Метка: Экология сыла

Экология сылыгар сайын оскуола оҕолоро Амма нэһилиэгин сэттэ кэрэ-бэлиэ сиринэн сырыттылар

Таатта улууһугар сайыҥҥы кэмҥэ Эллэй аатынан Чычымах орто оскуолатын биология, география учууталлара Д.Е.Иванова, Н.Н.Кулаковская, «Политолог» лааҕыр (салайааччы Захаров А.А.) оҕолоро уонна баҕалаах оҕолор буолан «Амма нэһилиэгин сэттэ кэрэ-бэлиэ сирэ» бырайыагынан экологическай ыллык устун сырыттылар. Бу десант Экология сылыгар ананна.

«Бу бырайыак Амма нэһилиэгин сэттэ кэрэ-бэлиэ сирин сырдатыы, үүнэр көлүөнэҕэ билиһиннэрии, айылҕаҕа харыстабыллаах сыһыаны иитии, экологическай культураны иҥэрэр сыаллаах-соруктаах үлэлээтэ«, — диэн кэпсииллэр тэрийээччилэр.

Айан бырайыагар барыта 31 киһи кыттыыны ылла, олортон 24 оҕо улуус уонна республика үөрэнээччилэрэ.

Бастакы тохтолбул уонна экологическай ыллык саҕаланар сирэ — Амма өрүс. Амма саамай кэрэ, ыраас, чэҥкир уулаах өрүс. Кини үүнээйилэрин, киэҥник тарҕаммыт харамайдарын туһунан кылгас иһитиннэрии оҥоһулунна.

Икки тохтобулбут эркээйи сир — Куолума — Чаппанда. Таатта улууһун соҕуруулуу-илин өттүгэр сытар, Амма нэһилиэгин саамай улахан территориятын (улуус иэнин үстэн биирин) ылар ытык кэрэ сир буолар. Манна сиэр-туом толорулунна. Эркээйи сир уратытын билистилэр.

Үһүс тохтобулбут айылҕа пааматынньыга — Дьаам хайата. Дьаам хайата эмиэ биир ураты көстүү буолар. Чычымах дьоно-сэргэтэ саамай сөбүлүүр уонна киэн туттар сирдэрэ. Манна тахсыбыт дьон атын салгынынан дуоһуйа тыынан, сырдыыра, күүс-күүдэх ылара, өйө-санаата арыллара саарбаҕа суох. Оҕолор санааларын ситэн, эмоцияларын таһааран үөрдүлэр-көттүлэр.

Төрдүс тохтобул — сардааналаах кытыл. Саамай кыраһыабай сибэкки, сардаана, быйыл ураты хойуутук үүммүт буолан, сылдьыбыт киһи дууһатын, кутун-сүрүн абылыыр. «Кыһыл кинигэҕэ» киллэриллибитин өйдүөх тустаахпыт. Маннык кэрэ сибэккилэр баар буоланнар олохпут киэркэйэр, тулабыт тупсар.

Бэһис тохтобул — Дьаам арыыта. Бу арыы икки өрүттээх, ол курдук биирэ силигилии үүммүт үүнээйи, биир өттө таас куйаар. Манна эгэлгэ дьүһүннээх өҥнөөх таас элбэх, көрдөөтөххө ону-маны арыйыахха сөп.

Алтыс тохтобул — бэс чагда. Эмтээх, сибиэһэй сыттаах бэс ойуур киһи ис дууһатын уоскутар. Маннык ойуур үйэ тухары үүнэр, айылҕа уонна киһи алдьархайдарын содулунан суох буолуохтарын сөп. Ону табатык өйдөөн, дьикти кэрэ айылҕаны харыстыахтаахпыт.

Сэттис тохтобул — Дьаам кумахтаах сөтүөлүүр сирэ. Манна үрүҥ кварцтаах кырылыыр кумахтаах, уруу-аймах саамай таптыыр сирэ буолла. Кэлиҥҥи кэмҥэ бу сөтүөлүүр сиргэ дьон-сэргэ сынньанар, тоҕуоруһа мустар.

Маннык толору ис хоһоонноох, биир күннээх экологическай ыллык устун айан туһалаахтык түмүктэннэ. Биһиги санаабытыгар эгэлгэ, сөҕүмэр үчүгэй айылҕабытын көрөн-истэн оҕолор айылҕаҕа сыһыаннарын туһунан толкуйдуохтара дии саныыбын.

Оҕолор Таатта ис куттаах сирдэринэн сылдьыбыттарыттан дуоһуйбуттарын биллэрдилэр. «Олус интэриэһинэй этэ. Мин бастакыбын сылдьыбыт буоламмын
сэҥээрбитим элбэх. Дьэ кырдьык историческай баҕайы дойду эбит, иччилээх сир. Үрдүк баҕайы хайалардаах. Элбэҕи көрдүбүт-сэҥээрдибит, иһиттибит-көрдүбүт», — диэн Дьокуускай куорат 26 №-дээх орто оскуолатын 9-с кылааһын үөрэнээччитэ Эрнст Табунанов санаатын үллэһиннэ.

Сунтаарга «Экология тиэргэнтэн саҕаланар» куонкурус кыайыылаахтара харчынан бириэмийэлэри туттулар

Ааспыт нэдиэлэҕэ Сунтаарга үгэс буол­бут «Экология тиэргэнтэн саҕала­нар» куонкурус түмүгүн дьүүл­лүүр сүбэ хамыыһыйата таһаар­да. Бу куонкурус Экология сылы­гар сөп түбэһиннэрэн, айылҕаны харыстыырга, дьону тулалыыр эй­гэҕэ харыстабыллаахтык сыһыаннаһарга, нэһилиэктэр тас көс­түүлэрин тупсарыыга, ыраа­һырдыыга көҕүлүүр сыаллаах атырдьах ыйын 1-31 күннэригэр ыытыллыбыта.

Экология сылыгар анаммыт куонкуруска Сунтаар улууһун 3 тэрилтэтэ, Сун­таар, Тэҥкэ, Кутана, Устье, Той­бохой нэһилиэктэриттэн чааһы­най ыаллар кытыннылар. Кыттааччылар тиэргэннэригэр үүн­нэр­бит сибэккилэрин, араас көҕөр­дүү, тупсарыы, ырааһыр­дыы үлэ­лэрин, Экология сылын чэрчити­нэн аахсыйаларга кыт­тыбытта­рын туоһулуур хаар­тыскалары альбомҥа тиспиттэр.

Ол курдук, дьүүллүүр сүбэ үлэтин түмүгүнэн «Лучший двор организации» номинацияҕа I миэстэҕэ Сунтаардааҕы поли­техническай лицей-интэринээт (дир. Сосин О.К.) тиксэн 30000 солк. харчынан наҕараадаланна. II миэстэ, 25000 солк. хаһаайы­нынан Тэҥкэ нэһилиэгин «Дьү­кээбил» түөлбэтэ (сал. Алек­сеева Т.Е.) буолла. III миэстэни Сунтаардааҕы оҕо дьоҕурун сайын­нарар киин (дир. Антонова А.В.) ылан 15000 солк. бириэмийэлэннэ.

Чааһынай ыалга I миэстэни уон­на 30000 солк. харчыны Сун­таар нэһилиэгин олохтоохторо Анна уонна Семен Андреевтар ыллы­лар. II миэстэҕэ, 25000 солк. харчыга Кутанаттан Сардаана Степанова тигистэ. III миэстэҕэ тиксэн Устье нэһилиэгин олох­тоохторо Сарра уонна Алексей Озе­рецковскайдар 15000 солк. ыллылар.

Маны таһынан дьүүллүүр сүбэ түөрт анал аакка сөп түбэһэр тиэр­­гэннээх ыаллары талла уонна хас биирдиилэригэр 15000 солк. хар­­чыны анаата. «Луч­шее творческое решение» – Тамара уонна Васи­лий Пер­мяковтар (Тойбохой), «Луч­шая композиция из подручных мате­риалов» – Сардаана Степа­нова (Кутана), «Лучший совре­мен­ный дизайн» – Ва­лентина уонна Гри­горий Игнатьевтар (Тэҥ­­кэ), «Лучший новаторский подход» – Анна уонна Семен Ан­дреев­тар (Сун­таар). Куонкурус кыа­йыылаах­та­ра бары махтал сурук тут­тулар.

Сунтаарга бастыҥ үлэлээх сыбаарсыгы быһаардылар

Улуустааҕы ыччат бэлиити­кэ­тин отделын уонна Сунтаар­дааҕы тех­нологическай колледж тэрийии­лэ­ринэн, «Бас­тыҥ сыбаарсык» күрэс буолан ааста. Бу улууска биллэриллибит Тыа сирин үлэһит­тэрин сылын чэрчитинэн ыытыл­­лар 25 күрэстэн биирдэстэрэ буолар.

Өр сылларга үлэ­­лээбит уопуттаах даҕаны, эдэр, эрчимнээх даҕаны сы­баарсык уолаттар Сун­таар­дааҕы технологическай кол­ледж базатыгар улуус бас­тыҥ сыбаарсы­гын аатын иһин бэйэлэрин холонон көрдүлэр. Сунтаар, Элгээйи, Ки­риэстээх, Толоон, Күүкэй нэһи­лиэк­тэриттэн 9 киһи кытынна.

Дьүүллүүр сүбэ бэрэссэдээтэлэ Николай Павло­вич Тыа сирин үлэһиттэрин сылын былааҕын таһаарбытын кэннэ, кыт­тааччылар биир-биир бэйэлэрин билиһин­нэрэн күрэһи саҕалаатылар.

Күрэх балаһыанньатынан эрдэттэн бэриллибит дьиэҕэ үлэлэрин көмүскээтилэр. Манна Арассыыйаҕа Экология сылын кытары дьүөрэлээн, кыталык моһуоннаах си­бэкки олордор иһити оҥорбут­тар. Сы­баарканы баһылаабыт, айар дьо­ҕур­даах уус дьон быраҕылла сы­тар тимири туһаҕа та­һаарбыттара көрөөччү болҕомто­тун тарта. Ордук Сунтаартан сыл­дьар 4 разряд­таах сыбаарсык Вла­дислав Филиппов, Толоон нэһи­лиэгин зем­ле­устроителэ, 3 раз­ряд­таах сыбаарсык Альберт Павлов үлэлэ­рин сэргээтилэр.

Владислав Филиппов үлэтэ балаһыанньаҕа сөп түбэһэр, барыта уурбут-туп­пут курдук кутуллан оҥо­һуллубут. Альберт Павлов көтөн иһэр тимир кыталыга төһө да күрэс балаһыанньатыгар сөп түбэспэтэр, дьон хараҕар ордук быраҕыллар, элбэх үлэттэн тахсыбыт оҥоһук.

Салгыы технологическай колледж дьиэтигэр теоре­тическай ыйытыы­лар­га хоруйдаатылар. Үксүлэрэ бу үөрэх кыһатыгар идэлэрин баһылаабыттарын бэлиэтиир тоҕоостоох. Онтон прак­­тическай тү­һүмэххэ түһүннү­лэр. Дьүүллүүр сүбэ балтараа­лыы миэтэрэ уста­лаах, иэннээх кла­дочнай сиэккэ­ни ким түргэн­ник, хаачыстыба­лаахтык иһэрдэрин сыа­налаата.

Эрийсиилээх түөрт түһүмэх түмүгүн ааҕан баран, дьүүллүүр сүбэ Тыа сирин үлэһиттэрин сылын чэрчитинэн ыытыллыбыт «Бастыҥ сыбаарсык» күрэс кыайыылаахтарын ааттаталаата. Ол курдук, Элгээйиттэн ОДьКХ 4 разрядтаах сыбаарсыга Леонид Иванов III миэстэни ылан 3000 солк. суумалаах сэртипикээтинэн, Сунтаартан ОДьКХ 4 разрядтаах сыбаарсыга Влади­мир Михайлов II миэстэни ылан үлэтигэр олус наадалаах анал таҥаһынан уонна сыбааркаҕа туттуллар маасканан, Күүкэйтэн эмиэ ОДьКХ сыбаарсы­га Шмидт Егоров I миэстэҕэ тах­сан, норуокка «болгарка» диэн ааты­нан биллэр массыынанан наҕа­раадалан­нылар.

«Бастыҥ сыбаарсык» үрдүк аат уонна 50000 солк. ха­һаайынынан Сун­таартан 4 разрядтаах сыбаарсык Владис­лав Филиппов буолла. Кини идэлэригэр 25 бастыҥ дьон кэккэ­тигэр киирсэн, Сунтаарбыт кии­нигэр турар Тыа сирин үлэһиттэ­рин сылын истиэн­дэтигэр хаартыската туруоҕа.

Дьүүл­лүүр сүбэҕэ Сунтаар улуу­һун баһылыгын бастакы солбу­йаач­чы Николай Александров, Сунтаардааҕы технологическай колледж ди­риэк­тэрэ Тамара Казакова, ОДьКХ «Коммунтеп­лосбыт» филиалын Сунтаардаа­ҕы учаас­та­гын начаалынньыга Георгий Док­торов, Сунтаардаа­ҕы ОДьКХ кы­лаабынай инженерэ Степан Его­ров үлэлээтилэр.

Сунтаарга 112 субуотунньук буолла

Сунтаар улууһугар санитарнай уонна тулалыыр эйгэни ыраастааһыҥҥа бу сыл кулун тутар 20 күнүттэн ыам ыйын 20 күнүгэр диэри икки ыйдаах тэрээһин биллэриллибитэ. Маныаха аналлаах хамыыһыйа былаан ылыммыта. Нэһилиэктэринэн территорияны ыраастааһыҥҥа, пааматынньыктары, искибиэрдэри көрүүгэ-истиигэ эмиэ анал былаан оҥоһуллубута.

Икки ый иһигэр Сунтаар улууһун дьаһалтатын административнай хамыыһыйата айылҕа харыстабылын инис­пиэксийэтин, Роспотребнадзоры кытары холбоһуктаах рейдэлэри ыытта. Ол түмүгэр административнай быраабы кэһиигэ 18 боротокуол, 2 предписание уонна итэҕэһи туоратыыга 60 сэрэтэр сурук бэриллибитэ. Бу кэмҥэ улуус үрдүнэн барыта 112 субуотунньук тэрилиннэ. Онуоха 4415 киһи кытынна, итинтэн ыччата 1380. Уопсайа 22 былааннамматах сыбаалка хомулунна.

Арассыыйаҕа Экология сылынан сибээстээн, административнай хамыыһыйа чилиэннэрэ Бордоҥ уонна Илимниир нэһилиэктэрин олохтоохторун кытта сүбэлэһии мунньаҕын тэрийдилэр. Итини сэргэ эрдэттэн бигэргэтии быһыытынан Илимнииргэ, Уһун Күөлгэ, Маар Күөлгэ, Дьаархаҥҥа бэрэбиэркэлиир сыаллаах рейдэлэр ыытылыннылар. Ол түмүгэр 6 боротокуол толорулунна, 38 сэрэтэр ис хоһоонноох сурук туттарылынна. Оттон улуус үрдүнэн 15 боротокуол толорулунна, 60 сэрэтэр сурук бэрилиннэ.

Булуҥ улууһун айылҕатын харыстыыр туһунан кэпсэттилэр

Тулалыыр эйгэ харыстабылыгар федеральнай сокуоҥҥа уларытыылар киирбиттэринэн улуус дьаһалтатын дьиэтигэр Булуҥнааҕы айылҕа харыстабылын инспекциятын салайааччыта Иннокентий Стручков уонна судаарыстыбаннай инспиэктэр Валерий Слепцов оройуон тэрилтэлэрин исписэлиистэригэр билиһиннэрэр семинар-кэпсэтии ыыттылар. Санатар эбит буоллахха, Экология сылын Булуҥ улууһугар олунньу 24 күнүгэр саҕалаабыппыт. 

2017 сыл Дойду президенэ Владимир Путин Ыйааҕынан, Арассыыйа үрдүнэн Экология сылынан биллэриллибитэ. Быһаарыныы сыала-соруга – экологическэй эйгэҕэ баар кыһалҕалаах боппуруостарга болҕомтону ууруу, дойдубут айылҕатын туругун тупсарыы уонна харыстааһын үлэтэ.

Экология (2)Семинарга сүрүн кэпсэтии тулалыыр эйгэҕэ куһаҕаннык дьайар эбийиэктэри судаарыстыбаннай учуокка туруоруу уонна айылҕаҕа куһаҕан дьайыылары сабыдыаллааһын төлөбүрүн тула барда.

Булуҥ улууһугар эбийиэктэри учуокка киллэрэргэ анаан тэриллибит хамыыһыйа үлэтин саҕалаан эрэр. Хамыыһыйаҕа улуустааҕы налоговай сулууспа, ИДьМ, айылҕа харыстабылын инспекциятын үлэһиттэрэ уонна оройуон дьаһалтатыттан бэрэстэбиитэл киирдилэр. Мантан ыла хамыыһыйа хас кыбаартал аайы мустан мунньахтыа.

Айылҕа харыстабылын судаарыстыбаннай инспиэктэрэ Валерий Слепцов үлэлэригэр 2017 сылга туох саҥа уларыйыылар киирбиттэрин билиһиннэрдэ. Кини эбийиэктэр айылҕаҕа куһаҕан дьайыылары оҥоруу содула улаханын туһунан, ыстарааба бөдөҥ буоларын кэпсээтэ.

Экология (3)Мунньах кыттыылаахтара тустаах үлэһиттэртэн интэриэһиргиир боппуруостарын ыйыттылар.

Булуҥ улууһун айылҕа харыстабылын инспекциятын салайааччыта Иннокентий Стручков:
– Билигин тэрилтэлэр судаарыстыбаннай учуокка тураллара ирдэнэр. Кинилэртэн киирбит харчы барыта оройуон бюджетыгар киириэ. Оччоҕо оро­йуоҥҥа үлэ тахсыа этэ. Төлөөбөт тэрилтэлэр биһиги оройуоммутугар суох буолбатахтар, бааллар. Ол иһигэр, гараастар эрэ буолбатах, холобура ким эрэ дизельнэйдээх, ким эрэ хочуол оҥостор, ону таһынан, тэрилтэлэртэн отчуотунас ирдэнэр буолуоҕа. Салгыы маннык семинардары, үлэлэри ыытан иһиэхпит.