Метка: Саҥа кинигэ

Кэһимээҕискэй хоһооннорунан «Аанньалым чыычааҕа – күөрэгэй» ырыанньык сүрэхтэннэ

Ааспыт бээтинсэҕэ олохтоох поэт, суруйааччы, мелодист Петр Иванович Горохов-Кэһимээҕискэй 80 сааһыгар аналлаах ахтыы биэчэригэр «Аанньалым чыычааҕа – күөрэгэй» ырыанньык сүрэхтэниитэ буолан ааста. Бу киэһэ улуустааҕы киин библиотекаҕа ааптар чугас дьоно, үөрэнээччилэрэ кытыннылар.

Ырыанньык-кинигэни поэт кэргэнэ Ирина Алексеевна уонна кыра уола Валентин Петрович бу сайын 100 экземплярынан таһаартарбыттара. Кинигэ СР культуратын үтүөлээх үлэһитэ, «Дьүһүй» ааптарскай ырыа кулуубун салайааччыта, композитор-мелодист Алексей Калининскай-Луҥха Өлөксөй быһаччы көмөтүнэн күн сирин көрбүт. Уопсайа 15 ырыа киирбит. 12 ырыаны эбээн бастакы композитора Пантелеймон Старостин нотаҕа түһэрбит. Онтон эбии үс ырыаны Ирина Алексеевна телефоҥҥа ыллаан биэрбитин нотаҕа түһэрэн, таҥастаан-саптаан, редакциялаан, компьютернай, электроннай ситимҥэ киллэрэн, кинигэҕэ тахсарыгар Алексей Кириллович Калининскай бэлэмнээбит.

«П.И. Горохов ырыаларын араас кэмнэргэ айбыта көстөр. Мелодист, бардовскай ньыманан айар, бэйэтин тылыгар матыыптаан, үлэлээбит сирин-уотун, хоту дойдутун олоҕун, дьонун-сэргэтин туойар. Бэйэтэ ыллаан айар буолан, олоҕурбут ыллыыр тоннаах, мелодиялаах, ити бард ырыаһыттарга сыһыаннаах, үрдүк нотаҕа тахсыбат, ыгыллыбат, иэйэн кэпсиир турукка айбыта көстөр. Үксэ биир тэтимҥэ, трехдольнай вальстыы, 3/8, 6/8 размеры тутуһар» — диэн Луҥха Өлөксөй киирии тылга суруйар.

П.И. Горохов-Кэһимээҕискэй биографиятын кэпсээтэххэ маннык: кини 1937 сыллаахха атырдьах ыйын 3 күнүгэр Верхоянскай куоракка төрөөбүтэ. 1947 сыллаахха оскуолаҕа үөрэнэ киирбитэ. Ол кэнниттэн Бүлүүтээҕи педучилищены бүтэрэн 1961 сылтан 1985 сылга диэри учуутал быһыытынан үлэлээбитэ. Бастаан Саккырыыр оройуонугар Баатаҕай Алыытыгар 3 сыл саха тылын учууталынан үлэлиир. Дьэ, бу сылларга иитээччи быһыытынан уонна айар үлэҕэ дьоҕура биллэрдик сайдар. Оскуолаҕа литературнай куруһуок тэрийэн оҕо бөҕө кыттар, бастакы холонуулар саҕаланаллар. Петр Иванович дэгиттэр айар, тэрийэр дьоҕурдаах буолан, сылдьыбыт, үлэлээбит сирин аайы үгүс үлэни ыытар. Уйаандьыга начальнай оскуолаҕа сэбиэдиссэйдээбитэ, Тумакка 8 кылаастаах оскуола директорынан үлэлээбитэ, Элгэскэ 8 кылаастаах оскуолаҕа директордаабыта. Үлэлээбитин устата пропагандист, агитатор, депутат эбээһинэстэрин толорор. Бүлүүгэ Петр Тобуруокап куруһуогар, Дьааҥыга Моисей Ефимов салайар куруһуогар дьарыктаммыта. Оттон Саккырыырга үлэлиир сылларыгар Семен Никифоров көҕүлээһининэн, литературнай куруһуок салайааччытынан үлэлиир. Элбэх хоһооно оройуон хаһыатыгар тахсар.

Петр Горохов аҥардас хоһоон эрэ суруйар буолбатах, кини бэртээхэй ырыаһыт, баянист, мелодист, кэпсээн эмиэ суруйар этэ. Төһө да 1985 сылтан көрбөт буоллар, айар үлэтин доҕор оҥостон инникигэ эрэллээҕэ. Силээннээх орто оскуолатыгар айар дьоҕурдаах оҕолорго “Силээннээх чэчирэ” диэн түмсүүнү салайбыта. Ол түмүгэр, Силээннээх оскуолатын 75 сыллаах үбүлүөйүгэр аналлаах “Үрүйэчээн” диэн оҕолор айымньыларын хомуурунньугун таһааттарбыта. Петр Иванович Саха сирин үөрэҕириитин туйгуна, педагогическай үлэ бэтэрээнэ, В.И. Ленин 100 сылыгар аналлаах мэтээл хаһаайына, Силээннээх нэһилиэгин бочуоттаах гражданина.

Поэт оскуолаҕа өр кэмҥэ бииргэ үлэлээбит доҕоро Афанасий Гаврильевич Гаврильев ахтыы тылыгар: «Петр Гороховы усуйааналар уонна дьааҥылар Эрилик Эристииннэрэ диэтэхпинэ сыыспатым буолуо дии саныыбын. Сүрдээх эйэҕэс, дьээбэлээх-хооболоох, киһини чуҥкуппат киһи этэ, куруук үөрэ-көтө сылдьара. Кини бу бэһис кинигэтин кэргэнэ уонна уола таһаартарбыттара олус хайҕаллаах. Аҕаларын аатын үйэтиппиттэригэр уонна кини тыыннааҕар ситэрбэтэҕин ситэрэн биэрбиттэригэр биһиги махтанабыт», — диэтэ.

Салгыы тыл литературнай эйгэҕэ бииргэ алтыспыт коллегатыгар Т.А. Протопоповаҕа бэрилиннэ. Татьяна Афанасьевна: «1968 с. үөрэхпин бүтэрэн баран улууска кэлбиппэр Бүөтүр Уйбаанабыһы кытта билсибитим. Онно даҕаны буоларын курдук, общественнай үлэ биһигини булуһуннарбыта. Ол кэмҥэ кини государственнай учреждениелар комсомольскай тэрилтэлэрин сэкирэтээрэ этэ. Мин, бастаан үлэҕэ киирбит киһи быһыытынан, дьону түмүүгэ, дьону кытта сатаан кэпсэтиигэ улаханнык ыарырҕатар этим. Онуоха Бүөтүр Уйбаанабыс миэхэ улаханнык көмөлөспүтэ. Кини дьон убаастабылынан туһанара, хайыы үйэ опыттаах, аата биллэр киһи этэ, ити курдук, комсомол сылларыгар наһаа үчүгэйдик, иллээхтик үлэлээбиппит. Чахчы өрүү күлэ-үөрэ сылдьара, аны тугу эмэ эттэҕинэ олох санаатын төгүрүччү аҕыйах тылынан этэн кэбиһэр дьоҕурдааҕа. Ону билигин санаатахха, поэт буолан оннук эбит.
Бүөтүр Уйбаанабыһы кэнники поэт, талааннаах суруйааччы быһыытынан билбитим. Кини айымньылара дириҥ ис хоһоонноохтор, дьикти философскай суолталаахтар. Аны өссө мелодист быһыытынан кэнники ордук үчүгэйдик биллээри гынна. Кэргэнэ Ирина Алексеевна, уола Валентин Петрович сүрдээхтик сыраларын ууран аҕаларын аатын үйэтитэллэр. Бу кинигэ баарын туханы ыччаттар Бүөтүр Горохов диэн кимин билиэхтэрэ», — диэн истиҥник сэһэргээтэ.

«Далбар хотун» ансаамбыл саҥа кинигэҕэ киирбит «Ветераннар эдэрдэр» бэртээхэй ырыаны ыллаан иһитиннэрдилэр. Онон, кинигэ эрэ сүрэхтэниитэ буолбакка, ырыа премьерата бу күн ааста. Маны таһынан бу киэһэ поэт ырыалара ылланнылар. Ол курдук, “Уһуктубут Уйаандьыбар” ырыаны уола Петр Горохов, «Ийэбит эн баарыҥ үчүгэй» уонна “Аанньалым чыычааҕа – күөрэгэй” ырыалары кыра уола Валентин Суздалов толордулар.

Петр Иванович биэс оҕо тапталлаах аҕата, уон түөрт сиэн, икки хос сиэн эһэтэ буолар. Улахан уола Михаил Силээннээх нэһилиэгин культура дьиэтин директора, Россия культуратын туйгуна. Иккис уола Петр — Уйаандьы кулуубун директора. Соҕотох кыыһа Лира элбэх оҕолоох ийэ. Кыра уола Валентин омук тылын учуутала, билигин библиотека үлэһитэ.

Улуустааҕы культура управлениетын салайааччыта А.Н. Болтунов: «Ирина Алексеевна уонна Валентин Петрович тэрийбит хаһыс да дьоро киэһэлэригэр кыттыыны ылабын. Бу иннинэ П.И. Горохов саҥа кинигэлэрин сүрэхтэниитин, эбээн поэта Х.А. Суздалов ахтыы киэһэлэрин үрдүк таһымнаахтык тэрийбиттэрэ. Ол иһин мин кинилэргэ улуус олохтоохторун ааттарыттан дириҥник махтанабын».

Ирина Алексеевна уонна Валентин Петрович чугас дьоннорун үлэлэрин-хамнастарын, олохторун сырдаталлар, ааттарын үйэтитэллэр. Бу олус сыралаах-сылбалаах үлэ. Онон Аполлон Николаевич аны кинилэр авторскай биэчэрдэрин оҥоруохха диэн этии киллэрдэ. Ону таһынан: «Петр Ивановичтыын элбэхтэ алтыспыт киһи буолабын. Кини аҥардас хоһоонньут эрэ буолбатах, мелодист бэрдэ. Олус үчүгэйдик ыллыыра. Кини уолаттара аҕаларын туйаҕын хатараннар, улууска биллэр ырыаһыттар, культура үлэһиттэрэ, мин коллегаларым. Петр, Михаил, Валентин ырыа диэн муннукка ытаабыт дьон, өрүү ырыа-тойук аргыстаахтар, элбэх конкурс, фестиваль лауреаттара, кыайыылаахтара, призердара», — диэн кэпсээтэ А.Н. Болтунов.

Ахтыы киэһэ манан түмүктэммэтэ, ыалдьыттары итии чэйдээх, өлгөм астаах остуолга ыҥырдылар. Чэй иһэ-иһэ мустубут дьон өссө да өр олорон Петр Иванович бэйэтин, олоҕун, айымньыларын туһунан элбэҕи аҕыннылар, иһирэх тылынан истиҥник санаан ыллылар.

Муома улууһун историятын кинигэҕэ суруйан таһаардылар

Муома оройуонун 85 сылыгар анаммыт «Момский район» кинигэ бэчээттэнэн бу күннэргэ таҕыста. Онон улуус туһунан өссө биир сонун социальнай-культурнай олоҕу, экономика сайдыытын киэҥник ырытан көрдөрөр таһаарыы библиотека ааҕар саалатыгар баар буолла.

Кинигэни бэлэмнээбит ааптардар библиотека дьиэтигэр бары кэлэн хайдах үлэлээбиттэрин туһунан сиһилии билиһиннэрбиттэрэ мустубут дьон кэрэхсэбилин ылла. Ол курдук I баһы (1689-1900 сыллары көрдөрөр) «Момская земля: древняя и прекрасная» библиотечнай үлэ ветерана Л.Г. Степанова, II (1901-1925) – «Централизация родовых племен» кыраайы үөрэтээччи Г.М. Федотов, III (1926-1945) – «Первые пятилетки советской власти» СР культуратын туйгуна, киин библиотека методист-библиограба Л.М. Слепцова, IV (1946-1961) – «После военные годы» кыраайы үөрэтэр музей директора С.С. Соркомов, V (1962-1990) – «Годы развитого социализма» СР культуратын үтүөлээх үлэһитэ, культура управлениетын начальнига А.Н. Корякин, VI (1991-2016) «Современный этап развития района» СР үөрэҕириитин туйгуна, РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, психологическай наука кандидата И.П. Хабаров бэлэмнээтилэр. Чуолаан кинилэр патриотическай тыынынан салайтаран, оройуон историятын, бүгүҥҥү сайдыытын туһунан улаханнык ылсан үлэлээбиттэрин бэлиэтиир тоҕоостоох. Кинигэни оҥоро сылдьан элбэх интэриэһинэй матырыйааллары хасыһан, көрдөөн, хомуйан элбэх үлэни, түбүгү көрсүбүттэр. Ордук бүгүҥҥү кэми көрдөрөргө тэрилтэлэртэн хомуйуу уустуктардааҕын бэлиэтииллэр. Тута матырыйаал киирэн испэт, ол атахтааһыны таһаарбыт.

Саха сирин историята саҥаттан сурулла сылдьар кэмигэр биһиги оройуоммут кинигэтэ эмиэ тэҥҥэ кэриэтэ суруллан таҕыста диэн кинилэр бэлиэтээн эттилэр. «Дьиҥэр, 17-с үйэҕэ нуучча хаһаахтара Индигиргэ кэлиилэрэ өссө да ситэ үөрэтиллэ илигинэн биллэр. Ол иһигэр профессор Г.Г. Макаров Саха сиригэр гражданскай сэрии историятын суруллуута өссө да чуолкайдана, үөрэтиллэ илигин бэлиэтээн суруйбута, – диэтэ Л.Г. Степанова. – Ол да буоллар оройуон кинигэтэ күн сирин көрдө».

18-19 үйэлэри суруйууга интернет сайтыгар киирэн, элбэх көмөнү бибилотекардар оҥорбуттар. Ол иһигэр оскуола уонна оҕо библиотекатын үлэһиттэрэ О.Е. Тикунова, У.С. Добрынина айанньыттар Г.А. Сарычев, мичман Ф.Ф. Матюшкин, барон Г. Майдель уо.д.а. хаартыскаларын булан көмөлөспүттэр. Фотограф З.Н. Дягилева, копьютерщик А.А. Варламов үгүс үлэни ыыппыттар. Онон коллективнай үлэ буолбут.

Бу кинигэҕэ үүнэр көлүөнэлэргэ, оскуолаҕа үөрэнэр оҕолорго анаан иллюстрациятын элбэттибит дииллэр кинигэни оҥорбуттар. Музей директора С.С. Соркомов интернет ситимигэр киирэн, гражданскай сэрии историятыгар сыһыаннаах П.Н. Коновалов хаартыскатын уонна чааһынай альбомнартан Дальстрой историятыгар сыһыаннаах хаартыскалары, сэрии иннинээҕи Муома дьонун былыргы хаартыскаларын булан, үгүс үлэни ыыппыта кинигэни кэрэхсэбиллээх оҥорбут. Оройуоҥҥа коллективизация сылларын Л.М. Слепцова саҥалыы, хаартыскаларын эбэн, сиһилии суруйбута улахан суолталаах. Гражданскай сэрии сылларын фольклорист, оройуон бочуоттаах олохтооҕо, суруналыыс Г.М. Федотов олус киэҥник, саҥа көрдөөһүннэр матырыйаалларынан байытан киллэрбитэ сонун.

Ити курдук хас биирдии салаа толорутук көрдөрүллүбүтэ олохтоохтор биһирэбиллэрин ылыаҕа саарбахтаммат.

Кинигэни улуус араас таһымнаах депутаттарын, бочуоттаах олохтоохторун, суруйааччылар, ырыа айааччылар, спорт маастардарын, бастыҥ спортсменнар испииһэктэрэ, хаартыскалара, Муома кэрэ айылҕата толорон-ситэрэн биэрэллэр.

Бэчээт бородууксуйатын оройуон дьаһалтата үбүлээтэ, 500 экземлярынан бэчээттэттэ. 27, 09 ус. бэч. лиистээх. Эппиэттиир редактор Б.И. Павлов. Культура управлениета бэлэмнээбит Муома туһунан ырыалар диискэлэрэ кинигэҕэ сыһыарыы быһыытынан киирэр.

Мустубут дьон кинигэни киэҥник билсэ илик буолан санаа атастаһыыта түргэнник ааста. Ол иһигэр М.Е. Хабарова урукку элбэх үчүгэй хаартыскалар баалларын бэлиэтээтэ. «Көс омуктар, советскай былаас маҥнайгы сылларын туһунан кэрэхсэбиллээх матырыйааллар киирбиттэр. 40-ус сыллар тустарынан эмиэ. Летопись кинигэ аайы сыллара тус-туһунан, маны кэлэр өттүгэр көрүөххэ. Уопсайынан история кэрэһитэ кинигэ», – диэн сыаналаата. Үөрэх управлениетын начальнига Т.Д. Андреева ордук тоһоҕолоон информация утума сөпкө тутуллубутун ыйда, үөрэх пособиета гыныахха сөп диэтэ. Үүнэр көлүөнэ оройуон сайдыытын билэригэр дьоһун суолтатын эттэ. Муома нэһилиэгин баһылыга А.В. Андреев хроника чуолкайдык тутуһуллубуттарын бэлиэтээтэ.

Учуонай Эдуард Ефремов «Эргис ойуун» романа Тааттаҕа биһирэннэ

Ытык Күөлгэ киин библиотека ааҕар саалатыгар биир дойдулаахпыт, экономическай наука доктора Эдуард Иванович Ефремов-Дэхси сэттэ уонуттан тахсан баран «Эргис ойуун» диэн историческай, социально-культурнай, фольклорнай ис хоһоонноох улахан романы суруйан таһаартарда. Эдуард Иванович 40-ча сыл Саха сирин сиртэн хостонор баайын туһаҕа таһаарыы экономикатын наука өттүттэн үөрэтэн, олоххо киллэрсэн кэллэ.

Эдуард Ефремов Тааттатыгар улахан кээмэйдээх уус-уран литературнай айымньытын туппутунан кэлэн, биир дойдулаахтарын соһутта, үөртэ, сөхтөрдө даҕаны. Кинигэни биһирэмнии, санааларын этэ, эҕэрдэлии ааҕар сааланы толору, 50-ча киһи кэлбит.

Биһирэм Дэхси олоҕун, үлэтин, киһи быһыытынан сайдыытын кэрдиистэрин сиһилии билиһиннэриититтэн саҕаланна. Эдуард Иванович бииргэ үөрэммит доҕотторун, үөрэппит учууталларын, эдэр-сэнэх кэмнэрин олус күндүргэтэн ахтыбыта барыбытын долгутта. Кини ордук чугастык аармыйаҕа сылдьан дьону баһаартан быыһаары хорсун быһыыны оҥорбут, куруутун инники паартаҕа кэккэлэһэ олорон үөрэммит доҕорун Нажим Нестеровы киэн тутта аҕынна. Бииргэ үөрэммит доҕотторо, математикаҕа үөрэппит учууталлара Александра Порфириевна Слепцова, Ытык Күөл 1№-дээх орто оскуолатын бэтэрээн учуутала Ксения Анисимовна Хатылыкова олус дириҥник сүгүрүйэллэрин биллэрдилэр.

Александра Порфириевна үөрэппит оҕотун, кылааһын саамай кыра саастаах уолун билиҥҥэ диэри кыра оҕолуу саныырын, ахтарын ис сүрэҕиттэн манньыйан туран иһитиннэрдэ. Учуутала: «Эдуард Иванович, Эдик бэрт сымса, элбэх хамсаныылаах оҕо буолара. Үөрэҕэр кыанар, бары предметтэри кыайа тутар, үөрэххэ ураты дьоҕурдаах диэн өйдүүбүн. Оҕом ийэтэ Елена Аммосовна миигин эмиэ үөрэппит учууталым этэ. Аны мин үөрэхтэнэн учууталбынаан бииргэ үлэлээбиппит. Ийэлээх аҕата олус үлэһит, талааннаах дьон этэ. Эдуард билигин улахан учуонай киһи, бэйэтин республикатын дьонугар эрэ буолбакка, Уһук Илиҥҥэ, Россияҕа киэҥник биллэр, үчүгэй ыал аҕата, сиэннэр эһэлэрэ буолан сылдьарыттан үөрэбин, бачча сааспар диэри өлүөр сылдьан оҕо дьолломмутун көрөн дьоллонобун», — диэн кэпсээтэ.

Бу роман суруллуутун туһунан Дэхси: «Аҕам олохтон бараары сытан кэриэс быһыытынан Эргис уустарын туһунан суруйарыҥ буоллар, оҕолоруҥ, дьонуҥ-сэргэҥ да төрүппүтүн-ууспутун билэн хаалыа этилэр диэн эппитэ олоҕум устатын тухары өйбөр-санаабар сылдьыбыта. Онон, сааһыран баран аҕам этиитин толорорго соруммутум. Төрүттэрбин билэргэ дьулуһан 200-н тахса саха устуоруйатыгар, Тыгын Дархан уонна Эргис аҕатын ууһун туһунан суруллубут кинигэлэри аахтым. Устуоруйа диэн олох чопчу ыйыылардаах наука буолуо диэбитим, чопчу күн-дьыл, сабыытыйалар ыйыллыбаттар эбит. Онон итини чуолкайдаары элбэх литератураны хасыһан аахтым, суруннум, айымньыбар туһанным. Арамааным биир сүрүн хайысхатынан, мин санаабар, Кээрэкээн ойуун аҕата Холотой кырдьаҕас төрүт удьуордарын, Хайараҥ аҕатын ууһун дьонун талыы-талба Таатта сиригэр көһөрбүт төрүөтүн, айан араас эриирин, онно тиийэн олохсуйуутун уустуктарын атын хараҕынан көрөн суруйуу буолар. «Мин оччолорго туох-хайдах буолуом, хайдах олоруом, дьону кытары сыһыаннаһыам эбитэ буолла?» диэн ыйытыкка олоҕуран суруйуум, ааҕааччы урукку суруллубут сабаҕалааһыннарга оҕустарбакка, олору хамсаабат кэрэх бэлиэтэ гыммакка ис куттарын ылыныытынан өйдөөн-санаан анаарыа диэн эрэллээхпин», — диэн олохтоохтук быһааран, ааҕааччы интэриэһин тардар тылын тиэртэ.

Кыраайы үөрэтээччи, бэтэрээн учуутал Е.Ф.Кузьмина: «Кинигэ тыла-өһө урана, этиилэрэ ааҕарга кудуххайдара ааҕааччыны ордук тардар. Саха төрдө-ууһа буолар эдэр дьон истиҥ иэйиилээх тапталлара бэрт кылгастык, чопчутук суруллубута кэрэхсэбиллээх. Таптал быһыыта-майгыта ситэри ойууламмыта ааҕааччыга интэриэһи тардар. Ыал буолуу, саҥа ыалы тэрийии сиэрэ-туома бэркэ суруллубут. Аҕа уустарын, дьон бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннара дириҥ ис хоһоонноохтук ойууламмыттар», — диэн дириҥник ырытта.

Биһирэмҥэ Ытык Күөл 1 №-дээх орто оскуолатыгар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан, Албан Аат музейын салайан үлэлээбит, элбэх кинигэни таһаарыыга редактор, сүбэһит быһыытынан үлэлиир Ксения Анисимовна Хатылыкова: ««Эргис ойуун» роман суруллубут тыла, этиилэрин тутуллара, айымньы быһыытынан сүрүн ис хоһоонун быстыспат ситимэ, айымньы геройдарын уобарастара чаҕылхайдык, ситэри-хотору арыллыбыттарын, суруллубуттарын сиһилии холобурдаан ырыппыта саҥа кинигэни ааҕарга, кэрэхсииргэ улахан олугу уурда«.

Биһирэм бүтэһигэр Эдуард Иванович бу айымньынан тохтоон хаалбакка өссө атын айымньылары суруйар, чахчы да өссө иннин диэки, ыраахха тиийэр баҕалааҕын биллэрдэ.

Күһүүргэ Анастасия Дмитриева-Күндэли саҥа кинигэтэ сүрэхтэннэ

Булуҥ улууһугар айар куттаах дьонтон биирдэстэрин Анастасия Дмитриева-Күндэли айар үлэтин туһунан сырдатыахпытын баҕарабыт. Анастасия Егоровна 1954 сыллаахха Сахандьа сиригэр-уотугар табаһыт дьиэ кэргэҥҥэ алтыс оҕонон күн сирин көрбүтэ. Ол курдук Анастасия Дмитриева бу дьыл күһүнүгэр “Кыталыктар” диэн хоһооннорун хомуурунньуга күн сирин көрдө. Кинигэҕэ уопсайа 90-ча хоһоон киирбитин ааптар бэлиэтээн этэр.

Анастасия Егоровна маҥнайгы хоһоонун 5 кылааска тахсан баран нууччалыы суруйбутун, онно туйгун сыана ылбытын умнубат. Суруйааччы айар дьоҕурун литератураны кытта ситимнииригэр икки киһи төһүү күүс буолбуттар. Чуолаан кинилэр ааптар маннык үрдүктэри дабайарыгар, суруйууга бастакы хардыылары оҥороругар уһуйбуттар.

Анастасия Дмитриева:
– Аан маҥнайгы хоһооннорбун бэчээттээн таһаарарбар түгэн маннык буолбута. Биир сайын теплоходунан айанныырбар, хоту дойду биллиилээх суруйааччытын Сэмэн Туматы кытта бииргэ айанныыр чиэскэ тиксибитим. Бачча талааннаах киһиэхэ түбэһэн баран, кини сүбэтин ылбатахпына олохпор кэмсинэ сылдьыам диэн санааны ылынан, киниэхэ тиийэн көрдөрдүм, сүбэ-ама ыллым. “Семен Андреевич, баһаалыста мин суруйбут хоһооннорбун көрүөххүт дуо”,– диэн ыйыттым, онуоха Сэмэн Тумат хоһооннорбун көрүөн иннинэ, “Быйыл саха дьахталлара наһаа суруйар буоллулар” диэбитэ. Арай көрдөхпүнэ, айымньыларбын улаханнык көрбөккө лиистэри арыйа-арыйа ааһа бара турар курдук, иһигэр киллэрбэтэ дии санаатым. Ол олордохпуна, кэмниэ-кэнэҕэс: “Дьэ бу проза”,– диэтэ кини. Биллиилээх суруйааччы Сэмэн Тумат тылларын кэннэ, салгыы суруйарга эрэл үөскээбитэ, хоһооннорбун бэчээккэ ыытарбар санаам өссө бүк үрдээбитэ. Ол сайын 20 устуука аан маҥнайгы суруйбут хоһооннорбун таһааран доҕотторбор бэлэхтээбитим.

2016 сылга улуус дьаһалтатын дьиэтигэр тиийэн Милославскай Владимир Георгиевиһы кытта көрсөн, кэпсэтэн, хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар саайтарыгар кинигэ таһаарыан баҕарарын туһунан суруйан ыыппыттар. Ол кэннэ маныаха сыһыаннаах аукциоҥҥа кыттан, Грант ылбыт. Ол түмүгэр бу «Кыталыктар» кинигэ тахсыбытын Анастасия Егоровна кэпсиир.

Ол курдук, саҥа хоһооннор хомуурунньуктарын кинигэтэ балаҕан ыйын 10 күнүгэр бэчээттэнэн, ааптар үөрүүтэ үксээбит. Бастатан туран, саҥа тахсыбыт буруолуу сылдьар кинигэни биир дойдулаахтарыгар, Күһүүр олохтоохторугар сүрэхтээбит. Кинигэни кытта билсиигэ оскуола үөрэнээччилэрэ, учууталлара уонна нэһилиэк бэтэрээн дьоно кэлэн олус сэргээн барбыттар. Нэһилиэнньэ сөбүлээбитин биллэрэн, кыра оҕотуттан кырдьаҕаһыгар тиийэ кинигэттэн хоһооннору доргуччу аахпыттар. Тэрээһин үөрүүлээх кэмигэр ытык кырдьаҕастарга уон кинигэ бэлэх туттарыллыбыт уонна дьон аахтын, биллин-көрдүн диэн библиотека кинигэтин кэккэтигэр эбиллэн биэрбит.

Үөһээ Бүлүүгэ «Манчаары оонньууларын кыайыылаахтара» кинигэ сүрэхтэннэ

«Манчаары оонньууларын кыайыылаахтара» диэн саҥа кинигэ 300 тирааһынан бэчээттэнэн таҕыста. Балаҕан ыйын 15 күнүгэр улуустааҕы Оҕо библиотекатыгар кинигэ сүрэхтэннэ. 

Кинигэни «Тускул» оҕо киинин методиһа Вера Андреева, улуустааҕы киин библиотека кыраайы үөрэтэр отдел методиһа Галина Саввинова, улуустааҕы үөрэх салалтатын салайааччытын иитэр үлэҕэ солбуйааччы Николай Платонов хомуйан оҥордулар. Кинигэ Дьокуускай куоракка «Дани-Алмас» тэрилтэҕэ бэчээттэннэ.

Оскуола саастаах оҕолор Манчаары оонньууларыгар улуустарын албан ааттаппыт чугас дьоннорун (убайдарын, аҕаларын, хос эһэлэрин, аймахтарын), кинилэр кыайыыларын туһунан суруйбуттара кинигэҕэ хомуйуллан киллэрилиннэ.

Үөрүүлээх түгэҥҥэ улуус баһылыгын солбуйааччыта Люция Тойтонова, кинигэ ааптардара Вера Андреева, Галина Андреева, кинигэ геройдара, спорт маастардара Владимир Быкалыров, Ульяна Барахова, Розалия Докторова кытыннылар, эҕэрдэ, махтал тылларын эттилэр. Ону таһынан, кинигэ тахсарыгар быһаччы сибээстээх, чугас дьоннорун туһунан билиһиннэрбит, суруйбут оҕолор кыттыыны ыллылар. Ол курдук, Настя Докторова, Бексултан Астанов о.д.а.

Бексултан кинигэҕэ эһэтин Василий Тихонович Ильин-Күүстээх Ильин туһунан маннык суруйбут: «Мин кинигэҕэ эһэм олоҕун, спортка ситиһиилэрин туһунан суруйбутум. Биһиги улууспутугар ХХ-с Манчаары оонньуулара ыытыллыбытыттан олус үөрдүм, хаһан да маннык таһымнаах тэрээһин Үөһээ Бүлүүгэ ыытылла илигэ. Саҥа кинигэ тахсыбытынан ааптардары, оҕолору эҕэрдэлиибин, кинигэ оҥорор олус сылаалаах дии саныыбын».

Бэлиэтээн эттэххэ, ХХ-с Манчаары оонньууларын көрсө элбэх кинигэ бэчээттэннэ, ол эрэн оҕолор ахтыыларынан, суруйууларынан тахсыбыт кинигэ суос-соҕотох. Инникитин да бу уопуту туһанан оҕолор кинигэлэрэ тахсалларыгар тэрээһин кыттыылаахтара баҕара хааллылар.

Нам Хатырыгар саҥа историческай кинигэ сүрэхтэннэ

Нам улууһун Хатырык нэһилиэгэр М.К.Аммосов аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннаһын мусуойугар историческай наука кандидата, этнограф Платон Алексеевич Слепцов төрөөбүтэ 60 сылын уонна кини аҕата Алексей Иванович Слепцов төрөөбүтэ 100 сылын көрсөр “Киэн туттар дьоммут: аҕалаах уол Слепцовтар” диэн ахтыы киэһэтэ буолан ааста. Итиэннэ “А. И. Слепцов. Учуутал. Буойун. Интэлигиэн”, “Платон Алексеевич Слепцов”, “П.А. Слепцов. Научные труды. Публикации” кинигэлэр сүрэхтэннилэр.

Алексей Иванович Слепцов Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии кыттылааҕа, Албан аат III истиэпэннэх, Аҕа дойду Улуу сэриитин II истиэпэннээх уордьаннарын кавалера, 40-чэ сыл устата оҕону, ыччаты үөрэххэ уһуйбут педагогическай үлэ бэтэрээнэ, 7 оҕо тапталлаах аҕата. 1917 сыл олунньу 27 күнүгэр Нам улууһун Түбэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕата, Слепцов Иван Ильич, Түбэ нэһилиэгин Арҕаа Бадам аҕа ууһун киһитэ. Ийэтэ, Соловьева Марфа Даниловна, Дүпсүн улууһун Баатаҕайыттын төрүттээх.

Кини уола, Платон Алексеевич Слепцов, өрөспүүбүлүкэ дьоно-сэргэтэ бука бары киэн туттар дьоммут Максим Кирович Аммосов, Илья Егорович Винокуров олохторун чинчийэргэ үгүс сыратын уурбут, Хотугулуу-Илиҥҥи Федеральнай университет доцена, историческай наука кандидата, этнограф, “Саха Өрөспүүбүлүкэтин анал үөрэхтээһинин туйгуна”, “Гражданскай килбиэн” бэлиэ хаһаайына, Нам улууһун уонна Хатырык нэһилиэгин бочуоттаах гражданина.

Платон Алексеевич аҕатын Алексей Иванович туһунан суруйбут “Учуутал, буойун, интэлигиэн. Алексей Иванович Слепцов” диэн кинигэтэ бу күн сүрэхтэннэ. Кинигэҕэ Алексей Слепцов уһулуччулаах учуутал, Ийэ дойдутун көмүскээбит буойун, холобур буолар саха норуотун интэлигиэнэ буоларын оҕолоро, аймахтара, үөрэппит ыччаттара, үөлээннээхтэрэ, биир дойдулаахтара кини сырдык аатын, үлэтин үрдүктүк сыаналаан, киэн тутта суруйбут иһирэх ахтыылара киирбиттэр.

Тэрээһиҥҥэ кыттыбыт Ил Түмэн спикерэ Александр Жирков Платон Алексеевич Слепцов аатын-суолун ахтар түмсүү улахан суолталааҕын бэлиэтээтэ. Бастакынан, кини төрөөбүтэ 60 сыла, иккиһинэн, олус үчүгэй кинигэ таҕыста.

Спикер Платон Слепцов “Учуутал, буойун, интэлигиэн. Алексей Иванович Слепцов” кинигэтин ураты айымньы быһыытынан сыаналаата уонна олорон ааспыт дьон туһунан ахтыылары суруйуу литература туспа жанра, ылбычча кыайтарбатын эттэ. “Ахтыы эрдэ суруллубут айымньыларга сиэттэрэн, ис хоһоонун, тутулун, хаартыската ханан киириэхтээҕэр тиийэ ыйыллан суруллар. Оттон Платон Алексеевич ахтыыта олох ураты, ­- диэтэ Ил Түмэн спикерэ. – Ахтыытыгар аҕатын эрэ туһунан буолбакка, оччотооҕу кэми бэйэтэ хайдах ылынарын, өйдүүрүн суруйбут, Аҕа дойду Улуу сэриитин иннинэ олорбут дьон олоҕун, сэбиэскэй былаас олохтонуутун саҕана бастакы холкуостар, бастакы үөрэхтээһин, бастакы оскуолалар аһыллыылара, сэбиэскэй интэлигиэнсийэ үөскээһинин олох уратытык сырдаппыт”.

“А. И. Слепцов. Учуутал. Буойун. Интэлигиэн” кинигэҕэ П.А. Слепцов саха дьоно Аҕа дойду Улуу сэриитигэр бараллара, онно хайдах сылдьаллара, сэриини кинилэр хайдах ылыммыттарын, кыһалҕаларын омуннаабакка, героизмынан киэргэппэккэ, аҕатын Алексей Иванович уонна кини саастыылаахтарын кэпсээннэригэр олоҕуран, архыып докумуоннарын ырытан суруйбут.

“Платон Слепцов аҕатын туһунан кэпсиэм, суруйуом диэн кэнники саныыра. Кэлин түмсүүлэргэ биһиэхэ элбэхтик “аҕам туһунан” диэн кэпсиир буолбута”, ­- диэн Платон Слепцов туһунан Александр Жирков аҕынна.

Ил Түмэн спикерэ “П.А. Слепцов. Научные труды. Публикации” научнай үлэлэрин хомуурунньугар киирбит Платон Алексеевич үлэлэрин судургу үлэлэр буолбатахтарын, кини устудьуоннуоҕуттан научнай үлэһит буолабын диэн быһаарыммытын бэлиэтээтэ.
“Учуонай буолбакка, хара маҥнайгыттан бэйэтин этнограф быһыытынан көрөр этэ”, ­- диэн Александр Николаевич эттэ уонна Ленинград куоракка этнограф Рудольф Фердинандович Итс кафедратыгар үөрэнэн, чаҕылхайдык бүтэрбитин туһунан кэпсээтэ: “Ол кэмҥэ сүрдээх чаҕылхай ыччаттар бүтэрэн кэлбиттэрэ, Екатерина Дьяконова-Романова, Платон Слепцов, Петр Васильев кэлэн үлэлээн, Саха сиригэр саҥа этнографическай оскуоланы төрүттээбиттэрэ. Оскуола күн бүгүҥҥэ диэри саха этнографическай наукатыгар бэйэтин суолун, кыаҕын ыһыктыбакка сылдьар”.

Александр Жирков хомуурунньукка Платон Слепцов “Семья и семейная обрядность у якутов (XIX в. – начало XX в.)” диэн диссертацията киирбитин чорботто: “Ыал буолуу хайа баҕарар омук олоҕун төрдө, Платон Алексеевич ону хабан ылан, киһи аймах кэҥиир-уһуур, үксүүр-тэнийэр төрүөтүн үөрэппитэ. Кэлин ити тиэмэҕэ үлэлиэн баҕалаах киһи кини суруйуута суох сатаммат гына суруйбута”.

Маны таһынан, Платон Слепцов үлэлэрин бэлиэтээн, Александр Жирков кини өрөспүүбүлүкэ чулуу уолаттарын Максим Кирович Аммосовы, Илья Егорович Винокуровы үөрэппитин бэлиэтээтэ. Манна Платон Алексеевич М.К. Аммосов туһунан суруйууларыгар биир дойдулааҕым диэн буолбакка, кини туһунан интэриэһэ быдан дириҥ этэ. Өрөспүүбүлүкэбит судаарыстыбаннаһын олохтонуутун саҕалаабыт дьону төһө кыалларынан дириҥник үөрэтэн, ааттарын-суолларын үйэтитэн, силистэрин-мутуктарын нүөлсүтэн, кинилэри чэгиэн, үчүгэй, силигилии үүнэ турар Аал Лук Мас курдук оҥортоон таһаарыахтаахпыт. Хайа да көлүөнэ бэйэтин иннинээҕи көлүөнэтин сыаналыыр буоллаҕына, кэлэр көлүөнэни олорго сөҕөр-махтайар уонна олорго тардыһар гына иитэн таһаарыахтаах.

“Биһиэхэ, сахаларга, сороҕор биллэр дьоммутун, чулуу уолаттарбытын улуустарынан үллэстээччибит. Норуот тумус туттар дьоннорун оннук алаастарынан араартыа суохтаахпыт”, — диэтэ спикер. Платон Слепцов суруйууларыгар Максим Кирович Аммосов, Илья Егорович Винокуров олус мөккүөрдээх түгэннэргэ киирэн, сүрдээх кыахтаахтык, дьоһуннаахтык тахсыбыттарын киллэрбитин Ил Түмэн спикерэ сыаналаата. “Платон Алексеевич кэнэҕэс дьон киэн тутта ааҕалларыгар кыһаллара сүрдээх ырылхайдык көстөр. Кини айымньыларын ааҕар киһи сэниэ-кыах ылар уонна бэйэтин санаатын күүһүрдэр”, — диэтэ Александр Жирков.

Алексей Иванович Слепцов кыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Арассыыйа Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ Полина Перуашева ахтыы киэһэтигэр кэлбит дьоҥҥо аймахтар ааттарыттан истиҥ махтал тылларын эттэ. “Иван Петрович Пестряковка 3 сыл тухары, учуонай кэриэтэ, бэйэтэ хомуйсан, архыып кумааҕыларын ырытан “Түбэ нэһилиэгэ” диэн кинигэни таһаарбыта уонна онно аҕабыт Алексей Иванович төрүччүтүн оҥорбутун иһин улахан махталбын этэбин”, — диэтэ Полина Алексеевна.

Нам улууһун баһылыга Александр Атласов Платон Слепцов М.К. Аммосов олоҕун, үлэтин чинчийиилэрин, кини аатын үйэтитиигэ үлэлэрин бэлиэтээтэ. Ол курдук, баһылык “Максим Аммосов — политический и государственный деятель тюркских народов СССР” кинигэтэ саха норуотугар улахан суолталааҕын уонна “М.К. Аммосов. Фотографии, документы” диэн альбома Арассыыйа таһымыгар куонкуруска үрдүктүк биһирэммитин эттэ.

“Платон Алексеевич олоҕу көрүүтүнэн, научнай билиитинэн, уопсастыбаҕа сыһыанынан, кинини биһиги өрөспүүбүлүкэбит биир дьоһун киһитинэн билинэбит. Айар киһи үйэлээх үлэтэ сүтүө, олорон ааспыт олоҕун холобура умнуллуо суоҕа”, — диэн Александр Атласов эрэллээҕин биллэрдэ.

“Быйыл М.К. Аммосов төрөөбүтэ 120 сылын туолар үбүлүөйдээх сылын чэрчитинэн, төрүппүтүн-ууспутун өссө дириҥник үөрэтиэххэйиҥ диэн Хатырык нэһилиэгэр “Өбүгэ сылын” ыытабыт уонна бу тэрээһин ол чэрчитигэр холбоһон биэрдэ, тоҕо диэтэр П.А. Слепцов суолталаах үлэлэрэ биһигини биир сомоҕо оҥорор”, — диэн Хатырык нэһилиэгин баһылыга Алексей Пинигин бэлиэтээтэ.

Маны таһынан Алексей Иванович уонна Платон Алексеевич чугас дьоно, аймахтара, биир дойдулаахтара, Платон Слепцов доҕотторо, кэллиэгэлэрэ СӨ үтүөлээх геолога, ССРС өҥнөөх металлургиятын министиэристибэтин туйгуна Иван Пестряков, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, учууталлар учууталлара, педагогическай үлэ бэтэрээнэ Харитина Павлова, Г.П. Башарин аатынан мусуой салайааччыта, историческай наука кандидата Пантелеймон Петров, М.К. Аммосов аатынан ХИФУ Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттар култуураларын, тылларын институтун култуура уонна фольклор хааппыдыратын бырабыассара Юрий Платонов, историческай наука кандидата, Саха сирин музыкатын уонна фольклорун дириэктэрэ Аиза Решетникова уонна да атыттар бэйэлэрин ахтыыларын үллэһиннилэр. “Аҕалаах уол Слепцовтар дьоҥҥо чугас, аһаҕас үтүө майгылаах, дойдуларыгар бэриниилээх патриот дьон этилэр”, — диэн бэлиэтээтилэр.

Хатырыкка ыытыллыбыт дьоро киэһэҕэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин Бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков, Нам улууһун баһылыга Александр Атласов, Нам улууһун Хатырык нэһилиэгин баһылыга Алексей Пинигин, М.К. Аммосов аатынан ХИФУ Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттар култуураларын, тылларын институтун бырабыассара, филологическай наука доктора Гаврил Филиппов, М.К. Аммосов аатынан ХИФУ Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттар култуураларын, тылларын институтун бырабыассара, култуура уонна фольклор хааппыдыратын салайааччыта, филологическай наука доктора Василий Илларионов, историческай наука доктора, РНА Саха сиринээҕи салаатын Гуманитарнай чинчийии институтун, аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар кыһалҕаларын археологияҕа үөрэтэр салаатын салайааччыта Розалия Бравина, М.К. Аммосов аатынан ХИФУ Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттар култуураларын, тылларын институтун култуура уонна фольклор хааппыдыратын бырабыассара Юрий Платонов, Емельян Ярославскай аатынан Хоту сир норуоттарын историятын уонна култууратын судаарыстыбаннай мусуойун дириэктэрэ Егор Шишигин, Гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар кыһалҕаларын институтун Г.П. Башарин аатынан мусуойун дириэктэрэ Пантелеймон Петров, Алексей Иванович Слепцов оҕолоро, сиэннэрэ, аймахтара уонна уола Платон Алексеевич олоҕун аргыһа, кыыһа, сиэнэ, чугас доҕотторо, кэллиэгэлэрэ, биир дойдулаахтара кытыннылар.

Үөһээ Бүлүүгэ саҥа кинигэ таҕыста: «Манчаары Бүлүүгэ дьоллоох олоҕо»

«Манчаары Баһылай, үйэлэри уҥуордаан// Маҥан атынан Бүлүүгэ кэллиҥ,// Үөһээ Бүлүү дьоно кэтэстэ// Үс саха саргылаах оонньуутун ыһаары// Үрдүк үөрүүлээх Манчаары оонньууларын!» Бу маннык кэрэ тылларынан саҕаланар “Манчаары Бүлүүгэ дьоллоох олоҕо” диэн дьоһуннаах кинигэ сүрэхтэниитэ Үөһээ Бүлүүгэ буолла. Саҥа кинигэ, биһиэхэ, үөһээ бүлүүлэргэ, Манчаары Оонньууларыгар кыайыыбыт кэннэ өссө биир үрдүк үөрүүнү аҕалла.

Кинигэ ааптара — сытыы бөрүөлээх, бэрт сэргэх, тыа олоҕун кэпсиир ыстатыйаларынан, хомоҕой хоһооннорунан биллэр суруналыыс, Саха сирин булчуттарын уонна балыксыттарын Сойууһун бочуоттаах чилиэнэ, Саха сирин аҕаларын 1-кы съеһин делегата, РФ суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин бочуоттаах сир үлэһитэ, Хоро нэһилиэгин уонна Үөһээ Бүлүү улууһун бочуоттаах олохтооҕо, алта оҕо амарах аҕата, элбэх сиэн эйэҕэс эһэтэ Николай Алексеевич Струкин-Дьулусхан буолар.

Николай Струкин бу кинигэтэ – кини ахсыс кинигэтэ буолар. 20-с Манчаары оонньууларын көрсө Манчаары Баһылай олоҕун тиһэх сылларыгар Ньурба Малдьаҕарыгар олохсуйуутун, онно көскө баран иһэн Бүлүү, Үөһээ Бүлүү улуустарыгар сылдьыталаабытын туһунан араас ахтыылартан хомуллан оҥоһулубут сонун айымньы буолар. Ону таһынан бу кинигэҕэ Манчаары сууттаныыларын, хаайыыга олорбут, күрээбит түгэннэрин туһунан бэрт үчүгэйдик кэпсэнэр.

Ааптар Дьулусхан бэйэтин санаата маннык:

—​ Бу кинигэм дьиҥэ 20-с Манчаары оонньууларын көрсө күн сирин көрүөхтээх этэ даҕаны, доруобуйам атахтаан, арыый хойутаан таҕыста. Кинигэбэр саха норуотун чулуу уола, биһиги остуоруйабыт чаҕылхай киһитэ, баай батталын утары эрдэлээн туруммут Манчаары Баһылай Бүлүү өрүс хочотугар Ньурбаҕа дьиэ көскө ыытыллан, кырдьар сааһыгар киһилии ыал буолан, сүөһү-ас ииттинэн, дьоллоохтук олорбут улахан олоҕун бүтэһик кэрчик кэмин сырдаттым. Кинигэ күн сирин көрөрүгэр көмөлөспүт улууспут баһылыгар В.С. Поскачиҥҥа, үбүнэн көмөлөспүт “Баалыкай” ХЭТ генеральнай дириэктэригэр Н.Н. Еттяновка, чааһынай урбаанньыт Алексей Ивановка, “Хоро” потребительскай уопсастыба бэрэссэдээтэлигэр И.И. Саввиновка, “Сфера Издательство” ХЭТ дириэктэригэр Ю.С. Николашкиҥҥа улахан махталбын тиэрдэбин. Кинигэм бар дьоммор бэлэх буоллун!

“Үөһээ Бүлүү” МТ баһылыга Владимир Поскачин:

-​ Манчаары диэн улуу киһи, улуу саха. Модун күүс, модун санаа. Кини туһунан кэпсэммит, суруллубут үгүс. Ол эрэн, Николай Алексеевич Струкин-Дьулусхан бу суруйбут кинигэтэ – бүгүҥҥү күҥҥэ-дьылга олус наадалаах, кэмигэр суруллубут айымньы. Үөһээ Бүлүү социальнай-экономическай сайдыытыгар, дойдутун дьонун үйэтитиигэ үтүө кылаатын киллэрбит үтүөкэннээх салайааччы, суруйааччы, уонча кинигэ ааптара Дьулусхан Манчаары олоҕун тиһэх сылларын туһунан ахтыылары сыралаһан мунньан, түмэн суруйбута ордук ыччакка, оҕоҕо ураты суолталаах. Биһигиттэн олох тэйиччи, 19-с үйэ бастакы аҥарыгар олорбут, көҥүл иһин охсуспут, норуот номоҕор киирбит сүдү киһи Манчаары “биһиги Ороһубутугар, Балаҕаннаахпытыгар, Наммытыгар, Хоробутугар сылдьыбыта, биһиги хаамар сирбитинэн хаампыта, биһиги өбүгэлэрбитигэр таарыйан, хонон-өрөөн маанылатан ааспыта” диэн өйдөбүл оҕолорго ордук тиийимтиэ, чугас буолуо. “Манчаары оонньуулара” диэн күдээринэ истибэттэригэр, эппиэттээхтик сыһыаннаһалларыгар төрүөт буолуо диибин.

Чахчы даҕаны, бу кэрэхсэбиллээх кинигэттэн эн, ааҕааччы, уос номоҕор сылдьар саха дьоруойун туһунан элбэҕи билиэҥ, саҥаны арыйыаҥ. Бу кинигэ лиистэрин оргууй арыйан ааҕан саҕалаатаххына, биир тыынынан бүтэһик сирэйгэ тиийбиккин бэйэҥ да билбэккэ хаалыаҥ. Оннук умсулҕаннаах, дириҥ ис хоһоонноохтук суруллубут. Ол курдук, Манчаары Сунтаар кулубатын таһыйыыта, Мухтуйа дэриэбинэтин Угаар кинээһэ Манчаарыга үрүҥ көмүс биэс манньыаты биэрбитигэр үөрэн сүүһүттэн сыллаан ылыыта, Чоочо баайдыын атааннаһыылаах сыһыаннара, Манчаары киһи быһыытынан майгыта-сигилитэ, хантан хааннааҕа, дьиҥнээх араспаанньата, мөссүөнэ, олоҕун туһунан бэйэтин кэпсээнэ, төрдө-ууһа, бэл диэтэр, таптаан ааспыт дьахталлара, 1945 сыллаахха Манчаары уҥуоҕун хостооһуннара кытта бэрт кичэллик сурулла сылдьар. Маны сэргэ, кинигэҕэ араас сылларга кыайбыт Манчаары Спартакиадатын чемпионнарын албан ааттара көмүс буукубанан суруллан киирбиттэр. Онон ааҕааччы интэриэһин тардар, элбэҕи толкуйдатар, сөхтөрөр кинигэ быһыытынан тус бэйэм сыаналаатым.

Үөһээ Бүлүүгэ “Аҕа ууһун хаҥаппыт, ийэ ууһун тэниппит саха ДАЛБАР ХОТУТТАРА” кинигэ сүрэхтэннэ

Үөһээ Бүлүүтээҕи ааҕар балаҕан дьиэтигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ, ССРС Бэчээтин туйгуна, СӨ суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, Герой Н.А.Кондаков аатынан уонна “Суруналыыстыкаҕа кылаатын иһин” бириэмийэ лауреата, Үрүҥ көмүс бэлиэ хаһаайына, тыыл бэтэрээнэ, Үөһээ Бүлүү улууһун бочуоттаах олохтооҕо Анна Прокопьевна Алексеева “Аҕа ууһун хаҥаппыт, ийэ ууһун тэниппит саха ДАЛБАР ХОТУТТАРА” кинигэтин сүрэхтэниитэ от ыйын 22 күнүгэр буолан ааста.

Улууспут 143 дьоруой ийэлэрин толору ааттара, төрөөбүт сирдэрэ, кэргэннэрин уонна оҕолорун ааттара, хаһан Дьоруой аатын ылбыттара, хаартыскалара, олохторун кэпсиир кылгас бэлиэтээһиннэр түмүллэн кинигэҕэ киллэриллибиттэр.

Дьоруой Ийэ, норуот хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, ийэҕэ “Үрдүк махтал бэлиэ” хаһаайката Екатерина Васильевна Адамова кинигэ сүрэхтэниитигэр бэйэтинэн кэлбитэ биһиэхэ соһуччу үөрүү, бэлэх буолла. Кинигэни тутан туран, ытык кырдьаҕас долгуйа, симиттэ ааптарга махтал тылын анаата, бу кинигэ кэскиллээҕин, ыччаттарыгар сүдү нэһилиэстибэ буоларын эттэ.

Анна Прокопьевна 1973-91 сылларга дьахталлар оройуоннааҕы Сэбиэтитэрин бэрэссэдээтэлинэн, 1991-95 сылларга саллааттар ийэлэрин кэмитиэтин салайааччытынан үлэлээбитин ахтан-санаан ааста. Улууспутугар ытыктанар, мааны дьоннорбутун Мария Игнатьевна Константинованы, Ульяна Терентьевна Тимофееваны уонна да атын үлэһит сүрэхтээх дьахталлары кытта туох баар нэһилиэктэри кэрийэн араас тиэмэлэргэ лекциялары, кэпсэтиилэри ыытан, улууска аан бастакынан теплицаҕа оҕуруот аһын олордууну тэнитии курдук дьоһун кылааттаахтарын туһунан ирэ-хоро кэпсээтэ.

Дьоруой Ийэлэр хамсааһыннарын өрөспүүбүлүкэҕэ аан бастакынан Анна Прокопаьевна саҕалаабыта диэн киэн тутта кэпсиэххэ сөп. 1986 сылтан саҕалаан Дьоруой Ийэлэр тустарынан матырыйааллары хомуйан, “Коммунизм сардаҥата” (билиҥҥитэ “Үөһээ Бүлүү” хаһыат) хаан-уруу хаһыатыгар үлэлии олорон “Сулустаах ийэлэр” диэн рубрика аһан, Дьоруой ийэлэр слеттарын тэрийэн ыыппыттара. 1994 сыллаахха “Сулустаах ийэлэр” диэн кинигэтин бэчээттэппитэ. Итиэннэ улуус дьоруой ийэлэрин олохторо тупсарыгар, кинилэргэ болҕомто ууралларыгар сүдү кылааты киллэрсибитэ.

Ааптар Анна Прокопьевна Дьоруой ийэлэр тустарынан матырыйааллары хомуйууга көмөлөспүт, ол кэмҥэ нэһилиэктэрдээҕи дьахталлар Сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбит үтүө-мааны дьүөгэлэригэр, дьиэ кэргэн кэмитиэтин салайбыт Наталия Хабытчароваҕа, Зоя Тарабукинаҕа уонна Альбина Даниловаҕа, сыралаах үлэлэрин өйөөбүт улуус салайааччыларыгар барҕа махталын тириэрдэр. Бу кинигэни бэчээттээбит “Үөһээ Бүлүү” хаһыат эрэдээктэригэр Ирина Абраховаҕа, кинигэни көрөн-истэн оҥорбут Ульяна Егороваҕа, эрэдээксийэ бары үлэһиттэригэр ис сүрэҕиттэн махтанар.

“Билиҥҥи кэмҥэ саха ахсаанын элбэтии соруга турбутунан, бу аҕа ууһун хаҥаппыт, ийэ ууһун тэниппит үтүө-мааны саха Далбар Хотуттара кэлэр көлүөнэҕэ холобур буола туруохтара диэн эрэнэбин. Кинилэр тыһыынчанан ааҕыллар ыччаттара инникитин өссө элбии-тэнийэ, үүнэ-сайда турдуннар диэн алгыстаах баҕа санаабын тиэрдэбин. Кинилэр оҕолоругар, сиэннэригэр, хос-хос сиэннэригэр төрөппүттэргитин өрүү үөрдэ, тапталынан угуттуу сылдьаргытыгар баҕарабын. Өскөтүн бүгүн суох буоллахтарына, көмүс уҥуохтарыгар тырымныы сылдьар тыыннаах сибэккитэ ууруҥ, кэриэстээҥ, үйэтитиҥ диэн баҕа санаалаахпын” –диэн ааптар Анна Алексеева бэрт кэрэ, эмиэ да курус тылларынан бу истиҥ көрсүһүү түмүктэннэ.

Сунтаарга Мария Кобельянова-Тускулаана «Таптал кута – ардыгар кута» кинигэтэ сүрэхтэннэ

Дьахталлар Аан дойдутааҕы күннэрин иннинэ, кулун тутар 6 күнүгэр, «Олоҥхо» этнокултуурунай киинигэр улуустааҕы култуура уонна духуобунай сайдыыга управлениетын начаалынньыга, бары өттүнэн дэгиттэр талааннаах Мария Кобельянова-Тускулаана «Таптал кута – ардыгар кута» диэн бастакы кинигэтин сүрэхтэниитэ олус истиҥ быһыыга-майгыга буолан ааста.

Биэчэр таптал истиҥ иэйиитигэр анаммыт буолан, үгүстэр кэргэннэрин кытта кэлбиттэр.

Киирии тылыгар Мария Васильевна кинигэтин сүрэхтэниитин тоҕо чуо кулун тутар 6 күнүгэр ыытарын туһунан эттэ. Бу эмиэ бэйэтэ туһунан остуоруйалаах. Ол курдук бу күн 13 сыл анараа өттүгэр Мария кэргэнин Бүөтүрү кытта билсибит. Кэргэнэ, полиция сотруднига Петр Горохов Дьокуускай куоракка үлэтинэн командировкаҕа сылдьар буолан, бу тэрээһиҥҥэ кыайан кыттыбата. Ол оннугар кыыстарын үөірүүµтүн үллэстэ ийэтэ Степанида Кобельянова, аймахтара Виктория Уарова, Евдокия Иванова, Светлана Максимова, бииргэ төрөөбүттэрэ Наталья, Ульяна, уола Айаан о.д.а. аймах-билэ дьоно куораттан тиийэ кэлбиттэр.

«2012 сыллаахха улууспутугар «Посредник» диэн эрэкэлээмэ хаһыата тахсар буолбута. Оччотооҕу эрэдээктэр миигиттэн таптал туһунан устуоруйалары булан суруйарбар этии киллэрбитэ. Онон нэдиэлэ аайы тахсар хаһыакка истиҥ иэйии туһунан кэпсээннэрим тахсар буолан барбыттара. Дьэ, ол суруйууларым бу кинигэм күн сирин көрөрүгэр төрүөт буоллулар», — диэн санаатын сайа эттэ ааптар.

Кинигэҕэ барыта 61 кэпсээн киирбит, 160 сирэйдээх, 3 түһүмэхтэн турар. Тахсыбыт ахсаана 300 эксэмпилээр.

Биэчэргэ үгүс эҕэрдэ тыл этилиннэ, ырыа ылланна, хоһоон ааҕылынна. Ол курдук Мария, Василий Спиридоновтар, Мария, Айсен Федоровтар, Галина, Анатолий Новиковтар, Светлана, Андрей Егоровтар о.д.а. кэргэнниилэр дуэттара ыллаатылар.

Тэрээһин биир сонун түгэнинэн улуус баһылыга Анатолий Григорьев кэргэнэ Дария Михайловналыын ыллаан эҕэрдэлээбиттэрэ буолла.

Айар, тутар киһи барытыгар талааннаах дииллэрэ оруннаах. Ол курдук Мария Кобельянова кэпсээннэри суруйарын таһынан өссө хоһоону айарга холонор эбит. Биир хоһооно ырыа буолбут. Бу дьоро биэчэргэ «Олох оройо» диэн ырыаны мустубут дьоҥҥо Юрий Спиридонов-Сиэн Тиитэп ыллаата.