайа 40 уол, 10 улахан киһи буолан, Муома үрэххэ сорох тимир көлөнөн, сорох сатыы хааман тиийдибит. Кыыдааннаах кыһын Тымныы оҕуһа сири-дойдуну үрүҥ тыынынан саба үрэн, дойдубут салгына ырааһыран, айылҕабыт хаар маҥан суорҕанынан бүрүнэн иһиллээбиттии иһийэн, чуумпуран көһүннэ. Тулабыт барыта утуйбут курдуга. Ол эрээри хаар кыырпахтаах муус анныгар туспа олох баарын билэбит, эбэбит көмүс хатырыктааҕа биир кэм төттөрү-таары устан үгүс балыксыты умсугутар.

Кэлбит дьон бары аан айылҕабытыгар сүгүрүйэн, арыылаах алаадьынан күндүлээн, Баай Байанай «мүчүк» гынарыгар көрдөстүбүт. Уолаттар балыктыыр, ойбон алларар тэриллэрин, тириилэрин кыбынан тус сыалларын тутуһан үрэххэ киирдилэр.

Семенов Эрчим бастакы балыгы хаптаран уолаттар көхтөрүн күөдьүттэ, саамай улахан балыгы, сыалыһары, тутан Феофанов Костя үөрүүтэ үрдээбитэ, Пилюченок Алеша оҕолортон ордон үс дьарҕааны, Ильин Павел иккини хабаннар дуоһуйдулар.

Ол кэмҥэ салайааччылар күөс күөстээтилэр, балаакка туруордулар. Эбиэт саҕана уолаттар биэс хамаанданан ким түргэнник уот оттон чэй оргутарыгар күрэхтэстилэр. Ол кэннэ оттубут кутааларын тула олорон сылаас миин, отуу итии чэйин истилэр. Күүс-сэниэ киллэринэн баран тэрээһин түһүмэхтэринэн күрэхтэстилэр.

Түһүмэх аайы кыайыылаахтар таҕыстылар: бэйэни билиһиннэриигэ, сүгэһэрдээх тоҥуу хаарынан сүүрүүгэ, “Булчут мүччүргэннээх сырыытыгар”, хомуур хапсаҕайга – “Байанай” хамаанда иннин биэрбэтэ, ойбон алларыытыгар – “Хоту уолаттара”, балыктааһыҥҥа, ырааҕы быраҕыыга – “Айылҕа оҕолоро”, отуу итии чэйигэр – “Көҥүл боотурдар”.

Күрэх түмүгүнэн бастакы миэстэни “Байанай” (11 «а» кылаас) уолаттара ыллылар, иккиһи – “Айылҕа оҕолоро” (8 «а» кылаас), үһүскэ – “Көҥүл Боотурдар” (8 «в», 11 «б»). Күрэх устата кэтээн көрүү түмүгүнэн уоланнары түмэр дьоҕурдаах, эт-хаан өттүнэн бэлэмнээх, тыаҕа, булка сыстаҕас туттуулаах үс эр хоһуун чорбойон таҕыста, ол Алексеев Павел (11 «а»), Жирков Женя (11 «б»), Слепцов Гавриил (9 «а»).

Уолан киһи күүс эрэ өттүнэн буолбакка, өй-билии өттүнэн эмиэ бэлэмнээх буолуохтаах, онон сиэттэрэн үс уолга булт тэрилин, Саха сиригэр баар балык аатын билиигэ, кыыл-көтөр суолун араарарга күрэх ыытылынна. Үгүс сөптөөх эппиэти биэрэн Слепцов Гавриил кыайыылаах буолла уонна «Хотугу Хоһуун» үрдүк аатын сүктэ.

Ильин Павел (8 «а» кыл) — «Инникигэ эрэл», Пилюченок Алеша (8 «в») — «Бастыҥ балыксыт», Алексеев Павел — «Кыайыыга дьулуур», Жирков Женя — «Хорсун санаа» анал ааттарынан бэлиэтэннилэр.

Хотугу Хоһуун уолаҥҥа уонна кыайыылаах үс хамаандаҕа Муоматааҕы “Аан Айылҕа” пааркатын дириэктэрэ Иванов М.Н. сыаналаах бириистэри алгыс тылы анаан туттарда. Бу тэрилтэ хаһыс да сылын тэрээһиммитин өйүүрүгэр, күүс-көмө буоларыгар барҕа махталбытын тиэрдэбит.

Муома улууһун историятын кинигэҕэ суруйан таһаардылар

Муома оройуонун 85 сылыгар анаммыт «Момский район» кинигэ бэчээттэнэн бу күннэргэ таҕыста. Онон улуус туһунан өссө биир сонун социальнай-культурнай олоҕу, экономика сайдыытын киэҥник ырытан көрдөрөр таһаарыы библиотека ааҕар саалатыгар баар буолла.

Кинигэни бэлэмнээбит ааптардар библиотека дьиэтигэр бары кэлэн хайдах үлэлээбиттэрин туһунан сиһилии билиһиннэрбиттэрэ мустубут дьон кэрэхсэбилин ылла. Ол курдук I баһы (1689-1900 сыллары көрдөрөр) «Момская земля: древняя и прекрасная» библиотечнай үлэ ветерана Л.Г. Степанова, II (1901-1925) – «Централизация родовых племен» кыраайы үөрэтээччи Г.М. Федотов, III (1926-1945) – «Первые пятилетки советской власти» СР культуратын туйгуна, киин библиотека методист-библиограба Л.М. Слепцова, IV (1946-1961) – «После военные годы» кыраайы үөрэтэр музей директора С.С. Соркомов, V (1962-1990) – «Годы развитого социализма» СР культуратын үтүөлээх үлэһитэ, культура управлениетын начальнига А.Н. Корякин, VI (1991-2016) «Современный этап развития района» СР үөрэҕириитин туйгуна, РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, психологическай наука кандидата И.П. Хабаров бэлэмнээтилэр. Чуолаан кинилэр патриотическай тыынынан салайтаран, оройуон историятын, бүгүҥҥү сайдыытын туһунан улаханнык ылсан үлэлээбиттэрин бэлиэтиир тоҕоостоох. Кинигэни оҥоро сылдьан элбэх интэриэһинэй матырыйааллары хасыһан, көрдөөн, хомуйан элбэх үлэни, түбүгү көрсүбүттэр. Ордук бүгүҥҥү кэми көрдөрөргө тэрилтэлэртэн хомуйуу уустуктардааҕын бэлиэтииллэр. Тута матырыйаал киирэн испэт, ол атахтааһыны таһаарбыт.

Саха сирин историята саҥаттан сурулла сылдьар кэмигэр биһиги оройуоммут кинигэтэ эмиэ тэҥҥэ кэриэтэ суруллан таҕыста диэн кинилэр бэлиэтээн эттилэр. «Дьиҥэр, 17-с үйэҕэ нуучча хаһаахтара Индигиргэ кэлиилэрэ өссө да ситэ үөрэтиллэ илигинэн биллэр. Ол иһигэр профессор Г.Г. Макаров Саха сиригэр гражданскай сэрии историятын суруллуута өссө да чуолкайдана, үөрэтиллэ илигин бэлиэтээн суруйбута, – диэтэ Л.Г. Степанова. – Ол да буоллар оройуон кинигэтэ күн сирин көрдө».

18-19 үйэлэри суруйууга интернет сайтыгар киирэн, элбэх көмөнү бибилотекардар оҥорбуттар. Ол иһигэр оскуола уонна оҕо библиотекатын үлэһиттэрэ О.Е. Тикунова, У.С. Добрынина айанньыттар Г.А. Сарычев, мичман Ф.Ф. Матюшкин, барон Г. Майдель уо.д.а. хаартыскаларын булан көмөлөспүттэр. Фотограф З.Н. Дягилева, копьютерщик А.А. Варламов үгүс үлэни ыыппыттар. Онон коллективнай үлэ буолбут.

Бу кинигэҕэ үүнэр көлүөнэлэргэ, оскуолаҕа үөрэнэр оҕолорго анаан иллюстрациятын элбэттибит дииллэр кинигэни оҥорбуттар. Музей директора С.С. Соркомов интернет ситимигэр киирэн, гражданскай сэрии историятыгар сыһыаннаах П.Н. Коновалов хаартыскатын уонна чааһынай альбомнартан Дальстрой историятыгар сыһыаннаах хаартыскалары, сэрии иннинээҕи Муома дьонун былыргы хаартыскаларын булан, үгүс үлэни ыыппыта кинигэни кэрэхсэбиллээх оҥорбут. Оройуоҥҥа коллективизация сылларын Л.М. Слепцова саҥалыы, хаартыскаларын эбэн, сиһилии суруйбута улахан суолталаах. Гражданскай сэрии сылларын фольклорист, оройуон бочуоттаах олохтооҕо, суруналыыс Г.М. Федотов олус киэҥник, саҥа көрдөөһүннэр матырыйаалларынан байытан киллэрбитэ сонун.

Ити курдук хас биирдии салаа толорутук көрдөрүллүбүтэ олохтоохтор биһирэбиллэрин ылыаҕа саарбахтаммат.

Кинигэни улуус араас таһымнаах депутаттарын, бочуоттаах олохтоохторун, суруйааччылар, ырыа айааччылар, спорт маастардарын, бастыҥ спортсменнар испииһэктэрэ, хаартыскалара, Муома кэрэ айылҕата толорон-ситэрэн биэрэллэр.

Бэчээт бородууксуйатын оройуон дьаһалтата үбүлээтэ, 500 экземлярынан бэчээттэттэ. 27, 09 ус. бэч. лиистээх. Эппиэттиир редактор Б.И. Павлов. Культура управлениета бэлэмнээбит Муома туһунан ырыалар диискэлэрэ кинигэҕэ сыһыарыы быһыытынан киирэр.

Мустубут дьон кинигэни киэҥник билсэ илик буолан санаа атастаһыыта түргэнник ааста. Ол иһигэр М.Е. Хабарова урукку элбэх үчүгэй хаартыскалар баалларын бэлиэтээтэ. «Көс омуктар, советскай былаас маҥнайгы сылларын туһунан кэрэхсэбиллээх матырыйааллар киирбиттэр. 40-ус сыллар тустарынан эмиэ. Летопись кинигэ аайы сыллара тус-туһунан, маны кэлэр өттүгэр көрүөххэ. Уопсайынан история кэрэһитэ кинигэ», – диэн сыаналаата. Үөрэх управлениетын начальнига Т.Д. Андреева ордук тоһоҕолоон информация утума сөпкө тутуллубутун ыйда, үөрэх пособиета гыныахха сөп диэтэ. Үүнэр көлүөнэ оройуон сайдыытын билэригэр дьоһун суолтатын эттэ. Муома нэһилиэгин баһылыга А.В. Андреев хроника чуолкайдык тутуһуллубуттарын бэлиэтээтэ.

Муома улууһугар полиция капитана Василий Бурцев сырдык кэриэһигэр мэҥэ таас туруордулар

Былырыын Муома оройуонугар өтөрүнэн буолбатах дьулаан быһыы тахсыбыта. Ыраах сытар Улахан Чыыстай нэһилиэгэр кыыллыйбыт дьон илиилэриттэн полиция капитана Василий Бурцев тустаах эбээһинэһин толоро сылдьан былаҕайга былдьаммыта.

Кинини кэриэстээн быйыл полиция дьиэтин иннигэр өйдөбүнньүк мэҥэ таас туруорулунна. Өйдөбүнньүк тааһы полиция сотрудниктара бэйэлэрэ көҕүлээн туруордулар. Мэҥэ тааһы арыйыыга полиция сотрудниктара, суут, прокуратура үлэһиттэрэ, бииргэ алтыспыт дьоно, табаарыстара муһуннулар.

– Үтүө киһи аата үйэлэргэ умнуллубат. Василий Васильевич биһиэхэ үлэлээбитин тухары идэтигэр эҥкилэ суох бэриниилээх, ирдэбиллээх, эппиэтинэстээх үлэһит быһыытынан билинэбит. Өрүү инники күөҥҥэ сылдьар этэ. Кини идэтигэр бэриниитэ, дьоҥҥо аламаҕай сыһыана, булгуруйбат модун санаата, буруйу оҥорууну кытта эйэлэспэт кытаанах сыһыана биһиэхэ өрүү холобур буолуо. Биһиги кинини умнубаппыт. Бу саас Василий Васильевич кэриэһигэр остуол тенниһигэр күрэхтэһии олус тэрээһиннээхтик ыытыллыбыта. Кэлэр сылга быраабы араҥаччылыыр уонна суут-сокуон үлэһиттэрин Спартакиадаларын сөргүтэммит ыытарга былаанныыбыт. Спартакиадаҕа В.В. Бурцев аатын иҥэрэммит кини аатын үйэтитэргэ кыһаллыахпыт.

Бу туруоруллубут мэҥэ таас ыччаттарга патриотическай өйү-санааны иҥэриигэ дьоһун суолталаах буолара саарбаҕа суох. Уопсастыбаҕа бэрээдэги харыстааһыҥҥа, хас биирдии киһи туһугар эппиэтинэспитин санатан, бу мэҥэ таас үйэлэргэ өлбөөдүйбэт өйдөбүнньүк буолуохтун. Биир идэлээхпит Василий Васильевич хорсун быһыыта барыбытыгар холобур буолар, – диэн эттэ улуустааҕы полиция отделын начальнига, подполковник В.В. Стрекаловскай.

Салгыы тылы Муома оройуонун дьаһалтатын баһылыгын солбуйааччы В.Г. Слепцов ылла. Саҥа үлэлии кэлбит полиция младшай сержана А.А. Бугаева быраабы араҥаччылыыр органнар үлэһиттэрин бирисээгэлэрин аахта.

Мустубут дьон мэҥэ тааска гирлянданы, тыыннаах сибэкки дьөрбөтүн уурдулар. Ол кэннэ Василий Васильевиһы кэриэстээн саҥата суох иһийэн турдубут.

Василий Бурцев өлүөн 2-3 хонук иннинэ, ватсап ситимигэр биир идэлээхтэрин бөлөҕөр: «Муома оройуонугар буруйу оҥоруу суох буолуутун туһугар муннубут хаана тохтуор дылы күүскэ үлэлиэххэйиҥ!» диэн суруйбута, кэриэс курдук этиллибит. Этэргэ дылы, олоҕун тиһэх мүнүүтэтигэр диэри оройуоҥҥа бэрээдэк баар буоларын туһугар, биһиги нус-хас олохтонорбут туһугар туруулаһан туран үлэлээтэҕэ. Сүрэҕэ тэбэрин тухары…

Жители сел Момского улуса получили бесплатную юридическую консультацию

Начальник Управления ветеринарии Момского района Матрена Терехова и директор ветеринарно-испытательной лаборатории Светлана Потапова выехали на консультирование жителей сел Буор-Сыс и Соболох.

Одной из форм прямого контакта специалистов с население является консультирование людей по острым, важным для организации жизнедеятельности вопросам. Особенно актуально прямое общение для жителей сел, причем отдаленных сельских наслегов, каждое прямое общение – получение консультации из первых уст, особенно важно. Для тех, кто производит сельскохозяйственную продукцию для получения определенного дохода, консультация специалистов ветеринарной службы особенно востребована и необходима. Именно поэтому специалисты ветеринарной службы каждого улусного управления постоянно проводят плановые выездные консультации в сельских наслегах.

Если в центральных районах выезд консультантов не требует особых приготовлений к организации поездки, то для северных и арктических улусов каждый такой выезд сопряжен с довольно трудной дорогой. Ведь наслега в этих улусах расположены на территории с огромной удаленностью.

Вот так 25-27 сентября начальник Управления ветеринарии Момского района Матрена Терехова и директор ветеринарно-испытательной лаборатории Светлана Потапова выехали на консультирование жителей сел Буор-Сыс и Соболох.

Напомним, что такие консультации проводятся бесплатно, в рамках оказания бесплатной юридической помощи населению.

Понятно, что жителей сел интересовали различные вопросы. Порой и те, которые напрямую не относятся к ветеринарной деятельности. Поэтому и Матрена Дмитриевна и Светлана Васильевна подготовились отвечать и на другие важные для сельчан вопросы.

Вместе с тем, ветеринарные специалисты провели обучение для представителей предприятий для работы в системе электронной ветеринарной сертификации, которая уже вводится в действие с 1 января 2018 года. Разъяснили суть работы в информационной электронной системе «Меркурий». Руководители ветеринарной службы улуса рассказали об основных требованиях технических регламентов, напрямую касающихся жителей села – о безопасности мяса, мясной продукции, безопасности молока, молочной продукции и безопасности пищевой продукции. Всем владельцам сельскохозяйственных животных объяснили систему цен прейскуранта на ветеринарные платные услуги – сколько стоит сама вакцина, из чего складывается стоимость оказания услуги.

Люди спрашивали у ветспециалистов о том, какие меры можно им предпринять с беспризорными собаками, этот вопрос остро стоит в каждом из этих сел. Сегодня, когда дети пошли в школы, возникает опасность нападения безнадзорных животных. Людей также интересовал вопрос и по неблагополучным пунктам – как они отмечаются, как предохраняются.

Матрена Терехова и Светлана Потапова по всем интересующимся вопросам населения дали четкие, точные ответы.

Такая форма общения – юридическая консультация — является постоянной, люди имеют возможность получить точные рекомендации и советы от профессионалов.

Участники экспедиции «На Восток» погостили в селе Хонуу

На днях в Момском районе произошло историческое событие: через территорию села Хонуу проезжала экспедиция «На Восток». Большая вездеходная экспедиция из Архангельска в Петропавловск-Камчатский началась 14 апреля 2017 года.

Команда из восьми человек проходит маршрут длиной 10 000 км на российских вездеходах ШЕРП по бездорожью в условиях полярного лета. При встрече с главой Момского района Петром Черемкиным участники экспедиции кратко ознакомили с подробностями покорения Черского хребта:

— Два дня были посвящены вхождению на хребет Черского. Ещё один горный массив на нашем пути, протянувшийся с юга на север. Сведений по нему и по прохождению через него ещё меньше, чем относительно Верхоянского хребта. Тем не менее, надо идти. Сначала дошли до реки Туостах, потом до места впадения реки Тирехтях. Здесь снова попробовали рыбачить, но вода мутная, рыба не клюёт. Поэтому не стали тратить время и стали подниматься вверх по Тирехтяху. Некоторое время были видны зимники и вездеходные дороги, но со временем они стали пропадать и теряться. Нас это не смущало, потому что из долины реки всё равно никуда не денешься. Снова стали подступать горы. Они были не похожи на Верхоянский хребет. Эти, как бы, более горизонтальные. Гребни уже не стремятся вниз, а расположены вдоль. Имеются горы также и остроконечные как пирамиды и с округлыми вершинами как у холмов. У тех, что повыше (до двух тысяч метров и около того), макушки покрыты свежим снегом. В конце концов горы сомкнулись, река превратилась в бойкий ручей и мы упёрлись в тупичок. Ситуация не новая, впереди подъём. Не такой крутой и сложный, как в прошлый раз. Однако потребовались определённые усилия для его преодоления. Во время предварительной разведки обследовали два склона и выбрали наилучший маршрут. Тщательно выверили траекторию движения, предусмотрели страховку в проблемных местах. Рации были у всех. И к тому же запечатлели весь процесс на фото и видео, что несомненно пополнит копилку бесценных материалов об экспедиции. Преодолев хребет Черского наша команда двинулась в сторону с. Хонуу. Горы были позади, на пути в ваш поселок встречались реки, ручьи и густой непроглядный лес. Природа вашего района покорила наши сердца: очень красивые и величественные места.

Восхищение туристов северной природой дополнил рассказ Петра Николаевича, как биолог по образованию, глава подробно описал флору и фауну территории Момского района. Участники экспедиции передали населению улуса пожелание сохранить красоту природы и передать будущему поколению. На встрече конструктор вездехода «Шерп» Алексей Гарагашьян, он же руководитель экспедиции «На Восток», рассказал о своем экспериментальном изобретении, посадив главу района за рулем вездехода. Местные жители с удовольствием фотографировались на фоне удивительных вездеходов: многие были бы рады приобрести такой поистине волшебный вездеход для спасательных работ службы МЧС. Экспедиция, продолжает свой путь, изменив конечный пункт назначения на Чукотку. Момчане пожелали туристам счастливого пути и угостили урожаем северного лета.

Акция «Зеленая Россия» в Момском улусе

В эти дни комиссией по проведению Года экологии при администрации Момского улуса организованы субботники по посадке деревьев в рамках акции «Зеленая Россия». В мероприятии приняли участие 35 молодых людей из разных организаций районного центра.

В подборе саженцев помогали учителя биологии и химии МСОШ Л. Софронова и А. Эверстова. На призыв оргкомитета участвовать в акции «Зеленая Россия», посвященной 385-летию вхождения Якутии в состав Российского государства, первыми откликнулись бойцы пожарной службы, сотрудники полиции, работники администрации района, учителя. Также в субботнике активное участие приняли представители администрации Момского национального наслега, управления ветеринарии, ДЮСШ «Юниор», центра занятости, местной православной церкви.

С техникой помогли начальник Момской пожарной части С. Мараказов, директор национального парка М. Иванов, начальник Момского лесничества Г. Слепцов.

Молодые деревца и кустарники посажены на территории администрации района в выделенном палисаднике и на территории Дома Арчы, а также у учреждений культуры и образования.