Метка: Ил Түмэн

Майа орто оскуолатын үөрэнээччилэрэ Владимир Ларионов аатынан киэн тутталлар

Мэҥэ Хаҥалас улууһун Майа орто оскуолата сахалартан бастакы академик Владимир Ларионов аатын сүгэр. Владимир Петрович — бу үөрэх кыһатын бастыҥ выпускнига, 1956 сыллаахха кыһыл көмүс мэтээлинэн бүтэрбитэ. 2004 сыллаахха оскуолаҕа кини аатын иҥэрбиттэрэ. Бу күннэргэ Майа оскуолатыгар Владимир Ларионов төрөөбүтэ 80 сылыгар аналлаах декада үрдүк таһымнаахтык ааста.

Декада түмүгүн таһаарар тэрээһиҥҥэ олунньу 12 күнүгэр Майа орто оскуолатыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин Бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков, Владимир Петрович олоҕун аргыһа, Россия Федерациятын үтүөлээх бырааһа Люция Ларионова, кыыһа, кардиолог-быраас, медицинскэй наука кандидата Майя Ощепкова оскуола үөрэнээччилэрин, учууталлары кытары көрүстүлэр. Көрсүһүүгэ Владимир Петрович Ларионовы кытта бииргэ үөскээбит, үөрэммит, алтыспыт доҕотторо, чугас дьоно, үөрэнээччилэрэ кытыннылар. Ыалдьыттар оскуолаҕа кэлээт, Владимир Петрович сырдык аатыгар сүгүрүйэн, кини пааматынньыгар тыыннаах сибэкки дьөрбөтүн уурдулар.

Оскуола директора Светлана Игнатьева декада барыытын билиһиннэрдэ. Быйылгы Ларионовскай ааҕыыларга улуус оскуолаларын алын кылаастарыттан 200 оҕо кэлэн кыттыбыт. 5-11 кылаастарга улуус оскуолаларыттан, чугастааҕы улуустартан, Горнайтан, Ньурбаттан, Үөһээ Бүлүүттэн 337 үөрэнээччи, 120 учуутал үлэлэрин билиһиннэрбиттэр. Самара педагогтарын кытта видеоконференцияҕа уопут атастаспыттар. Ларионовскай ааҕыыларга кэлиҥҥи түөрт сылга ситиһиилээхтик кыттыбыт оҕолор үлэлэринэн кинигэ оҥорбуттар. Уолаттарга «Аман өс» куонкурус ыытыллыбыт. Биир сэргэх тэрээһининэн Ларионовскай баал буолбут. Политехническэй хайысхалаах оскуолалар үөрэнээччилэрин үлэлэринэн техническэй быыстапка туруорбуттар. Үбүлүөйү көрсө оскуола коллектива Владимир Ларионов туһунан «Үтүө үтүөнү үксэтэр» кинигэни таһаарбыттар. Манна оскуола эдэр талааннарын сүдү киһиэхэ анаабыт хоһоонноро, айар үлэлэрэ киирбиттэр.

Бэлиэ тэрээһиҥҥэ спикер Александр Жирков бэйэтин этиитин оҕолорго туһаайда.Ол курдук, Владимир Ларионов аатынан оскуолаҕа үөрэнэллэрэ кинилэргэ улахан эппиэтинэстээҕин сэргэ олоххо табыллыы буоларын эттэ.

«Киһи олоҕун оҥкулун оҥостуута оҕо саастаан саҕаланар. Сахалартан бастакы Россия академигын аатынан оскуолаҕа үөрэнэргит эһиэхэ олоххут тухары киэн туттууну үөскэтиэҕэ, мэлдьи тирэх буола туруоҕа. Бу маннык дьол киһи аайы тиксибэт. Сотору оскуоланы бүтэрэн, үөрэнэ, үлэлии барыаххыт. Онуоха эһиэхэ инникигитигэр батыһардааххыт, холобур туттардааххыт», — диэн бэлиэтээтэ.

Александр Николаевич Владимир Петровиһы бары өттүнэн дэгиттэр сайдыылааҕын, уһулуччулаах учуонайын, улахан салайааччытын, кини дьоҕурун, талаанын эрэ буолбакка, киһи быһыытынан майгытын сөҕөрүн эттэ.

«Владимир Петрович доҕотторугар, чугас дьонугар олус болҕомтолооҕо. Мэлдьи хас биирдии киһиэхэ открытка, анабыл суруктары суруйара, иһирэх тыллары аныыра, болҕомто уурара. Онон эһиги эмиэ оҕо эрдэххититтэн болҕомтолоох, дьоҥҥутугар чугас буоларга, санааҕытын бэйэҕитигэр туппакка, иитиэхтии сылдьыбакка, аһаҕастык тиэрдэ үөрэниҥ диэн сүбэлиибин. Үтүө саналаах киһи тирэхтээх буолар, сыһыаны бөҕөргөтөр. Бу биһиги ортобутугар Тимофей Назаров кэлэн олорор. Владимир Ларионов бииргэ үөрэммит доҕоро, биирдэстэрэ кыһыл көмүһүнэн, биирдэстэрэ үрүҥ көмүһүнэн оскуоланы бүтэрбиттэрэ. Владимир Петрович олоҕун тиһэх күнүгэр диэри бииргэ сылдьыбыттара. Онон оскуолатааҕы, эдэр сааскыт доҕотторугар өрүү үтүө сыһыаннаах, чугас буолуҥ, доҕордоһуутугун мэлдьи харыстыыр буолаарыҥ», — диэн алгыс тылын эттэ.

Владимир Петрович олоҕун аргыһа, кэргэнэ, РФ үтүөлээх бырааһа Люция Ларионова дьиэ кэргэнин, аймахтарын ааттарыттан бу үбүлүөйдээх тэрээһиннэр үрдүк таһымнаахтык барбыттарыгар оскуола коллектива тэрийсибитигэр, көхтөөхтүк кыттыбытыгар махтанна.

«Владимир Петрович оскуолаҕа үөрэнэр сылларыттан бу тымныы тыйыс сиргэ дьоммут олоҕо ыарахан, ону биһиги хайдах тупсарабыт диэн бэйэтэ улахан киһи курдук оччоттон саныыра, долгуйара. Промышленность, научнай-техническэй үөрэхтээһин сайдыахтаах, техникэҕэ үлэлиир сахалар тахсыахтаахтар диэн сыал-сорук туруоруммута. Ол санаатыттан туораабакка, олоҕун тухары Сахатын сирэ сайдарын туһугар үлэлээбитэ, техническэй хамсааһыны аҕалбыта. Онон, оҕолор, билиҥҥиттэн туох туһаны аҕалыахтаахпытый диэн саныыр, толкуйдуур буолуҥ, Сахабыт сирин, Россия патриоттара буола үүнүҥ», — диэн баҕа санаатын эттэ.

Мэҥэ Хаҥалас улууһун депуттарын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Андрей Находкин Майа орто оскуолатыгар декада үрдүк таһымнаахтык ааспытын, оҕолордуун, учууталлыын бары кыттыстыпытын, инникитин туох үлэ барыахтааҕын тула кэпсэтии тахсыбытын бэлиэтээтэ. Владимир Ларионов холобуругар үлэ-хамнас тэрээһиннээхтик барарын, оскуола ситиһиитэ сылтан сыл үксээн иһэринэн оскуола коллективыгар махтанна.

Мэҥэ-Хаҥалас улууһун үөрэҕин управлениетын начальнига Ирина Черкашина сахалар киэн туттар чулуу киһибит В.П. Ларионов төрөөбүт дойдутун, түөлбэтин олус сөбүлүүр, харыстыыр патриот киһи буоларын оҕолор үчүгэйдик билэллэрин, кини аатын үрдүктүк тутарга коллектив кыһалларын эттэ. Майа орто оскуолата оҕону дэгиттэр сайыннарыыга болҕомтотун уурарын, бастакы Президеммит М.Е.Николаев «Музыка для всех” бырайыагын пилотнай оскуолата буоларын, Россияҕа оҕо хамсааһынын пилотнай площадкатын быһыытынан таһаарыылаахтык үлэлиирин аҕынна. Олунньу 10 күнүгэр Хабаровскайга ыытыллыбыт «Юный дипломат» норуоттар икки ардыларынааҕы куонкуруска 67 хамаандаттан финалга Майа оскуолатын 9 «а» кылааһын үөрэнээччилэрэ төрдүс миэстэҕэ тахсыбыттарын иһитиннэрдэ.

Бу көрсүһүүгэ саха народнай артыыһа, Мэҥэ Хаҥалас улууһун ытык киһитэ Аркадий Алексеев оҕо сааһын иһирэхтик аҕынна.Аркадий Михайлович соторутааҕыта 80 сааһын туолбутун, Владимир Петровичтыын иккиэн Лоомтукаттан төрүттээхтэрин, бииргэ кэмҥэ улааппыттарын, Майа орто оскуолатын бииргэ үөрэнэн бүтэрбиттэрин кэпсээтэ. «Владимир Петрович оччоттон үөрэх-билии өттүгэр таһыччы кыахтаах, уһулуччу буолара биллэрэ. Биэс сыанаттан атыны хаһан даҕаны ылбатаҕа. Кини оскуолаҕа спорт көрүҥнэриттэн велосипедтыырын ордороро, оройуон чемпиона этэ. Оччотооҕу оҕолор биһиги бары да спорду өрө тутарбыт, хайыһарга өрөспүүбүлүкэҕэ киирэн чемпионнуурбут. Онон, оҕолор, үөрэҕи кытта спорду дьүөрэлээн, эт-хаан өттүнэн тэҥинэн сайдыҥ, Владимир Петрович курдук чаҕылхай, кыахтаах буоларга дьулуһуҥ», — диэн сүбэ-соргу тылларын анаата.

Ити курдук, Владимир Петрович Ларионов оскуолатааҕы сыллара, олорбут баай ис хоһоонноох олоҕо кэлэр көлүөнэ ыччакка мэлдьи холобур буолан угуйа туруоҕа.

Судаарыстыбаннай деятель Афанасий Илларионов дойдутугар Хайахсыкка кини пааматынньыга туруорулунна

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай Мунньаҕын (Ил Түмэн) Бэрэстэбиитэллэрин палататын бастакы бэрэссэдээтэлэ, үтүөлээх юрист, поэт, тылбаасчыт, бөдөҥ судаарыстыбаннай уонна общественнай деятель, Чурапчы көһөрүллүүтүн кыттыылааҕа Афанасий Петрович Илларионов төрөөбүтэ 75 сылыгар анаан дойдутугар сквер арыйдылар.

Афанасий Илларионов Эдьигээн оройуонун Натааратыгар Чурапчы Хайахсытыттан хоту күүс өттүнэн көһөрүллүүгэ түбэспит Петр Афанасьевич уонна Елена Васильевна Илларионовтар дьиэ кэргэттэригэр 1942 сыллаахха алтынньы ый 18 күнүгэр күн сирин көрбүтэ. Афанасий Петрович ырыа-хоһоон, музыка абылаҥар кыра эрдэҕиттэн ылларбыта. Оскуоланы бүтэрэн баран кулууп сэбиэдиссэйинэн, ырыа учууталынан үлэлээбитэ. Онтон 1971 сыллаахха Свердловскайдааҕы юридическай институту бүтэрэн идэ ылан, Дьокуускайга нотариуһунан, Хаҥаласка судьуйанан, саҥа тутуллар Нерюнгрига норуот суутун тэрийэн, онно 11 сыл Суут бэрэссэдээтэлинэн, Нерюнгритааҕы дьиэ тутар комбинакка кадр отделын салайааччытынан, онтон Дьокуускайга горисполкомҥа, Үрдүкү Сэбиэт аппаратыгар, Саха Өрөспүүбүлүкэтин бастакы бэрэсидьиэнигэр Михаил Ефимович Николаевка сүбэһитинэн, Өрөспүүбүлүкэ Судаарыстыбаннай Мунньаҕын (Ил Түмэн) Бэрэстэбиитэллэрин палататын бастакы бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ. Түбүктээх үлэтин быыһыгар олус иэйиилээхтик хоһоон суруйара, тылбааһынан дьарыгырара.

Бэлиэ түгэн кини дойдутугар, Чурапчыга, сарсыарда 9 чаастан илин эҥэр улуустар нэһилиэктэрин, улуустарын депутаттарыгар аналлаах, Ил Түмэн олохтоох салайыныы боппуруостарыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Василий Местников салайыытынан семинартан саҕаланна. Мунньахха барыта 146 депутат кыттыыны ылла.

Салгыы Афанасий Петрович төрөөбүт дойдутугар, Хайахсыт нэһилиэгэр, оскуола оҕолоругар үбүлүөйүнэй линейка, аһаҕас уруоктар ыытылыннылар. Күнүс 12 чаастан А.П. Илларионов аатын сүгэр сквер аһыллыытын сиэрэ-туома дьону-сэргэни түмтэ. Манна саха саарына Афанасий Петрович пааматынньыга турда. Дьаһалга Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин Бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков, Чурапчы улууһун депутаттарын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Яков Оконешников, Чурапчы улууһун баһылыгын бастакы солбуйааччы Алексей Ноговицын, Хайахсыт нэһилиэгин баһылыга Василий Прудецкай, Афанасий Петрович кэргэнэ Венера Илларионова, Ил Түмэн салалтата, сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэллэрэ, САССР Үрдүкү Сэбиэтин, Ил Түмэн урукку ыҥырыыларын депутаттара, судаарыстыбаннай сулууспа бэтэрээннэрэ, Чурапчы улууһун общественноһа кыттыыны ыллылар.

Спикер Александр Жирков: “Афанасий Петрович Илларионов үтүө аатын үйэтитии салҕанан бара турар. Кини Федерация ис тутулугар, федеративнай сыһыаннары олохтооһуҥҥа чочуллубут көрүүлэрдээх, судаарыстыбаннай таһымнаах үлэһит, политик этэ. Россия дьиҥ-бааччы федеративнай сыһыаннары сайыннарыы суолун тутуһарыгар дьулуһара. Ол туһугар үлэлээбитэ. 1990 сылтан саҕалаан 1997 сылга диэри Саха сирэ Россияны кытта сыһыаннаһыыларын сүрүн политическай-правовой боппуруостарыгар кыттыспатаҕа диэн суох. Ол курдук Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай суверенитетын туһунан Декларация барылын оҥорбута, Саха Өрөспүүбүлүкэтин 1992 сыллаахха ылыллыбыт Конституциятын (Төрүт Сокуонун) оҥорсубута. Союзнай дуогабар уонна Федеративнай дуогабар барылларын оҥорууга быһаччы үлэлэспитэ, салайсыбыта. Бу докумуоннар үгүс сүрүн балаһыанньалара Афанасий Петрович хайдах суруйбутунан киирэ сылдьаллар”, — диэн эттэ.

Венера Егоровна Илларионова долгутуулаах күн кэргэнин олус истиҥник аҕынна. Ыал буолан, түөрт оҕону төрөтөн, ньир-бааччы олорбуттарын, бэйэ-бэйэлэригэр ураты нарын сыһыаннаахтарын кэпсээтэ. Афанасий Илларионов аатын үйэтитэр тэрийэр хамыыһыйаҕа, чуолаан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин Бэрэссэдээтэлигэр Александр Жирковка, мустубут биир дойдулаахтарыгар махтанна. Кэнэҕэһин эдэр ыччат бу сквергэ мустуоҕа, аҕабыт аата умнуллуо суоҕа диэн түмүктээтэ.

Мустубут дьон Афанасий Петрович Илларионов сырдык аатыгар сүгүрүйэн тыыннаах сибэкки уурдулар.

Эбиэт кэннэ Чурапчыга “Айылгы” сынньалаҥ киинигэр общественность мунньаҕа ыытылынна. Кэлбит дьону Чурапчы улууһун Далбар Хотуттара итии чэйинэн, алаадьынан айах тутан көрүстүлэр. Мунньах Афанасий Петрович хоһоонноруттан таҥыллыбыт уус-уран дьүһүйүүнэн саҕаланна.

Үөрүүлээх чааһы Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ Вера Платонова салайан ыытта. Мунньахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин Бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков, бэрэссэдээтэли бастакы солбуйааччы Анатолий Добрянцев, Ил Түмэн сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэллэрэ Василий Местников, Александр Корякин, Дмитрий Саввин, Елена Голомарева, Владимир Прокопьев, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Счетнай палататын бэрэссэдээтэлэ Егор Марков, Ил Түмэн депутата Иван Макаров, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга миниистирэ Владимир Тихонов, Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл политикатын миниистрин солбуйааччы Семен Потапов, Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьиэ-уот, коммунальнай хаһаайыстыбатын уонна энергетика миниистрин солбуйааччы Наталья Чукавина, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык сүбэтин бэрэссэдээтэлэ Люлия Григорьева, биир кэмҥэ алтыспыт, үлэлээбит доҕотторо Анатолий Антонов, Альбина Поисеева, Анастасия Божедонова, Чурапчы улууһун депутаттарын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Яков Оконешников, Чурапчы улууһун баһылыгын бастакы солбуйааччы Алексей Ноговицын, Хайахсыт нэһилиэгин баһылыга Василий Прудецкай, Афанасий Петрович кэргэнэ Венера Илларионова кыттыыны ыллылар.

Спикер Александр Жирков Афанасий Петровичтыын бииргэ алтыһан үлэлээбиттэрин, дьоҥҥо-сэргэҕэ, дьиэ кэргэнигэр харыстабыллаах, болҕомтолоох сыһыанын аҕынна. «Кини Ил Түмэн бастакы Бэрэссэдээтэлинэн үс аҥаар сыл үлэлээбитэ. Афанасий Петрович салайааччылаах Бэрэстэбиитэллээх палата күннэтэ сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри сокуон тула үлэлиирэ. Оччолорго компьютерга бэчээттээбэт этибит, эт илиибитинэн уруучуканан суруйарбыт. Афанасий Петрович юрист идэлээх буолан, өрөспүүбүлүкэ сокуонун сүрүннээн бэйэтэ суруйара. Россия өттүттэн сокуон систиэмэтэ оҥоһуллубакка, айгыраан турар буолан, үөһэттэн сокуон тиһиктэрин түһэрии суох этэ. Өрөспүүбүлүкэ сокуона хайдах сурулунна, илии баттанна да, сарсыҥҥы күнүттэн кимтэн да, хантан да тутулуга суох үлэлээн барара. Афанасий Петрович кылаана онно тахсыбыта, суруйар, айар дьоҕурун көрдөрбүтэ. Биирдэ: “Сокуону айыы син биир хоһоону, поэманы, ырыаны айар курдук. Биир эмэ сыыс тыл, эбэтэр сыыһа нуота киирэн хааллаҕына ырыа мөлтүүрүн курдук, сокуон эмиэ мөлтүүр айылгылаах”, — диэн этэн турар. Сокуон силигэ ситэн үчүгэйдик сурулуннаҕына оҕолуу үөрэрэ. Бэл диэтэр, мунньахтыы олорон ытыһын таһынара. Онтон мөлтөх буоллаҕына кыыһыран, сабыта этэн айманан турара. Сокуон туһугар ис сүрэҕиттэн кыһаллара«, — диэтэ.

Хомойуох иһин, Афанасий Петрович дьылҕатын ыйааҕынан 55 сааһын туолбакка сылдьан, бу орто дойдуттан барбыта. Номнуо 20 сыл ааһа оҕуста. Бу сыллар тухары кинини биир өттүнэн, айан хаалларбыт хоһоонноро санаталлар. Поэзията ураты тыыннааҕа. Сергей Есенин сонеттарын, Расул Гамзатов бастыҥ хоһооннорун уонна нуучча улуу айымньытын “Игорь кинээс туһунан кэс тылы” сахалыы тылбаастаабыта. Бу тылбаастарын саха литературатыгар бастыҥ тылбаас быһыытынан билинэллэр.

Александр Жирков Хайахсыт орто оскуолатын учууталыгар “Үүнэр көлүөнэни иитиигэ кылаатын, таһаарыылаах үлэтин иһин” Ирина Картузоваҕа, “Республика социальнай-экономическай сайдыытыгар кылаатын иһин” предприниматель Афанасий Дорофеевка Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлин Махтал суругун туттартаата. Үтүө киһи Афанасий Петрович Илларионов аата Саха Судаарыстыбаннаһын историятыгар үйэлэр тухары хаалыаҕа диэн түмүктээтэ.

Чурапчы улууһун депутаттарын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Яков Оконешников Чурапчы дьоно-сэргэтэ биир дойдулаахтарынан Афанасий Петровиһынан киэн тутталларын этэн туран, Венера Егоровнаҕа тыыннаах сибэкки дьөрбөтүн бэлэхтээтэ. Дойдутугар Хайахсыкка ааспыт сайын ыһыахтыыр сир саҥардыллан, үрдүк тэрээһиннээх үбүлүөйүнэй ыһыах ыһыллыбытын кэпсээтэ. Чугас улуустартан семинарга кытта кэлбит депутаттарга махтанна.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга министирэ Владимир Тихонов Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыытылыстабын, култуура министиэристибэтин аатыттан эҕэрдэлээтэ. Афанасий Петрович чаҕылхай олоҕун сырдатар дьоһун тэрээһин чуолаан ыччаттарга инники суолларыгар холобур буоларын, баҕар биир эмэ дойдулааҕа, кини курдук туруу үлэһит киһи үүнэн тахсыа диэн эрэнэрин эттэ. Афанасий Петрович хайдахтаах курдук дойдутун таптыыра хоһоонугар сурулла сылдьарын бэлиэтээтэ. Министр Чурапчы улууһун депутаттарын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлигэр Яков Оконешниковка Бырабыыталыстыба аатыттан Махтал суругу туттарда.

Хайахсыт нэһилиэгин олохтооҕо, Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, улуус Бочуоттаах олохтооҕо Иван Филиппов Илларионовтар Чурапчылары хоту көһөрүүгэ түбэһэн Эдьигээн Натааратыгар хайдах курдук эрэйдээхтик тиийбиттэрин, ийэтэ Өлөөнө онно тиийэн 75 сыл анараа өттүгэр бу күн уол оҕоломмутун сиһилии кэпсээтэ. Саха норуота сокуоннаах буоларын туһугар күн сирин көрбүт, иринньэх оҕо эрдэҕиттэн эрэйи эҥэринэн тэлбит Афанасий Петрович дьылҕата судургу буолбатах этэ диэн бэлиэтээтэ.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык сүбэтин бэрэссэдээтэлэ Люлия Григорьева бииргэ алтыспыт сылларын Афанасий Илларионов дьоҥҥо болҕомтолоох, туруу үлэһит киһи этэ диэн аҕынна.

Кэргэнэ Венера Егоровна Илларионова: “Мин, бу сир үрдүгэр таптыыр киһибинээн ыал буолан, оҕо-уруу, сиэн-ыччат тэнитэн олорбуппуттан дьоллоох дьахтарбын”, — диэн этиитин саҕалаата. Салгыы хайдах ыал буолбуттарын, кэргэнин сыралаах үлэтин, олоҕун үтүө түгэннэрин кэпсээтэ. Афанасий Петрович Илларионов түөрт оҕото бары үлэһит буолан үлэлии сылдьалларын, сиэннэр этэҥҥэлэрин, эһэтин аатын толору сүгэр кырачаан уол сиэн улаатарын истэн, мунньахха мустубут дьон ытыс тыаһын бэлэхтээтэ.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа Анастасия Готовцева, “Туймаада” Судаарыстыбаннай вокальнай ансамбль, Хайахсыттан эр дьон квартета Афанасий Илларионов ырыа буолбут хоһооннорун толордулар. Аны ахсынньы ыйга Дьокуускайга Афанасий Петрович Илларионов төрөөбүтэ 75 сылыгар аналлаах өрөспүүбүлүкэ общественноһын үөрүүлээх мунньаҕа ыытыллыаҕа.

Кини олоҕор, үлэтигэр, хоһоонноругар, айымньыларыгар, кэрэ санаатыгар умсугуйан, кэнэҕэскитин даҕаны саха дьонун-сэргэтин үрдүк таһымҥа таһаарар талааннар үөскүөхтэрэ-сайдыахтара. Онуоха ытык киһибит Афанасий Петрович алгыс тыллара дьонугар, норуотугар тиийэ туруохтара.

Балаҕан ыйын 1 күнүгэр Уус Алдан Лөгөй нэһилиэгэр саҥа оскуола үлэҕэ киирдэ

Уус Алдан улууһун Лөгөй нэһилиэгин олохтоохторугар балаҕан ыйын 1 чыыһылата — үөрүүлээх күн буолла. Быйыл нэһилиэккэ оскуола тэриллибитэ 70 сыла бэлиэтэнэр, ону сэргэ бу күн Кэптэни сэлиэнньэтигэр 220 миэстэлээх саҥа таас оскуола үлэҕэ киирдэ.

Саҥа үөрэх кыһатын арыйыы сиэрин-туомун тэрийиигэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин Бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков, Уус Алдан улууһун баһылыга Алексей Федотов, СӨ Ил Түмэнин дьокутаата Семен Иванов, СӨ үөрэҕириитин уонна наукатын миниистирин солбуйааччы Андрей Попов, Лөгөй нэһилиэгин баһылыга Марк Местников, Саха АССР үтүөлээх учуутала, Уус Алдан улууһун бочуоттаах олохтооҕо Иван Данилов, СӨ судаарыстыбаннай сакааһын сулууспатын генеральнай дириэктэрэ Дмитрий Поисеев, “Нординжиниринг” ХЭТ генеральнай дириэктэрэ Николай Егоров, “Парадигма” ХЭТ салайааччыта Семен Бережнев, “Нординжиниринг”, “Парадигма” тэрилтэлэр үлэһиттэрэ итиэннэ олохтоохтор уонна нэһилиэк ытык кырдьаҕастара, педагогическай үлэ бэтэрээннээрэ кытыннылар.

Быйылга диэри Лөгөй нэһилиэгин үөрэнээччилэрэ хас да сиринэн үөрэнэн кэллилэр. 2015 сыл олунньу ыйыттан СӨ “Үөрэхтээһин сайдыыта 2012-2019 сс.” Судаарыстыбаннай бырагыраамматын чэрчитинэн Кэптэнигэ саҥа таас оскуола тутуута саҕаламмыта. Ол икки ардыгар икки этээстээх, аныгылыы тутуулаах таас дьиэ дьэндэйэн таҕыста.

Ил Түмэн спикерэ Александр Жирков олохтоохтору, оскуола кэлэктиибин, үөрэнээччилэри, педагогическай үлэ бэтэрээннэрин, ыалдьыттары балаҕан ыйын 1 күнүгэр Лөгөйгө оскуола аһыллыбыта 70 сылын көрсө аныгылыы бырайыактаах таас оскуола аһыллар бэлиэ күнүнэн эҕэрдэлээтэ.

“2015 сыл олунньу ыйыгар манна Владимир Ильич Заболоцкай алгыс тылларын этэн, оскуола акылаата түспүт кэмиттэн соччо уһуна суох кэм ааста, – диэтэ Ил Түмэн спикерэ, – Билигин биһиги тутааччыларбыт тыа сиригэр ханнык баҕарар бырайыагынан улахан тутуулары түргэнник уонна үчүгэй хаачыстыбалаахтык тутар кыахтаннылар”.

Александр Жирков олохтоохторго, хас да сиринэн үөрэнэр кыһалҕа тирээбит кэмигэр үөрэх тэтимин ыһыктыбакка, ситиһиилэрин мөлтөппөккө, оҕолорун ыспакка, Лөгөй орто окуолатын үтүө аатын үрдүктүк тутан кэлбиттэригэр, саҥа оскуола тутулларыгар бука бары кыахтарынан күүс-көмө буолбуттарыгар махталын биллэрдэ.

Быйыл Саха Өрөспүүбүлүкэтин үрдүнэн 16000 оҕо аан бастаан үөрэх боруогун атыллаата, онтон Кэптэнигэ 14 оҕо маҥнайгы кылааска киирдэ. “Маҥнайгы кылааска киирэр оҕолор саҥа тутуллубут таас оскуолаҕа үөрэхпит дьылын саҕалаабыппыт диэн өйдүү сылдьар бэлиэ түгэннэрэ. Лөгөй оскуолатын быйылгы үөрэх дьылыгар бүтэрэр ыччаттарбыт таас оскуолаҕа үөрэнэн, үөрэхпитин бүтэрбиппит диэн саныы сылдьыахтара”, – диэн туран Ил Түмэн спикерэ үөрэнээччилэргэ, учууталларга үөрэхтэригэр, үлэлэригэр, тус олохторугар ситиһиини, дьолу-соргуну баҕарда уонна оскуолаҕа саҥа киирэр кырачааннарга өйдөбүнньүк бэлэхтэри туттарда.

Александр Жирков Лөгөй орто оскуолатын дириэктэрин иитэр үлэҕэ солбуйааччытыгар Татьяна Петуховаҕа Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэхтээһинин сайдыытыгар үтүөлээх үлэтин иһин СӨ Ил Түмэнин Бэрэссэдээтэлин Махтал суругун туттарда уонна үрүҥ көмүс бэлиэнэн наҕараадалаата. Омук тылын учууталыгар Мария Кирилловаҕа уонна нуучча тылын, литературатын учууталыгар Екатерина Шаринаҕа Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлин махтал суруктарын туттартаата.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин уонна наукатын миниистирин солбуйааччы Андрей Попов бука бары кыттыылаахтарга, оскуола кэлэктибиигэр СӨ үөрэҕириитин уонна наукатын миниистирин аатыттан эҕэрдэтин тириэттэ уонна Муомаҕа, Алдаҥҥа, Уус Майаҕа, Намҥа, Чурапчыга, Өлүөхүмэҕэ эмиэ саҥа оскуолалар тутуллан, үлэҕэ киирэллэрин туһунан сырдатта. Миниистири солбуйааччы саҥа үөрэх дьылыгар үөрэнээччилэр саҥа оскуолаҕа киирэллэрэ нэһилиэккэ оскуола тэриллибитэ 70 сылыгар түбэспитэ икки төгүл үөрүүлээх диэтэ уонна саҥа оскуола үлэҕэ киириитэ үөрэх хаачыстыбата эрэ үрдүүрүгэр буолбакка, нэһилиэк социальнай-экономическай сайдыытыгар, демографияҕа теһүү күүс буолара саарбаҕа суоҕун бэлиэтээтэ.

Андрей Анатольевич Лөгөй орто оскуолатын нуучча тылын уонна литературатын учууталын Лена Егорованы уонна оскуола библиотекатын салайааччытын Светлана Копыринаны “СӨ үөрэҕириитин туйгуна” бэлиэлэринэн наҕараадалаата.

Уус Алдан улууһун баһылыга Алексей Федотов бука бары олохтоохтору, ыалдьыттары 2017 сыл балаҕан ыйын 1 күнэ Лөгөй орто оскуолатын аһыллар дьоро күнэ буолан, улуус историятыгар киирбитинэн эҕэрдэлээтэ.

Улуус баһылыга быйыл Дүпсүҥҥэ В.В. Никифоров-Күлүмнүүр аатынан духуобунай киин, Бороҕоҥҥо 240 миэстэлээх уһуйаан, Суоттуга уонна Майаҕаска дьыссааттар аһыллыахтаахтарын уонна Тиит Арыыга, Хомустаахха спорт саалалара үлэҕэ киириэхтээхтэрин бэлиэтээтэ уонна СӨ Бырабыыталыстыбатыгар уонна чуолаан Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлигэр Александр Жирковка махталын биллэрдэ.

“Бүгүн, билии, үөрэх күнүгэр саҥа оскуола аһыллыыта биһиэхэ олус улахан суолталаах бэлэх буолар, – диэн Лөгөй нэһилиэгин баһылыга Марк Местников үөрүүтүн үллэһиннэ – Биһиги оскуолабыт баҕарбыппыт курдук бүгүҥҥү үөрүүлээх күҥҥэ үлэҕэ киирдэ”.

Марк Васильевич Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлигэр Александр Жирковка, Ил Түмэн дьокутаатыгар Семен Ивановка, улуус баһылыгар Алексей Федотовка нэһилиэк олохтоохторун аатыттан махталын биллэрдэ.

“Нординжиниринг” хааччахтаммыт эппиэтинэстээх тэрилтэ генеральнай дириэктэрэ Николай Егоров сакаасчыт уонна тутааччылар ааттарыттан эҕэрдэлээн туран оскуола дириэктэригэр Марина Петроваҕа саҥа оскуола бэлиэ күлүүһүн туттарда.

Үөрэх, билии киэҥ аартыгар аан бастаан үктэммит Лөгөй орто оскуолатын маҥнайгы кылааһын үөрэнээччилэрэ хоһооннорун толорбуттарын кэннэ оскуола аалай лиэнтэтин быһыы сиэрэ-туома быйылгы үөрэх дьылын саҕалыыр маҥнайгы чуораан чугдаарар доҕуһуолугар ыытылынна.

Лөгөй сирин-уотун дьонугар-сэргэтигэр, Уус Алдан улууһун олохтоохторугар, үөрэнээччилэргэ, учууталларга, педагогическай үлэ бэтэрээннэригэр саҥа оскуола үлэҕэ киирбитинэн, нэһилиэккэ оскуола тэриллибитэ 70 сылынан уонна үөрэх дьыла саҕаламмытынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин аатыттан өссө төгүл эҕэрдэ буолуохтун!

Ньурба улууһун Үөдэйигэр Варвара Андреевна Петрова аатынан сквер-уһаайба арылынна

Ньурба улууһугар бэс ыйын 30 күнүгэр Абый, Горнай, Муома, Ньурба улуустарын Бочуоттаах гражданина Варвара Андреевна Петроваҕа аналлаах сквер-уһаайба үөрүүлээх арыллыыта буолла. Ырахтан-чугастан мустубут дьон В.А.Петрова аатынан оскуола-садыгар, Үөдэй нэһилиэгэ 350 үбүлүөйдээх сылыгар аналлаах ыһыах аһыллыытыгар, Хаҥалас нэһилиэгэр В.А. Петрова аатынан түмэлгэ сырыттылар.

Үөрүүлээх тэрээһиннэргэ Ил Түмэн бэрэссэдээтэлэ А.Н. Жирков, Петрова В.А. бииргэ төрөөбүт быраата, алмаас бырамыысыланнаһын бэтэрээнэ Петров С.А., Ил Түмэн Судаарыстыбаннай Мунньаҕын депутаттара Прокопьев В.М., Григорьева А.А., улуус баһылыгын э.т. Никифоров И.П., оройуон Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Евсеев С.И., «Ньурба куорат» дьаһалтатын баһылыга Иннокентьев А.М. уо.д.а. кыттыыны ыллылар.

Үөдэй нэһилиэгэр айан суолун таһыгар Варвара Андреевнаҕа аналлаах сквер-уһаайба аһыллыытыгар сарсыардаттан дьон муһунна. Нэһилиэк олохтоохторо биир дойдулаахтара судаарыстыбаннай, уопсастыбаннай деятель, Үөдэй нэһилиэгин статуһа төннөрүгэр ситиспит Варвара Андреевнаҕа махтаналларын, сүгүрүйэллэрин биллэрдилэр. Сквер-уһаайба аһыллыыта биир умнуллубат историческай күнүнэн буолла. Анаабыт курдук чаҕылхай куйаас күн сатыылаата.

СӨ Судаарыстыбаннай Мунньаҕын бэрэссэдээтэлэ А.Н. Жирков, Ньурба улууһун баһылыгын э.т. Никифоров И.П., Үөдэй нэһилиэгин баһылыга Гаврильев Л.Н., Варвара Андреевна быраата, алмаас бырамыысыланнаһын бэтэрээнэ Петров С.А. кылбаа маҥан лиэнтэни быстылар, сибэкки дьөрбөтүн пааматынньыкка уурдулар.

Александр Жирков илии баттааһыннаах махтал суругу үлэ бэтэрээнигэр Корнилов С.С., СӨ Судаарыстыбаннай Мунньаҕын СӨ экономическай сайдыытын бочуотунай грамотатын, кыһыл көмүс чаһыны Үөдэй нэһилиэгин баһылыгар Гаврильев Л.Н. үөрүүлээх быһыыга-майгыга туттардылар. «Үөдэй нэһилиэгэ» МТ аатыттан үйэлээх сквер-уһаайба тутан олоххо киллэрбит «Региональнай сайдыы» ХЭО генеральнай бэдэрээччитигэр Васильев А. А., Ньурбатааҕы «Кооператор» маҕаһыын салайааччытыгар Иванова В.Е., Үөдэйтэн сквер тутуутугар үлэлэспит Григорьев В.Н., Иванов А.А., Николаев А.А. бочуотунай грамоталары туттардылар. Тэрээһин оһуокайынан түмүктэннэ.

Салгыы Үөдэй оскуолатыгар сырыттылар. Аан бастаан 1922 сыллаахха 20-чэлээх уол Егоров Николай Васильевич Үөһээ Бүлүүттэн кэлэн арыйар. Жирков А.Н. оскуолаҕа муҥутаан төһө оҕо үөрэммитин туоһуласпытыгар, оскуола-саад дириэктэрэ Васильева Т.И. 60-чаҕа тиийэ оҕо, 2002 с. диэри 9 кылаастаах оскуола буола сылдьыбытын эттэ. 2004 сыллаахха үөрэнэр оҕо ахсаана аҕыйаан, статустара уларыйан оскуола-саад буолбут. Билиҥҥи туругунан оҕо садыгар 12, оскуола 10-ча оҕо үөрэнэр. Былаан быһыытынан оҕо саада тутуллуохтааҕын үп-харчы тиийбэккэ, тутуу 2018 сылга көспүтүн эттилэр.

Үөдэй үбүлүөйдээх ыһыаҕын аһыллыытыгар Таркаайы нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо Иннокентьева А.М. алгыс сиэрин-туомун оҥордо. Үөдэй үбүлүөйдээх Александр Жирков: «Үөдэй сиригэр тутуллубут ыһыахтыыр сир, Петрова Варвара Андреевна аатынан сквер-уһаайба дьиҥ сахалыы ылбаҕай тыыннаах гына тутуллубуттар. Итиннэ эһиги хас биирдиигит илиигит сылааһа иҥпитэ көстөр. Кэнэҕэс сквер-уһаайба Ньурба улууһун баһылыктара, ытык дьоно мааны ыалдьыттары көрсөр киин сирдэринэн буолуон сөп эбит», — диэн этиитэ оруннаахтык иһилиннэ.

Депутат Григорьева А.А. үөрэҕирии, наука, култуура, иһитиннэрэр-биллэрэр маассабай средстволарын комитетын аатыттан бочуотунай грамоталары Аммосова Н.И., Гаврильева А.П., Степанова М.С. үөрүүлээх быһыыга-майгыга туттартаан туран, араас кэмнэргэ САССР Үрдүкү Сэбиэтигэр Үөдэй нэһилиэгиттэн депутаттарынан Мотрена Андреева, Варвара Петрова үтүө суобастаахтык үлэлээн ааспыттарын ахтан ааста.

Депутат Прокопьев В.М. сир сыһыаннаһыыларыгар, айылҕа ресурсаларыгар уонна экологияҕа комитетын аатыттан тыа хаһаайыстыбатыгар кылааттарын иһин Григорьева А.С., Григорьева А.И., Андреева Л.К. бочуотунай грамоталары туттартаата уонна Үөдэй нэһилиэгин баһылыгар Гаврильев Л.Н. кэккэ сылларга ыкса сибээстээхтик үлэлээн кэлбиттэригэр махтанарын биллэрдэ.

Ньурба оройуонун баһылыгын э.т. Никифоров И.П. Ыччат уонна дьиэ кэргэн политикатын министиэристибэтин аатыттан дьиэ кэргэҥҥэ оҕо иитиитигэр кыһамньыларын иһин Сергей Семенович, Марина Семеновна Корниловтарга, маны таһынан Васильева М.П. махтал суругу, улуус бочуотунай грамотатынан Аммосов А.Н., Николаев А.А., махтал суругунан Васильева Т.В. наҕараадалары туттартаата.

Улуустааҕы социальнай харалта управлениетын салайааччыта Уларова А.М. улуустааҕы социальнай судаарыстыбаннай тэрилтэлэр ааттарыттан Үөдэй нэһилиэгиттэн элбэх оҕолоох дьиэ кэргэннэргэ В.А.Петрова аатынан бириэмийэни Үөдэйтэн элбэх оҕолоох Мария Трофимовна, Алексей Васильевич Ивановтар дьиэ кэргэннэригэр туттарда.

Кэлбит ыалдьыттар салгыы Хаҥаластааҕы Петрова В.А. аатынан кыраайы үөрэтэр түмэли көрдүлэр. Тэрилтэни төрдүс сылын Анисимова З.В. салайан үлэлэтэр. Кини түмэлгэ Петрова В.А. 600-тэн тахса экспоната харалла сыталларын эттэ. Итиэннэ Хаҥалас нэһилиэгэ Сата уустарынан биллэрин, 2016 с. «Сата уустарын ньымаларынан тимири уһаарыыга холонон көрүү» диэн бырайыагы тимир ууһа Афанасьев А.В. суруйан, өрөспүүбүлүкэттэн, оройуонтан грант ылан, тимир уһаарыытынан дьарыгырбытын билиһиннэрдэ. Бу сылга Ариан Васильевич көҕүлээһининэн Уус кыһата, балаҕан тутуутун саҕалаабыттарын, аны күһүн ыытыллыахтаах өрөспүүбүлүкэтээҕи саха быһаҕын күрэҕэр кыттаары бэлэмнэнэ сылдьалларын эттэ.

Ньурба куоратыгар Сергей Васильев аатынан сынньалаҥ пааркатыгар аны күһүн куорат үбүлүөйдээх 20 сылын туолуутугар паарканы уларытан оҥорууга бырайыактарын «Ньурба куорат» дьаһалтатын баһылыга Иннокентьев А.М, бырайыактыыр бюро салайааччыта Семенов М.С., салгыы Ст.Васильев уулуссатыгар турар Степан Васильев пааматынньыгар оҥоһуллуохтаах сквери көрдөрдүлэр, үлэ хаамыытын билсиһиннэрдилэр.

Александр Уаров Сунтаар улууһугар сылдьан олоҕу-дьаһаҕы билистэ

Ил Түмэн Хонтуруоллуур кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Александр Уаров кулун тутар 18-19 күннэригэр Сунтаар улууһугар командировкаҕа сырытта. Улуус дьонун-сэргэтин, үлэ хайдах баран иһэрин илэ хараҕынан көрдө. 

Депутат сыала-соруга икки түһүмэхтэн турар. Ол курдук, бастакытынан, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Инвестиционнай сайдыыга уонна урбааҥҥа миниистирин Антон Сафоновы Сунтаар дьонун-сэргэтин кытта көрсүһүннэрдэ. Иккиһинэн, Н.Н. Тарскай аатынан өрөспүүбүлүкэтээҕи таһымнаах көҥүл тустуу күрэхтэһиитигэр сырытта.

«Миниистир Антон Александрович тас дойдуга – Сингапурга уонна АХШ-га уонча сыл кэриҥэ олорбут буолан, ураты толкуйдаах аныгы кэм ыччата диэн сыаналаатым. Сунтаар улууһун бөдөҥ урбаанньыттарын кытта анаан-минээн көрүһүннэрдим, улуус улахан тэрилтэлэрин эбийиэктэригэр — Бүлүү эҥэр киэҥник биллэр «Татыйыына» фирмаҕа, «Тещин язык» спортивнай туристическай кииҥҥэ, «Крона» маҕаһыыннарыгар сырыттыбыт. Бу үс тэрилтэ бюджет дотационнай чааһыттан ураты оройуон бюджетын дохуотугар 30%-нын киллэрэр. Холобур, «Татыйыына» фирма килиэби, бурдук аһы оҥоруунан дьарыктанар, Сунтаарга, Ньурбаҕа, Мииринэйгэ 30-ча маҕаһыыннаах, 20-чэ бэкээринэлээх уонна тутуу матырыйаалларын Москваттан аҕалтаран атыылыыр биир бөдөҥ тэрилтэ. Миниистир кыахтаах улахан фирматтан сөҕүөн сөхтө. «Тещин язык» спортивнай туристическай кииҥҥэ олох эрдэттэн суруйтаран, Бүлүү эҥэртэн барытыттан кэлэн дьиэ кэргэнинээн, хампаанньанан хайдах сынньанан баралларын Антон Александрович көрдө-иһиттэ. Комплекс дьыл кэминэн арахсан, барыта үс бырагырааманан үлэлиир: ресторан, сауна, кыыллардаах паарка, сырылыыр, хатыыскалыыр сирдэр уо.д.а. киһи сынньанар усулуобуйатын бэртээхэйдик тэрийбиттэр«, — диэн кэпсээтэ Александр Уаров.

Өрөбүл күн барыта 52 урбаанньыты мунньан, икки чаас устата бу хайысха сайдар кэскилин туһунан кэпсэтиини ыытта. Манна улуус салалтата эмиэ кытыыны ылла.

Көрсүһүү саҕаланыытыгар миниистир Сафонов тас дойдуга үлэлээбит баай уопутун үллэһиннэ, министиэристибэ инники соруктарын билиһиннэрдэ, урбааҥҥа сыһыаннаах туох уларыйыы-тэлэрийии тахсыаҕын, тугун-ханныгын быһаарда, үгүс ыйытыыларга эппиэттээтэ. Кини лоп-бааччы саҥатын дьон олус сэргии иһиттэ. Билиҥҥи балаһыанньаны чопчу билэриттэн, санаата-оноото аныгы кэм ирдэбилигэр толору сөп түбэһэриттэн сөхтүлэр. Инньэ гынан, миниистири кытта биир тылы булан, үлэлэһиэххэ сөп эбит диэн сыанабыл биэрдилэр. Ыам ыйыгар Антон Александрович Сунтаар улуһугар өссө барыах буолла.

Кини эппитинэн, Саха сирин сорох улуустарын урбаанньыттарын кытта көрүстэххэ, «бачча үп тиийбэт, итиччэ харчы суох» диэн буолар, көмө, идея көрдүүллэр, оттон сунтаардартан биир да урбаанньыт ити туһунан саҥарбата, санаан да ылбата диэтэ. «Ол оннугар нолуокка чэпчэтии, сокуоннары уларытыы, балаһыанньалары тупсарыы тула кэпсэтии таҕыста. Булугас-талыгас, сытыы өйдөөх, кыахтаах урбаанньыттар эбит, сунтаардар. Инньэ гынан, улуус экономикатыгар улахан кылааты киллэрэ олороллорун тоһоҕолоон бэлиэтиэххэ наада. Кырдьыга да, итинник дохуоту биэрэр улуус суох. Төһө да ыраах олорбуттарын иһин, Сунтаар урбаанньыттара олох тэтимиттэн хаалсыбакка, туораттан көмө күүппэккэ, иннин хоту түһүнэ турбуттарын, билиҥҥитэ Бүлүү эҥэр ырыынагы баһылаан олороллорун сөхтүм«, — диэн бэлиэтээһиннэри оҥордо Антон Александрович.

Маны таһынан миниистир улуус суолун-ииһин, дьиэлэр толору хааччыллыларын көрөн астынна. «Тыа сирэ маннык дьаһанан олоруохтаах», — диэн санаатын эбэн эттэ.

Александ Уаров салгыы көҥүл тустууга Н.Н. Тарскай аатынан өрөспүүбүлүкэ чемпионатыгар анаан-минээн сырытта. Өрөспүүбүлүкэ чемпионата Сунтаарга 60 сыл буолан баран, быйыл саҥа ыытылынна. Манна Тустуу федерациятын саҥа президенэ Семен Березин урукку Россия чөмпүйүөннэрин, бэтэрээннэри, Сунтаарга аҕалан, күрэхтэһиигэ сырытыннарда. Ол иһигэр Россия чөмпүйүөннэрэ Альберт Захаров, Петр Попов, Владимир Данилов, Николай Яковлев, Олимпиада үрүҥ көмүс призерэ Александр Иванов.

«89 саастаах, мин учууталым, тириэнньэрим, дириэктэрим, Ленинград куорат гимнастикаҕа уонна көҥүл тустууга чөмпүйүөнэ, Николай Тарскай чугас доҕоро, үөлээннээҕэ Семен Зедгенидзев курдук аатырбыт спортсменнар, бочуоттаах бэтэрээннэр кыттыыны ылбыттарыттан олус үөрдүм«, — диэтэ Александр Уаров.

Күрэхтэһии түмүгүнэн Сунтаар хамаандата бастаата, иккис миэстэҕэ Чурапчы улууһун хамаандата таҕыста, үһүс – М.К. Аммосов аатынан ХИФУ хамаандата. Сунтаар сириттэн улахан тустууктар, Сэбиэскэй Союзка, Россияҕа биллэр дьиҥнээх маастардар тахсыбыттара, онон эдэр көлүөнэ ону салгыыһы диэн эрэх-турах санаммытын туһунан Ил Түмэн депутата иһитиннэрдэ.

Күрэхтэһиини 700-800 кэриҥэ киһи кэлэн көрдө, нэһилиэктэртэн, ыаллыы улуустартан дьон бөҕө тоҕуоруста, дьиҥнээх тустуу бырааһынньыга буолла. Бу курдук, Тустуу федерациятын президенэ Семен Березин үлэтин олус бэртээхэйдик саҕалаата диэн дьон-сэргэ сыаналаата. Итинник кырдьаҕас көлүөнэ спортсменнарын ытыктаан, ыччакка холобур быһыытынан илдьэ сылдьар суолтата улахан. Бу үгэс бары улууска тарҕанарыгар санаалар этилиннилэр.

Маны таһынан, Сунтаарга Александр Уаров Бордоҥ нэһилиэгэр сылдьан актыыбы кытта көрүстэ, итиэннэ биэс-алта кыһалҕалаах дьону кытта кэпсэттэ.

Бу нэдиэлэҕэ Сиэйэ нэһилиэгин орто оскуолата 125 сыллаах үбүлүөйүгэр сылдьыахтаах, ол кэннэ улуус киинигэр оскуола дириэктэрдэрин кытта көрсөн кэпсэтиэхтээх.

Оттон өрөбүллэргэ оҕолорго Уаров бэйэтин бирииһигэр өрөспүүбүлүкэтээҕи көҥүл тустуу күрэҕин ыытыахтаах.

Саха тылын кэскилин, дьылҕатын туһунан Ил Түмэҥҥэ дьүүллэстилэр

Саха тылын кэскилин, инники дьылҕатын, төрөөбүт тылы чөл хаалларыыга туох кыһалҕалар баалларын Ил Түмэҥҥэ кулун тутар 13 күнүгэр дьүүллэстилэр. «Төгүрүк остуол» Антонина Григорьева бэрэссэдээтэллээх Ил Түмэн наукаҕа, үөрэххэ, култуураҕа, сонуну киэҥник тарҕатар ситимнэргэ уонна уопсастыбаннай тэрилтэлэр дьыалаларыгар сис кэмитиэтин көҕүлээһининэн уонна салайыытынан ыытылынна.

Төгүрүк остуолга кэмитиэт чилиэннэрэ, норуот депутаттара Марфа Филиппова, Иван Андросов уонна Алексей Филиппов, туһааннаах министиэристибэлэр бэрэстэбиитэллэрэ, саха тылын чинчийээччилэр, үөрэтээччилэр, М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет Хотугу норуоттар тылларын уонна култуураларын институтун преподавателлэрэ, Дьокуускай куорат оскуолаларын учууталлара, уопсастыбаннай түмсүүлэр чилиэннэрэ, төрөппүттэр, саха тыла сайдарыгар бары күүһү-уоҕу биэрэн үлэлии сылдьар дьон муһуннулар.

Тэрээһин саҕаланыытыгар сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Антонина Григорьева тыл боппуруоһа былыр-былыргыттан дириҥ улаҕалааҕын, улахан бэлиитикэ биир быстыспат сорҕотун быһыытынан биллэрин санатан эттэ. «Төрөөбүт тыл көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэр, ханнык баҕарар норуот — улуу нэһилиэстибэтэ. Киһи-аймах ытык өйдөбүллэриттэн тирэхтэнэн, олох олуктарыттан биирдэстэрэ буолар. Тыл оҕоҕо тулалыыр эйгэтин кыраҕатык билэригэр-көрөрүгэр, чугас дьонун-сэргэтин кытта истиҥник бодоруһарыгар, иэйиитэ уһуктарыгар, өйө-санаата сайдарыгар, өбүгэтин үөрэҕин утумнууругар сүрүн эйгэтэ. Ол иһин оҕону кыра сааһыттан уһуйааҥҥа, оскуолаҕа төрөөбүт тылынан иитии-үөрэтии сүрүн ирдэбил быһыытынан биллэриллэн, Россия Федерациятын уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэххэ уонна тылга сокуоннарыгар ити өйдөбүл туспа ыстатыйанан киирэн, быраап быһыытынан көмүскэллээх. Билиҥҥи усулуобуйаҕа үгүс норуот тыла чөл туруктаах хааларыгар тирэх буолар», — диэтэ.

Антонина Афанасьевна эппитинэн, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр саха тылын төрөөбүт тыл быһыытынан үөрэтии 1922 сыллаахтан тиһигин быспакка үгүс оскуолаҕа үгэскэ кубулуйан, уопсай үөрэхтээһин оҕону сайыннарар биир сүрүн предметин быһыытынан билиниллэр. Ити кэм устатыгар сэбиэскэй да, билиҥҥи да кэмҥэ орто үөрэх тиһигэр буолбут араас реформа сыалыгар-соругар сөп түбэһиннэриллэн, үөрэтии таһыма, хайысхата, ис хоһооно сайдан иһэр. Билигин төрөөбүт тыл федеральнай судаарыстыбаннай үөрэх стандартын ирдэбилинэн уопсай үөрэхтээһин булгуччулаах чааһыгар киирэн базиснай үөрэх былааныгар федеральнай былааҥҥа миэстэтэ, үөрэтиллэр чааһа чопчу ыйыллан, үөрэтиллэр таһыма үрдүөхтээх. Алын сүһүөх оскуола таһымыгар төрөөбүт тылы үөрэх предметин быһыытын үөрэтиигэ түмүк ирдэбили эмиэ федеральнай судаарыстыбаннай үөрэх стандарта (ФГОС) сүрүннүүр.

Муус устар 4-5 күннэригэр Дьокуускай куоракка аан бастакытын өрөспүүбүлүкэтээҕи саха тылын уонна литературатын учууталларын съеһэ буолара былааннанар. Бу суолталаах тэрээһин иннинэ ыытыллыбыт «төгүрүк остуол» онуоха төһүү буолуоҕар саарбахтаммат: санаалары истэн, түмэн, сөптөөх түмүктэр оҥоһулуннулар.

Ол курдук, кэпсэтии киэҥ хабааннаах буолла. Тэрээһин кыттыылаахтара 90-с сыллартан саҕалаан кэккэ ситиһии баарын, ол эрэн атахтыыр, туорайдыыр өрүт тэҥҥэ үктэһэн иһэрин бэлиэтээтилэр. Билигин даҕаны оскуола үөрэҕин тосхолугар наукатын чааһа баһылыыр-көһүлүүр, оттон уу сахалыы ситимнээх саҥа күлүккэ сылдьар. Ол гынан оҕо бодоруспат, кэпсэппэт буолан, ийэ тылыттан тэйэр кутталлаах.

Инньэ гынан, 2014 сыл ахсынньы 15 күнүгэр илии баттаммыт «Үөрэх туһунан» Саха Өрөспүүбүлүкэтин сокуонугар «төрүт оскуола» («национальная школа») диэн өйдөбүл киириэхтээҕин, үөрэх эйгэтигэр өрөспүүбүлүкэ «Тыл туһунан» сокуонугар тирэнэбит диэн этии баар буолуохтааҕын туһунан Дьокуускай куорат «Айыы кыһата» оскуолатын дириэктэри иитэр чааска солбуйааччы, Россия Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ Рустам Каженкин этии киллэрдэ.

Билигин төрөөбүт тылы үөрэтиигэ хас чаас ананарын оскуола итиэннэ улуус, куорат салалталара бэйэлэр быһаараллар. Ол эбэтэр үөрэх кыһата ФГОС бэһис варианын таллаҕына эрэ, тылга уонна литератураҕа нэдиэлэҕэ биэс чаас бэриллэр. Арай өскөтүн ыйааһын бэскитигэр математика эбэтэр саха тылын предметэ буоллаҕына, үгүс оскуолаҕа төрөөбүт тыл кэнники үтүрүллэр. Учууталлар билиҥҥитэ нэдиэлэҕэ биирдии чаас үөрэтэллэрин аҕыйах диэн билиннилэр.

Маны таһынан, саха тылын, култууратын нуучча тыллаах оскуолаларга үөрэтии билиҥҥи туругун туһунан кэпсэттилэр. Саха тылын, култууратын нууччалыы эйгэҕэ тарҕатыы, сырдатыы үлэтэ олох атын хайысхалаахтык барарын ыйдылар.

Куорат оскуолаларыгар саха тылын судаарыстыбаннай тыл быһыытынан нуучча тыллаах оскуолаларга чопчу бигэргэммит бырагырааманан уонна 2009 сыллаахха тахсыбыт үөрэх учебниктарынан сүүрбэ биир оскуолаҕа үөрэтиллэр. Бу учебниктар ахсааннара 3000, ол иһин бары оскуолаларга учебник толору тиийбэт, эргэрбит урукку учебниктарынан үөрэнэ олороллор. Манна даҕатан эттэххэ, араас босуобуйа кинигэтинэн хааччыллыы боппуруоһа эмиэ сытыытык турарын ыйдылар.

2016 сылга Үөрэх министиэрстибэтин сакааһынан ФГОС ирдэбилигэр сөп түбэһэр учебниктар бэчээккэ бардылар. Ааптардар куорат оскуолаларын учууталлара уонна ХИФУ преподавателлэрэ. Тахсыахтаах учебниктарынан өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн нуучча кылаастарыгар үөрэнэр оҕолор бары хааччыллыахтаахтарын туһунан туруорустулар. Инники өттүгэр учебниктары оҥорууга учууталлары тардар инниттэн үөрэтэ сылдьар практик-учууталлар оҥороллоро ордук дэстилэр. Биир научнай салайааччы көмө-тирэх буоларын ыйдылар. Грамматиканы билэр булгуччулаах, ол эрэн, аһара онно тирэҕирбит научнай кинигэ оҕону предметтэн олус тэйитэр. Саха тылын учебнига учуонай оҕолору иитэн таһаарар буолбакка, тыл суолтатын, айымньы тылын өйдүүр, санаатын таба этэр, суруйар, ийэ-аҕа буолан, оҕолоругар тыл сүмэтин тиэрдэр кыахтаах дьону бэлэмнээн таһаарар аналлаах буолуохтааҕын бэлиэтээтилэр.

Кэлэр сылларга төрүт оскуоланы сайыннарар саҥа Концепция оҥоһуллар кэмэ тирээн кэлбитин «төгүрүк остуол» кыттыылаахтара бэлиэтээтилэр. Ол Концепция олоххо киирэр күннээх эбит буоллаҕына – сүрүн туһаайыы оҕо төрөөбүт тылын сайыннарыыга, тылын баайа сайдарыгар, ситимнээх саҥаҕа, ол эбэтэр бодоруһар, саныыр-өйдүүр таһыма үүнэригэр-үрдүүрүгэр болҕомто ууруллуохтааҕын эттилэр.

Оҕону оскуолаҕа олорор сирдэринэн ылыы өссө биир кыһалҕа. Киин куоракка үгүс төрөппүт оҕотун саха кылааһыгар киллэрээри ууга-уокка түһэр, туруорсар, сүүрэр-көтөр. Ол гынан баран, бүтэһик уһугар аҥардас оскуола салалтатыттан кэлэн иҥнэрэ бэрт кыһыылааҕын М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет Хотугу норуоттар тылларын уонна култууратын институтун дириэктэрин наукаҕа солбуйааччыта Матрена Попова санаатын үллэһиннэ. «Оскуола дириэктэрэ оскуолаҕа саха кылааһын аһарын-аспатын бэйэтэ быһаарар. Төһөлөөх элбэх төрөппүт дириэктэргэ тиийэн, кыайан арыллыбат диэн эппиэти истибитэ буолуой?! Оттон дириэктэрдэртэн ыйыттахха, төрөппүттэр баҕарбаттар диэн буолар. Хомойуох иһин, итинник таһымнаах кэпсэтиилэр бараллар», — диэтэ кини. Инньэ гынан, тыл этээччи бу хайысхаҕа хонтуруол баар буоларын туһунан тоһоҕолоон бэлиэтээтэ.

Хонтуруолу күүһүрдэри таһынан төрөөбүт тылы ситимнэхтик үөрэтэр оскуолалары өйүөххэ диэн төрөппүттэр, учууталлар эттилэр. Маныаха анал бырагырааманы тобулуохха, агро-оскуолалар курдук үбүлээһини, гранынан өйөбүлү көрүөххэ диэн учууталлар санаалаахтар. Билиҥҥитэ КСЭлээх уонча предмеккэ эбии үбүлээһин бэриллэр.

Саха тылын уонна литературатын оҕо оскуоланы бүтэриэр диэри үөрэтиэххэ диэн санаа этилиннэ (саха тыла 9 кылааһынан бүтэр, литература – 11 кылааһынан), ол эрээри 9 кылааһынан бүтэриэх курдук сир аннынан кэпсэтиилэр баалларын эттилэр.

«Төгүрүк остуолга» оҕо Интернет нөҥүө нууччалыы, атын омук тылынан саҥардыллыбыт мультиктары, биэриилэри көрөрүн туһунан кыһалҕа таарылынна. Маныаха сахалыы тыыннаах эйгэни Интернет ситимигэр киллэрэр, үөскэтэр, болҕомтону ууран, анаан дьарыктанар туһунан кэм тирээн кэлбитин бэлиэтээтилэр.

Манна даҕатан эттэххэ, Ил Түмэн спикерэ Александр Жирков төрөөбүт сахатын тылын сайыннарыыга-чинчийиигэ олоҕун анаабыт, сахалартан бастакы лингвист Семен Андреевич Новгородов төрөөбүтэ 125 сылыгар, сахалыы алпаабыт төрүттэммитэ 100 сылыгар аналлаах үөрүүлээх тэрээһиҥҥэ саха тылын аныгы кэмҥэ хайдах харыстыыр, чөл хаалларар туһунан туһуламмыт этиини оҥорбута. Ол курдук: «Сотору кэминэн аан дойду омуктарын тылларын дьылҕатыгар бу тыллар Интернет аан дойдутааҕы ситимин, кибер-куйаар эйгэтигэр төһө киирбиттэрэ, төһө онно олохсуйбуттара быһаарар суолталаах буолуоҕа», — диэбитэ Ил Түмэн спикерэ. Онон Саха Өрөспүүбүлүкэтэ бу үлэни уталыппакка, анал бырагыраама да оҥорон туран, саҕалыах тустаах. «Биһиги өссө 1993 сылтан саҕалаан Саха судаарыстыбаннай университетыгар саха олоҥхотун архыыптартан хомуйан, сыыппараҕа көһөрүүнү саҕалаабыппыт. Ол үлэ билигин да салҕанар гынан баран, ити олус кыра уонна бытаан. Биһиги иннибитигэр олоҥхону эрэ буолбакка, саха норуотун, аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар тылынан айымньыларын, култуурунай нэһилиэстибэлэрин олоччу сыыппараҕа көһөрөн, аан дойду ситимигэр, кибер-куйаарга олохсутар, онно сатаан туттуллар гына оҥорор сорук турар. Улахан, элбэх ахсааннаах омуктар ити үлэни хайы-үйэ саҕалаатылар. Биһиги онтон хаалыа суохтаахпыт. Билигин хааллахпытына, кэлин хаһан даҕаны ситиэхпит суоҕа», — диэн эбэн бэлиэтээбитэ.

Норуот депутата, «Саха» көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньа салайааччыта Иван Андросов 2008 сылтан саҕалаан ыытыллыбыт бэлиитикэ түмүгэр саха тыллаах биэрии 67%-ҥа тэҥнэспитин иһитиннэрдэ. Арай Саха араадьыйата өрөспүүбүлүкэҕэ 10 эрэ чаас саҥарар. Онуоха дьон сахалыы араадьыйаны 24 чаас тухары истэллэрин ситиһэр туһугар съезд кыттааччыларын бу боппуруоһу туруорсарга ыҥырда. Маны таһынан, мультимедийнай босуобуйаҕа тэлэбиидэнньэ архыыбын матырыйылаарын туттарга, туһанарга этии киллэрдэ.

Аһаҕас кэпсэтиигэ маны тэҥэ үөрэх кинигэлэрин оҥоруу, саха тылын уонна литературатын учууталларын бэлэмнээһин, сахалыы бэчээт, көрдөрөр-иһитиннэрэр эйгэ туһунан киэҥник ырыттылар. Бу этиилэри муус устар 4-5 күннэригэр өрөспүүбүлүкэҕэ аан бастаан ыытыллар саха тылын, литературатын учууталларын съеһигэр дьүүллэһиэхтэрэ.

Дүпсүҥҥэ уонна Өнөргө дьон олоҕун тупсарар объектар үлэҕэ киирдилэр

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин Бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков кулун тутар 10 күнүгэр Уус-Алдан улууһугар үлэлээтэ. Спикер Дүпсүҥҥэ уонна Өнөргө улахан кыамталаах саҥа хочуолунайдар аһыллыыларын үөрүүлээх тэрээһиннэригэр кыттынна.

Дүпсүҥҥэ В.В.Никифоров-Күлүмнүүр аатынан Духуобунас киинэ тутуллан, быйыл күһүн үлэҕэ киириэхтээх. Бу тупсаҕай оҥоһуулаах, икки мэндиэмэннээх таас объегы сылааһынан хааччыйар саҥа хочуолунайга өрөспүүбүлүкэ инвестиционнай бырагырааматынан үп көрүллэн, «Евростройсервис» тэрилтэ үрдүк хаачыстыбалаахтык тутууну ыытта. Тэрилтэ Дүпсүҥҥэ иккис объегар үлэлэстэ, бу иннинэ 2014 сыллаахха нэһилиэккэ өссө биир хочуолунайы киллэрбитэ. Тутуу символическай күлүүһүн “Евростройсервис» тэрилтэ генеральнай дириэктэрэ Руслан Яндеев «СӨ ОДьКХ» улуустааҕы филиалын Дүпсүннээҕи учаастагын начальнига Виктор Чемезовка туттарда.

Объекка киирэр аалай лиэнтэни Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков, Уус Алдан улууһун баһылыга Алексей Федотов, ОДьКХ уонна энергетика миниистирэ Гаврил Левин, «СӨ ОДьКХ» ГУП генеральнай дириэктэрин бастакы солбуйааччыта Юрий Сутемьев уо.д. быстылар.

Александр Жирков саҥа хочуолунай арыллыбытынан нэһилиэк олохтоохторун эҕэрдэлииригэр манныгы бэлиэтээн эттэ:
– В.В.Никифоров-Күлүмнүүр төрөөбүтэ 150 сылыгар өрөспүүбүлүкэҕэ ылыныллыбыт бырагыраама олоххо киириитин биир түһүмэҕин бэлиэтээри бу күҥҥэ муһуннубут. Дүпсүн нэһилиэгэр В.В.Никифоров – Күлүмнүүр аатын сүгэр саҥа объекка өрөспүүбүлүкэ статустаах эбии үөрэхтээһин киинэ үлэлиэҕэ. Бу дьиэни тутуу Дүпсүн дьонун-сэргэтин, улуус салалтатын туруорсуутунан саҕаламмыта уонна үчүгэй хаачыстыбалаахтык ыытыллан, үлэ түмүктэнэн эрэр. Улахан тутууну сылааһынан хааччыйыахтаах хочуолунай социальнай объектарга, ону сэргэ бу эргин олорор ыаллар дьиэлэригэр холбонуо. Нэһилиэк сайдыытын быһаарар тутууга үлэлэспит дьону уонна Дүпсүн сирин олохтоохторун үөрүүлээх түгэнинэн эҕэрдэлиибин.

Александр Жирков бу тутуу барыытын сүрүннээбит «СӨ ОДьКХ» ГУП кылаабынай инженерин бастакы солбуйааччыта Афанасий Готовцевка Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин Бэрэссэдээтэлин Махтал суругун туттарда. Маннык Махтал суругунан Дүпсүн нэһилиэгин олохтооҕо, үлэ бэтэрээнэ Егор Соловьев наҕараадаланна.

Улуус баһылыга Алексей Федотов дьон-сэргэ олоҕун тупсарар, нэһилиэк «тэбэр сүрэҕэ» буолар объект киирэр кыахтаммытынан Ил Түмэн спикерэ Александр Жирковка, ОДьКХ уонна энергетика миниистирэ Гаврил Левиҥҥэ, «СӨ ОДькКХ» салалтатыгар махтанна.

СӨ Дьиэ-уот коммунальнай хаһаайыстыбатын уонна энергетикатын миниистирэ Гаврил Левин бу объект СӨ инвестиционнай быраагырааманан үбүлэнэн киирбитин, салгыы хаалбыт үлэни ситэрэргэ 14,4 мөл.солк. көрүллүбүтүн иһитиннэрдэ. Маны сэргэ улууска быйыл өрөспүүбүлүкэ бюджетыттан Кэптэнигэ хочуолунай тутулларын, итиэннэ Бороҕон илин өттүгэр ититэр пуун арыллыахтааҕын, онон чааһынай дьиэлэри киин ситимҥэ холботторуу салҕанан барыаҕын туһунан эттэ.

«СӨ ОДьКХ» улуустааҕы филиалын дириэктэрин солбуйааччы Василий Рожин бэлиэтээн эппитинэн, саҥа хочуолунай 4,95 Гкал/ч (5,76 МВт) кыамталаах, Күлүмнүүр аатынан комплексы, балыыһаны, оҕо саадын уонна Алданскай уулусса чааһынай дьиэлэрин барытын сылааһынан хааччыйар сорук турар.

Дүпсүҥҥэ Александр Жирков В.В.Никифоров-Күлүмнүүр аатынан саҥа кииҥҥэ үлэ хаамыытын билистэ. Тутуу сүрүн өттө бүтэн, оборудованиены таҥыы ситэриллэр, дизайн үлэтэ оҥоһуллуохтаах. Өрөспүүбүлүкэтээҕи эбии үөрэхтээһин киинин концепциятыгар улуус дьаһалтата, Үөрэх уонна наука министиэристибэтэ үлэлэһэллэр. Аны күһүн саҥа үөрэх дьылыгар объект үлэҕэ киириэҕэ.

Бу кэнниттэн Александр Николаевич ыаллыы Өнөр нэһилиэгэр тиийэн, Россия Геройа Михаил Стрекаловскай аатынан Өнөр орто оскуолатыгар, олохтоох библиотекаҕа, музейга сырытта. Оскуола икки мэндиэмэнээх эргэ дьиэтэ хаарбах туруктанан, сабыллыаҕыттан үөрэнээччилэр оскуолаҕа сөбө суох үс объегынан, сорохтор икки сменаҕа тарҕанан үөрэнэллэр. Төһө да усулуобуйа эппиэттэспэтин иһин, Өнөр үөрэнээччилэрэ улуус уонна өрөспүүбүлүкэ таһымыгар олимпиадаларга үчүгэйдик кыттан, бириистээх миэстэлэргэ сылдьаллар. Спикер учууталлары, үөрэнээччилэри кытта кэпсэттэ, кылаастары көрдө.

Бу күн Өнөр нэһилиэгин олохтоохторун ыра санаалара туолан, «Эрэл» киин хочуолунай үөрүүлээхтик аһылынна. Урукку эргэ киин уонна балыыһа хочуолунайдарын 4,33МВт (3,72 Гкал/ч) кыамталаах объект солбуйда. «СӨ ОДьКХ» улуустааҕы филиала хаһаайыстыбаннай ньыманан тутан үлэҕэ киллэрдэ.

— Саҥа хочуолунай инникитин нэһилиэккэ тутуллуохтаах социальнай объектарга, итиэннэ олохтоох дьон дьиэтигэр сылааһы биэриигэ көмөлөөх буолуо. Биллэн турар, тэрилтэ бэйэтин кыаҕынан тутууну ыытара быдан ыарахан. Онуоха «СӨ ОДьКХ» ГУП филиала, улуус салалтата, олохтоохтор күүскэ ылсыһаҥҥыт, үс сылы кыайбат кэмҥэ бу үлэ ситиһилиннэ. Өнөр сиригэр улахан тутуулар саҕаланан эрэллэрин саҥа объект киирбитэ туоһулуур уонна олук буолар, — диэн Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков бэлиэтээн эттэ.

Спикер Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлин Махтал суругун олох-дьаһах коммунальнай хаһаайыстыбатын Өнөрдөөҕү учаастагын начальнига Петр Ушницкайга, үлэ бэтэрээнэ Иннокентий Лукачевскайга туттарда.

Салгыы улууска сырыытыгар Александр Жирков Россия Үлэҕэ Геройа Михаил Готовцев аатынан Танда агро-хайысхалаах орто оскуолатын быйыл 125 сыллаах үбүлүөйүгэр бэлэмнэнии боппуруоһугар мунньаҕы ыытта. Мунньахха Тандаттан «Удьуор» бааһынай хаһаайыстыба салайааччыта, Үлэ Геройа Михаил Готовцев, Танда орто оскуолатын дириэктэрэ Надежда Охлопкова, Байаҕантай нэһилиэгин баһылыга Иннокентий Иванов кытыннылар.

Улуус баһылыга Алексей Федотов иһитиннэрбитинэн, оскуола үбүлүөйэ балаҕан ыйын 16 күнүгэр буолара былааннаммыт. Үбүлүөйгэ бэлэмнэнии улууска 2015 сылтан саҕаламмыт. Оскуолаҕа икки сыл устата 6 мөл.солк суумалаах капитальнай өрөмүөн ыытыллыбыт. Федеральнай бырагырааманан 4895,6 тыһ. солк. оскуола спортивнай саалата өрөмүөннэммит. Улуустан 500 тыһ. солк. эбии үбүлэммит. Оскуола дьиэтин кырыыһата саҥардыллыбыт, түннүктэрэ, муостата, уот ситимэ уларытыллыбыттар, туалет, душ киллэриллибит.

Оскуола дириэктэрэ Надежда Охлопкова этэринэн, муоста, истиэнэ оҥоһуллубутунан, оскуола дьиэтэ лаппа сылыйбыт. Оскуола тас өттүн сырдатыыга үлэлэһиэхтэрэ. Үбүлүөйү көрсө «Киэн тутта ааттыыбыт» кинигэни бэчээккэ бэлэмнииллэр. “125 бастыҥ выпускник», «Оскуола бэтэрээнэ» анал бэлиэлэр олохтонуохтара. Нэһилиэк дьаһалтата «Оскуола 100 сыла» обелисканы саҥардар.

Үлэ Геройа Михаил Готовцев кини салайар хаһаайыстыбатыгар, саҥа хотонугар оскуола оҕолоро кэлэн үөрэнэллэрин, тыа хаһаайыстыбатын академиятын устудьуоннара практика баралларын кэпсээтэ. Онон оскуола агро-хайысхалааҕынан, фермаҕа базаланарыгар, оҕолору үөрэтиигэ туһалаах буолуоҕар этии киллэрдэ.

Мунньах кыттыылаахтара спортивнай былассаакка, МТЗ тыраахтар ылыллыытыгар көмө оҥоһулларыгар этиилээхтэр. Онон оскуола 125 сыллаах үбүлүөйүгэр өрөспүүбүлүкэ таһымыгар болҕомто ууруллан, үлэ барыытын кэпсэттилэр.

Улуус киинигэр Александр Жирков спорт эйгэтигэр үлэлиир уопсастыбанньыктары кытта көрсөн, улууска физическэй култуура уонна спорт сайдыытын, Үөһээ Бүлүүгэ Манчаары оонньууларыгар уонна эһиил Аммаҕа Саха сирин норуоттарын спортивнай оонньууларыгар улуус кыттыытын боппуруостарын дьүүллэстилэр.

Уус Алдан улууһа спортка биир күүстээх улууһунан биллэр. Бу ситиһиини билиҥҥи кэмҥэ чиҥэтэргэ үлэ утумнаахтык барар. Соторутааҕыта Бороҕоҥҥо 700-кэ киһи кыттыылаах мас тардыһыыга өрөспүүбүлүкэ чемпионатын тэрийэн ыыттылар. Улуус хамаанданан бастакы миэстэни ылла, Федерация кубогын хаһаайынынан буолла.

Н.Тарскай аатынан тустуу чемпионатыгар иккис миэстэҕэ, быйыл волейболга,теннискэ, буулдьанан ытыыга иккис, футболга үһүс миэстэҕэ тахсыбыттара. «Азия оҕолоро» алтыс норуоттар икки ардыларынааҕы оонньууларга улуустан 28 оҕо кыттан, 13 оҕо мэтээли аҕалбыта. Бу Дьокуускай куорат кэнниттэн үрдүк көрдөрүү. Оҕоҕо икки спорт оскуолата үлэлиир, 42 тренер спорт 13 көрүҥэр эдэр спортсменнары дьарыктыыр. Оскуола материальнай базата ситэтэ суох. Ханна үчүгэй база тэриллэр сиригэр, ол үлэ түмүгэр тута көстөр. Онон тренердэр сөптөөх база баар буолуутун аныгы кэм ирдиирин эттилэр.

Маныаха Мындаабаҕа тустууга спортсаала арыллыбытынан, оҕолор эрчиллэр усулуобуйалаах буолбуттарынан, кэлиҥҥи икки сылга көрдөрүүлэрэ тубуста.
Быйыл Чараҥҥа уонна Тиит-Арыыга спортсаалалар үлэҕэ киирдэхтэринэ, улуус 20 нэһилиэгэ спортивнай объегынан хааччыллыылаах буолуоҕа.