паспорт Горного улуса — Архив новостей

«Улуус олоҕо»: Горнайдар сайдыыларын энергетиктэр түстүүллэр

Горнай улууһун пааспарын 2016 сыл бүтүүтэ суруйбуппут. Бу сылга «Улуус пааспардарын» олохтоох хаһыат редакцияларын үлэһиттэрэ эбэн, толорон, ситэрэн биэрэллэригэр ыҥырыы таһаарбыппыт. «Үлэ күүһэ» хаһыат кылаабынай эрэдээктэрэ Василий Алексеев биир бастакынан ити бачыымы саҕалаата. Салгыы — кини «Якутскэнерго» ПАУо Киин электрическэй ситимин Бэрдьигэстээхтээҕи ситимин начаалынньыга Любомир Егорович Марковы уонна кылаабынай инженер Сергей Афанасьевич Антоновы кытта сэһэргэһиитин таһаарабыт.

Электричество күүһүн күннээҕи олоххо туһаныы, хайдахтаах курдук улахан суолталааҕын сороҕор ханнык эмэ алдьаныы буоллаҕына, уот бардаҕына, саахал таҕыстаҕына эрэ биирдэ өйдүүр, билэр-көрөр, сыаналыыр курдук буолабыт. Быйыл Дьокуускайдааҕы ГРЭС-кэ тахсыбыт саахал итини ырылхайдык көрдөрдө быһыылаах. Ахсынньы амараан, тохсунньу тоһуттар тымныытыгар быһылаан тахсыбыта буоллар, сүүһүнэн тыһыынча дьон олоҕор, үлэтигэр-хамнаһыгар ураты уустук балаһыанньаҕа киирэр туруктаахтарын туһунан элбэх кэпсэтии, быһаарсыы буолбута.

СӨ Ил Дархана Е.А.Борисов Россия Президенэ В.В.Путиҥҥа туруорсан, ГРЭС-2 туттарбыта, саахал кэмигэр онтон холботторон, бүтүн куорат, киин улуустар нэһилиэнньэлэрин уустук балаһыанньаттан быыһаабыта — ырааҕы өтө көрүү эбит диэн сыаналыыгын.

Кырдьыгы кистээбэккэ эттэххэ, электричество уотунан хааччыйааччылары сороҕор олохтоох нэһилиэнньэ хам-түм уоту арааралларынан, хас биирдии киһи күннээҕи олоҕор табыгаһа суох түгэннэри үөскэтэллэринэн, мөҕүттэр, тырыттар-ымыттар түбэлтэлэрэ баар буолар. «Хайаа, хаһан уоту холбуугут?!» диэри телефон үрдүгэр түһээччи, ыксатааччы, тиэтэтээччи да элбэх. Ол оннугар кинилэр үлэлэрин иһин махтанааччы, сөптөөхтүк сыаналааччы, чиэстээччи-бочуоттааччы ахсааннаах быһыылаах.

Уруккуну санаан ыллахха

Бу тэрилтэ салайааччыларын иһитиннэриилэрин билиһиннэриэх иннинэ, историяны сэгэтэ түһэн көрүөҕүҥ.

«Чыпчаал 20 үйэ» кинигэҕэ «Аан бастаан» диэн анал салаа баар. Онно электричество күүһүн Горнай оройуонугар туһаныы туһунан маннык суруллар:

— 1953 с. Бэрдьигэстээх оскуолата ( дириэктэр И.М.Васильев) Үөрэх министиэристибэтиттэн киинэ көрдөрөр аппарааты уонна «Киев» диэн двигатели туруорсан ылбыта. Оройуон сибээһин монтера Чертовских салалтатынан, 10-с кылаас үөрэнээччитэ Альберт Котенов, 8-с кылаас үөрэнээччилэрэ Петя Васильев, Степа Пахомов, Вася Иванов уотун тардан, 42 лаампа сэтинньи 7 күнүгэр Октябрьскай Революция бырааһынньыгар умайбыта.

Ити дьыл ЛМС 75 ат күүһэ күүстээх локомобил атыыласпыта суруллар.

Оттон 1954 с. «Үлэ күүһэ» хаһыат тохсунньу 22 күнүнээҕи нүөмэригэр маннык үөрүүлээх иһитиннэриини ааҕабыт:

— Бу Ленинскэй күннэргэ Горнайдааҕы луго-мелиоративнай станция саҥа тутуллан улаатан иһэр бөһүөлэгин олохтоохторугар улахан событие буолла. Манна электрическэй станция үлэҕэ киллэрилиннэ. Ильич лаампатын сырдык уоттара луго-мелиоративнай станция бары дьиэлэригэр күлүмүрдүү умайаллар. Манна бастакы массынньыыстарынан Сидор Алексеевич Парфенов, Илья Николаевич Андреев эбиттэр.

Хаһыат ити нүөмэригэр Мытаах нэһилиэгин Ленин аатынан холкуоһун 1954-1955 сс. кэскиллээх былаанын туһунан матырыйаал баар, онно этиллэр:

— Холкуос электростанциятын күүһэ производствоҕа туһаныллыахтаах. Молотилка, мэлииһэ, силорезка үлэлиэхтэрэ. Ити курдук электричество күүһүнэн маһы эрбээһин барыахтаах. Бор учаастагар молотилка мотор күүһүнэн үлэлиэхтээх.

Эргиччи уотунан хааччыллыы

— Бигэ туруктаах уотунан хааччыллыы Бэрдьигэстээххэ сүрүннээн 1967 с. саҕаламмыта, — диир начаалынньык Любомир Егорович.- Манна Бэрдьигэстээх икки дизельнэй электростанцияттан уоту туһанара. Онон сэлиэнньэҕэ ити кэмҥэ киэһэ 11-12 чааска уот архасара, сарсыарда биирдэ холбоноро. Өссө оччотооҕу дизель, биллэн турар, син биир улахан эрэлэ суоҕа.

Ол иһин Саха сирин бырабыыталыстыбатыгар оройуон салалтата туруорсан, Дьокуускайтан быһа үрдүк күүрүүлээх уоту тардыы өйөнөн барбыта. 1975 с. «Хатыҥ Үрэх — Маҕарас» ВЛ-110/10 кВ линия тутулллан, эргиччи уотунан хааччыллыы бу нэһилиэккэ улахан үөрүүнү аҕалбыта. Онтон 1977 с. ахсынньытыгар Бэрдьигэстээххэ үрдүк күүрүүлээх уот линията тардыллыыта сайдыыны-үүнүүнү түстээбитэ.

Нэһилиэктэргэ уот киириитин сылларынан көрдөрүүтэ

Эргиччи бу курдук уотунан хааччыллыы улууспут бары нэһилиэктэригэр ыытыллыыта оччотооҕу кэмҥэ үлэлээбит салайааччылар улахан ситиһиилэрэ этэ диэн элбэхтик сурулунна:

— 1978 с. Хотугу электрическэй ситимнэр ДЭС базаларыгар олоҕуран, Бэрдьигэстээхтээҕи учаастак тэриллибитэ. Киин электрическэй ситимнэргэ көһүү түмүгэр, 110/35/6 кВ «Бэрдьигэстээх» ПС, ВЛ-35 кВ «Бэрдьигэстээх —Дьиикимдэ» олоххо киирбиттэрэ, эксплуатацияҕа ылыллыбыттара;

— 1979 с. ВЛ-35 кВ Бэрдьигэстээх — Аһыма киирбитэ;

— 1981 с. ВЛ-35 кВ Дьиикимдэ — Өрт тутуллубута;

— 1982 с. ПАЭС 2500 үлэлээбитэ;

— 1984 с. ВЛ-35 кВ «Аһыма — Бэс Күөл»;

— 1991 с. ВЛ-35 «Аһыма — Орто Сурт», Орто Сурт с. 35/10 кВ;

— 1996 с. ВЛ-10 кВ «Орто Сурт — Кэптин».

Горнай электриктэрэ уот ситимин Илбэҥэҕэ тиийэ хааччыйаллар

Билиҥҥи кэмҥэ Бэрдьигэстээхтээҕи РЭС аҕыс электрическэй подстанцияны, 150-ча кэлим трансформаторнай подстанциялары көрөр-истэр, өрөмүөннүүр.

Үрдүк күүрүүлээх линияны барытын килэмиэтиринэн аахтахха маннык буолан тахсар: ВЛ-0,4 кВ — 227,68 км, ВЛ-10 кВ — 176,592 км, ВЛ-35-35(10) кВ — 374,29 км, ВЛ-110 кВ — 96,7 км. Биһиги РЭС-пит Горнай улууһун сиригэр-уотугар эрэ буолбакка, өссө Бүлүү улууһун Илбэҥэ сэлиэнньэтин уотунан хааччыйабыт, көрөбүт-истэбит, өрөмүөннүүбүт.

Өрөмүөннээһин үлэтин былааннаахтык ыыталлар

Билиҥҥи туругунан, Бэрдьигэстээхтээҕи РЭС-кэ 46 киһи үлэлиир. Күннэтэ улуус үрдүнэн уот тохтоло суох бэриллиитин хааччыйаллар. Урукку линиялар эргэрэн, ураты көрүүнү-истиини, саҥардыыны эрэйэллэр. Ол курдук сыллата уоту тарҕатар ситимҥэ тэрилтэ үлэһиттэрэ нэһилиэктэри кэрийэ сылдьан, улахан өрөмүөн үлэтин ыыттылар:

2011 с. Бэс Күөлүгэр,

2012 с. Өркө,

2013 с. Дьиикимдэҕэ,

2014 с. Күөрэлээххэ,

2015 с. Кэптиҥҥэ,

2016 с. Аһымаҕа,

2017 с. Бэрдьигэстээххэ.

Аҥардас быйылгы сылга Аһыма — Орто Сурт икки ардыгар 60 иккилии тирэхтээх баҕананы, Бэрдьигэстээх — Аһыма икки ардыларыгар түөрт атахтаах 42 улахан баҕананы уларыттылар.

Олохтоохтор махтанабыт

Ити өрөмүөннэргэ, күннээҕи үлэҕэ-хамнаска да кэлэктиип түмсүүлээҕин, ураты эппиэтинэстээҕин көрдөрөр. Нэһилиэккэ сылдьан, дьон-сэргэ махталын ылаллар. Тэрилтэ салайааччылара бастыҥ үлэһиттэрин махтана ахталлар: маастар Петр Петрович Большакову, электромонтердар Егор Григорьевич Лукины, Климент Кириллович Егоровы, Михаил Алексеевич Пестеревы, Василий Романович Иванову, Григорий Иванович Алексеевы, Макар Николаевич Максимовы, суоппар Нурдин Токтогулович Тулемушевы, тыраахтарыыс Егор Иванович Даниловы, диспетчердэр Владимир Семенович Леверьевы, Афанасий Иванович Петрову, маастар Данил Иванович Жиркову о.д.а.

Коллектив ханнык баҕарар кэмҥэ ахтар-саныыр, ураты махтанар дьонунан улууска бу салаа сайдыытын төрүттэспиттэри ааттыылар: Виктор Львович Торовы, Петр Петрович Исаковы, Николай Афанасьевич Яковлевы, Михаил Леонидович Черниковы, Михаил Петрович Лубнины.

Горнай улууһугар энергетика сайдыытыгар дьиэ кэргэнинэн кэлэн, олус кыһамньылаахтык үлэлээбиттэри астына бэлиэтииллэр: Владимир Семенович, Вера Демьяновна Малыхтары, Николай Семенович, Мария Владимировна Савчуктары, Александр Павлович, Галина Петровна Булычевтары.

Горнай энергетиктэрэ барыга-бары көхтөөх дьон

Бэрдьигэстээхтээҕи РЭС үлэһиттэрэ нэһилиэк, улуус уопсастыбаннай олоҕор өрүү көхтөөхтүк кытталлар. Нэһилиэк спартакиадата, кэнсиэрэ да буоллун, ким туох кыахтааҕынан күрэхтэһэ, кытта сылдьара олус хайҕаллаах. Ааһан эрэ сылга Бэрдьигэстээх дьаһалтатын кытта холбоһуктаах хамаандалара бастакы миэстэ буолбуттара. «Байанай» күрэхтэһиигэ өрүү көхтөөхтөр.

Бэйэлэрин кэлэктииптэринн да иһигэр, эмиэ спорт хас да көрүҥэр сыллата күрэстэһэллэр. Дьиэ-уот, коммунальнай хаһаайыстыбаны кытта тэрилтэнэн табаарыстыы көрсүһүүнү ыытааччылар.

Экология сылыгар «Ыраас гектаар» диэн ыҥырыыга кыттан, бэйэлэрин тэрилтэлэрин аттыгар Маатта үрэҕи ыраастаатылар. Тиэргэннэрин иһигэр Мария Петровна Арбыкина сибэккини сөбүлээн олордоругар махтаналлар. Быһата, туохтан да туора турбаттар.

Саахал тахсыбатын туһугар туруулаһаллар

Түмүккэ араас саахал тахсар түбэлтэтигэр хайдах бэлэмнээхтэрин туһунан ыйыталаспыппар маннык хоруйдаатылар:

— Электро-уотунан тохтоло суох хааччыйар туһугар күннэтэ кыһамньылаахтык үлэлииргэ дьулуһабыт. Хас биирдии үлэһиттэн ирдэбил олус күүскэ туруоруллар. Билиҥҥитэ икки УАЗ, биир сири дьөлө үүттүүр массыыналаахпыт, МТЗ, улахан бульдозер тыраахтардаахпыт, ГАЗ вездеходтаахпыт, остуолбалары туруорууга аналлаах массыыналаахпыт. Олор үчүгэй туруктаах буолалларын ситиһэбит. Өскөтүн саахал тахсар түбэлтэтигэр үс ПАЭС 2500 дизеллээхпит. Олор эргиччи үс суукка устата тохтоло үлэлииллэригэр оттук саппааһа баар. Ити 130-ча тн.

«Улуус олоҕо» бырайыак өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун, айар-тутар үлэлэрин туһунан кэпсиир. Чуолаан кинилэр бэйэлэрин ситиһиилэринэн, кыһалҕаларынан тыа сиригэр олоҕу туталлар. Хас биирдии улууска тиийдэххэ, Саха сирэ олус да киэҥин, ураты күндүтүн билэҕин. Оччоҕо киһи ханна баҕарар олоруон, үлэлиэн, сайдыан сөбүн итэҕэйэҕин. Биллэн турар, кытыы сиргэ олохсуйуу чэпчэки буолбатах, ардыгар — ыарахан да диэххэ сөп. Ол гынан баран, тыа киһитэ барахсан төрөөбүт дойдутугар тапталын иҥэрэн, дириҥ ис хоһоонноох олоҕу салайсар.

Проект «Жизнь в районах»: Приехал в Горный улус на заработки, а нашел любовь

Михаил Винтоняк приехал в Якутск из Украины в 1978 году. Тракторист по образованию, спустя неделю он устроился работать на стройку. К слову, тогда молодой специалист и представить себе не мог, что республика станет для него вторым домом. Об этом он рассказал проекту «Жизнь в районах».

«Окончив на родине училище, служил в Забайкалье, а после с друзьями отправился в Якутск. В то время уезжать на Север было очень перспективно, здесь платили хорошие деньги. Помню, коллеги пригласили меня с ними на заработки, мы прилетели в столицу республики. Пока искали работу и жилье, ночевали в аэропорту. Нас было трое, куда бы ни забрасывала судьба, все эти годы держались вместе», — рассказывает Михаил Иванович.

За тридцатилетний трудовой стаж он успел поработать на стройках Якутска, села Ытык-Кюёль Таттинского улуса, пилораме и ферме Атамайского наслега в Горном районе. Здесь же познакомился с будущей женой Евдокией Петровной. Она — библиотекарь, он — строитель, вскоре у молодой пары родились дети.

«Мы вырастили дочь и пятерых сыновей. К несчастью, один из них погиб, замерз на улице. Остальные — уже семейные люди. Дочка живет в Якутске, сыновья — в Бердигестяхе, парни все умные и спортивные. Старшие отслужили в Морфлоте, один сейчас занимается бизнесом, другой окончил физкультурный институт, младшие — специалисты по водоснабжению и газификации. Дочь – историк, моя гордость. У всех есть высшее образование. Поднять на ноги шестерых детей было очень трудно, приходилось много работать. Когда они учились в университете, я даже жил в Якутске, а жена — в Бясь-Кюеле», — говорит Винтоняк.

https://www.youtube.com/watch?v=_F50c7a11nI

Сегодня Михаил Иванович и Евдокия Петровна — примерные дедушка и бабушка, у них 13 внуков. Детский смех звучит в доме супругов почти каждые выходные. «Сыновья с детьми частенько нас навещают. Семейные праздники отмечаем за одним столом», — признается собеседник.

За долгие годы жизни в Якутии он успел внести свой вклад в развитие строительной отрасли и сельского хозяйства, создал крепкую семью и построил большой дом.

Единственное, чего пока не удалось сделать многодетному отцу и деду, так это выучить якутский язык. «Годы уже не те», — с улыбкой говорит Михаил Иванович.

Проект «Жизнь в районах»: Горный улус гордится инициативами общественников

В рамках проекта «Жизнь в районах» сегодня мы расскажем о работе программы по поддержке социально ориентированных некоммерческих организаций в Горном улусе. Одними из ее основных задач являются создание условий для деятельности общественных организаций, максимальное использование их потенциала для эффективного решения социально значимых проектов.

«Общественные организации нашего улуса в основном выступают посредниками между органами исполнительной власти и населением. Постоянно организуют публичные диалоги по ключевым вопросам развития наслега, улуса, защищают права и свободы жителей района», — рассказывает начальник отдела социальной политики администрации Горного улуса Ольга Скрыбыкина.

Общественные организации осуществляют свою работу благодаря муниципальной и республиканской грантовой поддержке, полученной на конкурсной основе. Так, например, в конкурсе департамента по развитию гражданских инициатив РС(Я) на 2015 год выиграли проекты: НКО «Координационный совет «Сайдам» Шологонского наслега – 940 тысяч рублей, «Координационный совет «Тумэн» Кировского наслега — 849 тысяч рублей, «Координационный совет общественности «Сомоҕо» Одунунского наслега — 265 тысяч рублей, «Координационный совет «Ситим» — более 3 млн рублей.

В августе 2015 года состоялся конкурс на грант главы Якутии на лучший молодежный проект социально-экономического развития городских и сельских поселений. От Горного улуса участвовали 4 проекта, из них 2 стали победителями: это «Реконструкция площади Победы в Атамайском наслеге» (автор Айсен Павлов) по направлению «Благоустройство населенных пунктов» — 1 млн 150 тыс. рублей, «Мамин сундучок» Мытахского наслега (автор Виктория Павлова) по направлению «Организация бытовых услуг» — 950 тысяч рублей.

В мае 2013 года создан Общественный совет МР «Горный улус». В его состав входят 15 членов, председателем избран Петр Васильев. Во всех наслегах работают общественные советы, действует общественный контроль в Атамайском, Мытахском, Одунунском наслегах, где вводятся новые социальные объекты.

На 1 января 2016 года на территории улуса работают 115 общественных организаций, из них 40 түөлбэ (микрорайоны), которые ведут работу с различными категориями населения и оказывают социальные услуги, из них 15 зарегистрированных НКО могут быть участниками конкурса на предоставление субсидии из государственного бюджета. Но тем временем считается, что есть проблемы по регистрации общественных организаций. «Низкая численность зарегистрированных СО НКО связана с нехваткой профессиональных и специальных знаний в области делопроизводства и менеджмента у руководителей НКО и с отсутствием финансовых средств для прохождения государственной регистрации. В целях оказания методической помощи СО НКО в 2015 году по распоряжению главы улуса создана улусная экспертная группа. Она два раза в год выезжает в наслега и оказывает методическую помощь, принимает участие в защите проектов деловых игр», — рассказывает Ольга Николаевна.

За 2015 год юридическую регистрацию прошли МО «Мытахский наслег», МО «Маганинский наслег», МО «Малтанинский наслег», МБОУ «БСОШ», МБОУ БСОШ им.С.Данилова. В феврале в институте управления при главе Якутии прошли обучение 11 членов СО НКО. Два раза в год проводятся обучающие семинары для общественных организаций. В декабре был организован форум-выставка общественных организаций, на котором руководители лучших из них были поощрены.

В улусе из 9 наслегов 7 имеют юридическую регистрацию как «Координационный совет общественности», куда включены все организации. Наиболее востребованными для населения услугами, предоставляемыми СО НКО, являются организация клубной, кружковой, досуговой деятельности, консультационные, информационные услуги по пропаганде и формированию здорового образа жизни, духовно-нравственное воспитание детей и молодежи, предоставление ухода и охраны исторических и культурных памятников, природных заповедников.

«Ситим» — народная инициатива

Некоммерческая организация «Координационный совет общественности «Ситим» Атамайского наслега был организован в марте 2008 года с целью создания и совершенствования условий для успешного общественного движения, координирования деятельности общественников в наслеге.

В него сразу вступили Совет женщин «Далбар Хотун», Совет ветеранов «Тирэх», детская организация «Чыпчаал», Клуб молодых педагогов «Исток», родительский комитет «Дьулуур», молодежный клуб «АНЫК», Клуб «Түһүлгэ симэхтэрэ», общество инвалидов «Дьулуур», Клуб мужчин «Атамай хоһууннара», Общество «Знание», Клуб «Сканди», Клуб предпринимателей «Байдам», Землячество «Атамай», микрорайон «Эрчим», общество трезвости «Чэбдик», клуб многодетных семей.

Председателем правления является Екатерина Петрова. «За то время, что мы работаем, у нас много достижений. Стали победителями I этапа конкурса 2014 года по распределению субсидии из государственного бюджета Республики Саха (Якутия) социально ориентированным некоммерческим организациям по проекту «Поддержка общественных инициатив» в сумме 786 тысяч рублей. Так, в рамках подпроекта детского движения «Чыпчаал» «Помним, гордимся, благодарим» созданы фотопрезентации о солдатах, ушедших на фронты Великой Отечественной войны из Атамайского наслега, сняты видеосюжеты о ветеранах тыла и труда, собраны материалы о земляке, Герое Советского Союза Владимире Лонгинове, создан раздел «Никто не забыт, ничто не забыто» в виртуальном музее Атамайского наслега», — поделилась она.

«По подпроекту микрорайона «Үрдэл» «Детская спортивная площадка» приобретены футбольные ворота, баскетбольные щиты, волейбольные стойки и детский игровой комплекс, — продолжает рассказывать о достижениях Екатерина Петрова. — Совет мужчин «Атамай хоһууннара» по подпроекту «По следам истории» разработал историко-краеведческий маршрут до туристической базы в местности Түгэнэ и многое другое. На первом этапе конкурса тоже выиграли 1 млн рублей. Реализуемый проект называется «Атамай: лента времени», ее авторами являются члены молодежной организации «АНЫК». Сейчас они работают над созданием кинолетописи об Атамайском наслеге к 125-летнему юбилею и в рамках проведения Года российского кино. Приобретено необходимое оборудование, организованы обучающие семинары, ведутся планомерная работа кружка и лагеря, съемочный процесс над фильмом».

Уроки для поколений

Постоянный читатель и общественный корреспондент республиканской газеты «Саха сирэ» Валентина Яковлева живет в селе Бясь-Кюель Горного улуса. 33 года она проработала в детском саду, а сегодня находится на заслуженном отдыхе. Впрочем, скучать активной общественнице не приходится, ведь она возглавляет наслежную организацию «Знание». «Мы работаем с 2005 года, все это время я являюсь председателем организации», — рассказывает она. По ее словам, общество «Знание» – настоящий аккумулятор интеллектуальных сил села.

https://www.youtube.com/watch?v=Z6-YyXoCkNc

«В состав нашей команды входят учителя, врачи, библиотекари, общественные деятели, народные мастера наслега. Люди с большим жизненным опытом, которым есть чем поделиться и что рассказать молодежи. Раз в месяц мы проводим тематические лекции в школах и дошкольных учреждениях. Рассказываем молодому поколению о пользе здорового образа жизни, поднимаем вопросы сохранения экологии и охраны природы, а также духовного воспитания и культуры. Как правило, ребятам такие уроки очень нравятся, они проходят в формате диалога, и здесь не ставят оценок, — делится Валентина Яковлева. — Отметим, каждый год состав общественной организации пополняют молодые специалисты, в школах они проводят «Уроки успеха». Общественники уверены, их деятельность позволит повысить эффективность образовательной системы и нравственного воспитания школьников».

Как раз об этом Валентина Яковлева пишет в своих статьях. В интервью проекту «Жизнь в районах» она призналась, что журналистика — это ее хобби. Общественным корреспондентом она работает без малого 20 лет.

К слову…

Горный улус славится активными общественниками. Они давно поняли, что развитие гражданского общества в районе принесет свои плоды. Народная инициатива необходима для расширения социального партнерства, координации деятельности и активизации работы НКО и общественных объединений.

В улусе ежегодно проводятся:
— Конкурс технических разработок и проектов «Юный новатор» для учащихся школ на малый грант главы МР «Горный улус».
— Деловая игра «Молодой фермер».
— Деловая игра «Молодежь — инновационно-стратегический ресурс развития».
— Межулусная деловая игра «Содружество молодежи Горного и Кобяйского улусов».
— Конкурс для учащихся школ на грант главы МР «Горный улус» среди детских общественных объединений.
— Конкурс проектов для общественных организаций «Ситим», направленный на восстановление внутрисемейных отношений.

Улуус олоҕо: Оҕолорун иннилэригэр ытык иэһин төлөөбүт Ийэ

Гаас киирбит Бэс Күөлүгэр дьон олоҕо-дьаһаҕа быр-бааччы буолбута көстөр. Ким да урукку курдук оһох сабаары тиэтэйбэт. Саҥа тутуу элбээбит, ыал аайы баанньык, араас быһыылаах гына киэргэтиллэн, оһуордаан оҥоһуллубут олбуордар. Биир оннук дьиэ хаһаайкатынан Анастасия Иванова буолар. «Улуус олоҕо» бырайыак кини алаһа дьиэтигэр ыалдьыттаата.

“Ийэ баар бу сиргэ аан дойду аанньала…”, — диэн мээнэҕэ эппэтэхтэрэ чахчы. Дьоруой ийэ Анастасия Никифоровна Иванова дьиэтэ биһиги сылдьарбытыгар сылааһынан сыдьаайарга, итиинэн илгийэргэ дылы. Бу киэһэ ийэ барахсан төрөппүт оҕолорун уонна сиэннэрин ыалдьыттата ыҥырбыт. Дьиэ иһэ кырачааннар мэниктээн сүүрүүлэринэн, бииргэ улааппыт дьон күө-дьаа кэпсэтиилэринэн туолбут.

Анастасия Никифоровна Дьоруой үрдүк аатын 1999 с. Саха Өрөспүүбүлүкэтин бастакы Президенэ Михаил Николаев Ыйааҕынан ылар чиэстэммитэ. Оччолорго дьоруой буолуу үөрүүлээх эрээри, түбүгэ уон оччонон этэ. Биэс кыыс, биэс уол оҕону төрөппүт ийэ бу курдук кэпсээннээх буолла.

— Мин олох эдэр сааспар ыал буолбутум. Бииргэ төрөөбүттэрбэр улахан кыыспын. Балтыларбын, бырааттарбын бэйэм көрөн улаатыннардаҕым дии. Онон элбэх оҕолоох буолууттан олох чаҕыйбатаҕым. Түөрт оҕобун манна төрөппүтүм. Үчүгэйкээн эдэр биэлсэр кыргыттар бааллара. Оччолорго доруобай буоламмын чэпчэкитик оҕолонор этим. Кэргэммин кытта дьиэ ис-тас үлэтигэр тэбис-тэҥҥэ сылдьааччыбыт. Дьиэ да тутуута буоллун, күрүө да буоллун, олоҕум доҕорун кытта тэбис-тэҥҥэ түсүһэрим. Итинник үчүгэй баҕайытык ньир-бааччы олорон истэхпитинэ, кэргэним 48 сааһыгар өлөн хаалбыта. Уон кырачааннаах тулаайах хаалбыт дьахтар санныгар оҕолору атахтарыгар туруоруу, үөрэттэрии, сүөһү-ас иитии барыта сүктэриллибитэ.

**Аҕабыт өллөҕүн утаа кини дьоно оппун-маспын тиэйэн абыраабыттара. Кэргэммин кытта үлэҕэ тэбис-тэҥҥэ сылдьыбытым, соҕотох хаалбытым кэннэ олус абыраабыта. Онтон атын бастаан утаа олох тугу гыныахпын билбэккэ сылдьыам этэ дии саныыбын. Кэргэним өлбүтүгэр олус да тулаайахсыйбыты-ым. Кистээбэккэ эттэххэ, санаам олус түспүтэ. Хайдах гынан оҕолорбун дьон гынаттыыбын диэн санаа биир кэм дууһабын, сүрэхпин аалара. Хайаан да үлэһит уонна үөрэхтээх оҥоруохтаахпын диэн бигэ санаа ылыммытым. Ити тапталлаах кэргэним иннигэр иэспин толоруу курдуга.
Ас-таҥас да көстөрө уустук кэмнэрэ этэ. Аны хамнас кыра. Бачча элбэх оҕону аһатыаххын наада. Куулунан бурдук атыылаһан, бэйэм килиэп, буулка буһарарым. Итиэннэ иистэнэр буолан абыраммытым. Кыһыҥҥы таҥастарын бэйэм тигэрим. Этэрбэстэрин улларарым. Оҕолорбун окко, хара үлэҕэ бэйэбин кытта тэбис-тэҥҥэ илдьэ сылдьарым. Ким от мунньар, ким наһыылкалыыр, ким хотуур тутар. Хотоҥҥо буоллаҕына ким ынах ыыр, ким балбаах соһор. Ол курдук бары субуруспутунан дьиэ ис-тас үлэтигэр сылдьарбыт. Элбэх оҕону ханна хаалларыахпыный, барыларын сайылыкка илдьэ тахсан, үрдүттэн хоно сылдьан оттуурбут. Онон оҕолорум хара үлэҕэ үөрэнэннэр, көмөлөһөннөр, сыыйа ыарырҕаппат буолбутум.

** Элбэх оҕолоох ийэҕэ саҥа үөрэх дьыла саҕаланара эмиэ туспа түрүлүөн бөҕө буолара. Улахаттар аччаабыт таҥастарын уларытан-тэлэритэн син бары мааны баҕайы буола түһээччилэр.

«Эбээ наһаа минньигэс» сиэннэр ыллыыллар

** Оҕолорбун барыларын үлэҕэ тус-туспа эбээһинэстээх буолалларын ирдиирим. Кими да ордорбокко, эн маны гыныахтааххын диэн ирээттээн үллэрэбин. Ол олус көмөлөспүтэ дии саныыбын. Үлэһит буоллаҕына, бэйэтэ абыранар буоллаҕа. Куруук үөрэтэ-такайа сылдьааччыбын. Улахан дьоҥҥо хаһан даҕаны утары тыл бырахсыбат буолуҥ диэн өйгө-санааҕа иитиллибиттэрэ. Үчүгэй киһи буола улаатара оҕоттон бэйэтиттэн олус тутулуктаах.

https://www.youtube.com/watch?v=BhWsBloyPEc

**Улаханнык эппэппин эрээри, билиҥҥитэ арыгыны иһэр, табахтыыр оҕо суох. Киһи күүстээх санаалаах буолуохтаах дии саныыбын. Бэйэм да арыгы испэтэҕим. Аһыы аһы аһаабытым буоллар, бачча элбэх оҕону хайдах атахтарыгар туруоруом этэй?!

**Тиэхиньикэҕэ да сыстаҕаспын. Чех диэн ааттаах от охсордоох этибит. Билигин даҕаны тиэхиньикэни өрөмүөннүүргэ уолаттарбын кытта тэбис-тэҥҥэ түсүһэбин. Бэрдьигэстээххэ саппаас чаас атыылаһа киирдэхпинэ, атыыһыттар тыраахтары ыытаҕын дуо диэн соһуйааччылар.

**Ол уустук кэмнэри туораан, билигин санаам хоту оҕолорум үөрэхтэнэн, үлэһит буоллулар.Араас идэни бары баһылаатылар. Улахан уолум Кирилл Викторович ыал улахан оҕото буолбута да таайдаҕа, муниципальнай сулууспа үлэһитэ. Атыттар бэтэринээр, оҕуруот аһын үүннэрээччи, иистэнньэҥ, иитээччи, музыкальнай үлэһит, ювелир… Билигин бу Атамайга бэйэм аттыбар 6 оҕом олорор. Онон кырдьар сааспар өйөбүл ортотугар олорорбуттан үөрэбин. 28 сиэннээх дьоллоох эбэбин. Ийэ киһи үөрэрим диэн бу буоллаҕа дии…

Проект «Жизнь в районах»: «Золотые» руки Владимира Сидорова

В рамках специального проекта «Жизнь в районах» мы продолжаем рассказывать о тружениках Горного улуса. 73-летнего Владимира Сидорова в родном селе Кептин знают не только как хорошего человека, друга, коллегу, но и как лучшего рационализатора. Несмотря на возраст, он продолжает работать и даже намерен изобрести чудо-печь, о которой раньше можно было только мечтать.

«Сейчас работаю над проектом уникальной печи, она сможет работать сутками без добавления топлива. Вечером положил дрова или уголь и только через 24 часа вспомнил про нее. Кстати, первые наброски и материал, из которого буду делать печь, уже есть, даже расчет составлен. Думаю, скоро смогу похвастаться своим изобретением», — рассказывает Владимир Сидоров.

Техникой и строительством он увлекается с ранних лет. Свою трудовую деятельность Владимир Николаевич начинал с тракториста, многие годы работал водителем, потом сантехником, а в 90-х увлекся производством печей.

«В то время построить теплый гараж в деревне было трудно, приходилось сооружать и ремонтировать печи из подручных средств. Знаний в этом деле у меня не было, учился всему, как говорится, не отходя от станка. В итоге освоил профессию сварщика, дело пошло в гору. Всем очень нравятся мои печи, много заказов поступает, причем не только в Кептин, но и из других наслегов улуса», — говорит он.

https://youtu.be/3vx29C60trU

— Владимир Николаевич, какие помещения способны отапливать ваши печки?

— Здания до 500 квадратных метров. Печи я собираю из листов стали. Сначала внутреннюю часть, потом коробку. Топить их можно деревом и углем. Лучше, конечно, углем, так более экономично. К примеру, 20 тонн угля и 40 куб.м. дров хватает на три -четыре месяца. Раньше в гараже наслежной администрации стоял котел КВ-300, это была большая головная боль для нас — очень неустойчивый, в нем быстро появлялись дыры. Сейчас стоит моя печь, работает без перебоев уже третий год. Еще несколько таких же установлены в Бердигестяхе, предприниматель Петр Андреев приобрел у меня аж семь печных установок.

— Как долго ваша печь может обогревать здание?
— Она спокойно держит тепло до пяти-семи часов. Это хороший показатель, так как раньше заводские печи нужно было отапливать каждые 1,5 часа.

Как стало известно проекту «Жизнь в районах», недавно Владимир Сидоров собственноручно соорудил настоящий грейдер. Машина очищает главную улицу Кептин от сугробов. Рационализатор всю домашнюю работу делает на созданных своими руками мини-машинах.

Улуус олоҕо: Эдэр исписэлиистэргэ анаан дьиэ тутулунна

Горнай улууһугар Кэптиҥҥэ саҥа тутуу элбэх. Атын сиртэн кэлбит киһи хараҕар тута быраҕыллар. Тутуу барыыта 700-кэ нэһилиэнньэлээх кытыы дэриэбинэ сайдыытыгар сүҥкэн оруоллааҕа чахчы. «Улуус олоҕо» бырайыак суруналыыстара эдэрдэргэ тутуллубут дьиэни көрдүлэр.

Манна кэтэх ыаллар дьиэлэрин киин ититэр ситимҥэ холбооһун бырагыраамата үлэлээбитэ, тыа сирин олоҕун быдан чэпчэппит. Ордук кырдьаҕастар абыраммыттар. Былырыын 36 ыал холбоммут буоллаҕына, быйыл 12 ыал оһох оттор түбүгүттэн босхоломмут. Дьэ, бу үчүгэй, киһи сэргиир хамсааһына.

Олохтоохтор үөрэ кэпсииллэрэ манан муҥурдаммат. Дьиэлэрин толору хааччыллыылаах оҥосторго кыах үөскээбитин бэлиэтииллэр. Бу соторутааҕыта толору хааччыллыылаах 4 кыбартыыралаах уопсай дьиэ тутуллан киирбит. Уруккута дьыссаат дьиэтин ыччатынан көтүттэрэн, туһаҕа таһаарбыттар. Нэһилиэк дьаһалтата бу дьиэҕэ эдэр исписэлиистэри олордорго быһаарыммытын хайгыахха эрэ сөп.

Бу саҥа дьиэ олохтоохторунан кимнээх буолбуттарын билээри киирэ сырыттыбыт. Сып-сырдык дьиэ иһигэр эдэр ыал ийэтэ Марфа Яковлева кыракый кыысчаанын тэрилтэтигэр илдьээри тиэтэйэ-саарайа сылдьара. Киирээти кытта аан утары кэҥэс туалет уонна суунар хос бииргэ оҥоһуллубут. Кыракый кыысчаан баттаҕын да ситэ өрдөрбөккө, киэн туттубуттуу ол хос аанын арыйан көрдөрө охсоору сүүрдэ.
Эдэр ыал Яковлевтар манна Бүлүү Халбаакытыттан көһөн кэлбиттэр. Марфа Алексеевна олохтоох култуура дьиэтигэр уус-уран салайааччынан анаммыт. Режиссер идэлээх эдэр киһи кэпсиирэ-ипсиирэ, туттара-хаптара да атын. Кини манна үлэлии кэлэригэр эдэр исписэлиистэргэ туох көмө баар буолуон сөбүн туһунан туоһуласпыт. Онуоха нэһилиэк дьаһалтата дьиэ тутуллан үлэҕэ киирээри турарын туһунан эппиттэр. Итини бэрт сэргии истэн, бу Кэптиҥҥэ көһөн кэлбиттэр.

https://www.youtube.com/watch?v=mRph4lqpTLE

“Олорор дьиэлэннибит, оҕобут “Мичээр” оҕо саадыгар киирдэ. Бэйэбит үлэ буллубут. Үлэлииргэ-хамныырга онтон ордук туох баар буолуой? Сыыйа-баайа тэринэн иһиэхпит буоллаҕа дии”, — диир Марфа үөрбүттүү.

Марфа Яковлева үлэлии киирбит кулууба СӨ култуура уонна искусство президентскэй кииннэрин тиһигэр киирэн, 2013-2015 сылларга СӨ Ил Дарханын гранын ылыыга куонкурус кыайыылааҕынан тахсан, 3 мөл. солк. граны ылбыт. Бу үбүнэн кулууп иһин эпсиэйдээбиттэр, ыллыыр-туойар сценаларын саҥардыбыттар, кулууп тиэргэнин тимир илииһинэн күрүөлээбиттэр, ис-тас көстүүтүн тупсарбыттар, көстүүм атыыласпыттар. Киэҥ хайысхалаах култуура киинигэр библиотека, мусуой, кулууп үлэлииллэр. Өссө сиэрин ситэрэн, итии туалеттаах буолуоҕа. Онно анаан септигин хаһан бэлэм оҥорбуттар.

Дьэ, маннык тупсаҕай култуура киинигэр Марфа Яковлева курдук эдэр исписэлиистэр үлэлииллэр.

Проект «Жизнь в районах»: «Минута славы» Радомира Романова

В рамках спецпроекта «Жизнь в районах» мы расскажем об ученике пятого класса Атамайской средней школы им. В.Д. Лонгинова Горного улуса Радомире Романове, который удивляет друзей и знакомых своими талантами. Чем он только не увлекался: вольная борьба, бокс, волейбол, танцы. Однако есть у него одна необычная способность.

«Впервые мы узнали о ней пять лет назад, все произошло дома. Он подошел ко мне, поднял футболку и начал делать волны животом. Я очень удивилась, долго не могла поверить своим глазам, — рассказывает мама мальчика Августа Карбаканова. – У меня шестеро детей — три сына и три дочери. Радомир — старший ребенок. Творческий, любопытный и неусидчивый, он всегда тянется познавать что-то новое, хорошо танцует».

Увидев, как ловко сын управляет животом, сначала втягивая, а после вырисовывая различные фигуры, мать бросилась рассказывать о необычном таланте чада родственникам и друзьям. Повторить успех Радомира пытались младшие братья и сестры.

«Они, как и все люди, умеют только втягивать живот», — говорит мальчик. По его мнению, научиться управлять своим телом может каждый: «Нужно лишь в определенные моменты задерживать дыхание».

https://www.youtube.com/watch?v=p2aiqaQmNLs

Отметим, недавно Радомир принял участие в наслежном конкурсе «Минута славы». Завоевав сердца зрителей и жюри, он решил, что должен показать свой талант всей стране. «Теперь у нас есть мечта попасть на всероссийский конкурс талантов «Минута славы. И еще сын хочет учиться в Китае, на циркача», — говорит мама талантливого ребенка.

Сам же Радомир говорит, что больше всего из школьных предметов любит биологию и труд, и, возможно, еще раскроет свои таланты в агрономии или звероводстве.

Улуус олоҕо: Маалтааныга саха ынаҕын дэлэтиигэ улуус бырагыраамата үлэлиир

Саха сиригэр 2001 с. саха төрүт сүөһүтүн генофондатын харыстааһын туһунан сокуон ылыллан, бу төрүт дьиэ кыылын тэнитиигэ үлэ барар. Саха ынаҕын үүтэ киһиэхэ туһалаах, эттиктэринэн олус баай, итиэннэ боруодалар хаптарар ыарыыларыгар соччо бэриммэттэр дииллэр. Этэ сыа быыстааҕынан аатырыан аатырар.

Саха ынаҕын тэнитээри, Маалтааны бэйэтэ ураты хаһаайыстыбалаах буоллун диэн, нэһилиэк баһылыга, улууска тыа хаһаайыстыбатын сайдыытыгар бэйэтин кылаатын киллэрбит Валерий Дьяконов саха ынаҕын аҕалтарбыт. Кырдьаҕастар кэпсииллэринэн, былыр манна саха ынаҕын тутар эбиттэр. Онон маалтаанылар төрүт сүөһүнү иитиинэн дьарыктаммыттара үс сыл буолбут.

Онон сарсыарда эрдэ «Улуус олоҕо» бырайыак хамаандата саха ынаҕын көрөөрү, үлэһиттэри баттаһа хотоҥҥо тиийдибит. Бу уруккута эргэ хотону саҥардан оҥорбуттара хоп курдук көстүүлээх. Күһүҥҥү сыбаҕар олохтоох дьаһалта үлэһиттэрэ эмиэ көмөлөһөллөр эбит. Хотон иһэ сырдык, ыраас. Хаһаайынныы сыһыан баара харахха быраҕыллар. Дэлэҕэ даҕаны видеоҕа устааччы Николай Необутов, хаартыскаҕа түһэрээччи Мария Васильева: “Хата, хаамарга кураанах эбит”, — диэн үөрбүт саҥалара иһилиннэ.

Сүөһү көрөөччү Мария Тарабукина от киллэрэн элэстэнэ сылдьар. Туттарыттан-хаптарыттан көрдөххө, бу хайысхаҕа үлэлээбитэ ырааппыт чинчилээх. От сытын ылан, хоноҕор муостаахтар, холку баҕайытык турбут бэйэлэрэ, тэпсэҥнэһэн бардылар эбээт.

Быйылгы кыстыкка 75 тонна отунан сыл тахсыахтара. Ол эрээри отторо тиийбэт буолан, Хаҥаластан от атыылаһыахтаахтар. Нөмүгү нэһилиэгин фермерэ Евдокия Денисоваттан ыларга хайы-үйэ кэпсэппиттэр. Атыыласпыт отторун тиэйэн аҕалыыга улуустааҕы тыа хаһаайыстыбатын управлениета көмөлөһүөҕэ. Кыбыыга рулоннаах оттон ылан кыбынарын быыһыгар Мария Егоровна маннык кэпсээннээх буолла:
— Саха ынаҕа олус бор. Билигин бу киллэрбит оппун былдьаһа-тарыһа сиэхтэрэ аҕай. Быйылгы кыстык кэмигэр сүөһүлэрбитин иккитэ аһатабыт. Ынахтарбытыгар — 5, борооскуларга — 4 киилэ оту биэрэбит. Иччимсэхтэрин олус сөхтүм. Сайын сыһыыга аһыы сылдьан ыҥырдахха сүүрэн кэлээччилэр. Атын боруода сүөһүлэр үрүө-тараа барар, үөртэн быстан хаалар буоллахтарына, балар үөрүнэн сылдьалларын ордороллор. Быйыл 14 ньирэй төрөөтө. Ынахтарбытын кыратык ыы сылдьыбыппыт. Үүттэрэ кыра эрээри, хойуу этэ. Билигин ыабаппыт. Сайын ыыталаан кэбиһэбит. Тоҕо диэтэххэ, ыабыт кэммитигэр ньирэйдэрэ ыран-дьүдьэйэн хаалбыттара.

https://www.youtube.com/watch?v=7mV_rpXr6lw

Сүөһү көрөөччүлэр хамнастара тыа сиригэр син ама эбит. 20 тыһыынча солкуобай. Ол эрээри үп суоҕуттан хамнас төлүүргэ ыарахаттары да көрсөллөрө ханна барыай.
Кэптиҥҥэ саха ынаҕын иитиини сайыннарар туһуттан Тоҥуулаах диэн учаастакка хотон туппуттар. Быйыл онно сайылаабыттар. Ол эрээри адьырҕа кыыл буулаан, кутталы үөскэппит.

Улууска киһи кэрэхсиир бырагыраамата үлэлиирин кэпсээтилэр. Тустаах бырагыраама ирдэбилин быһыытынан биэс уонна онтон элбэх ынахтаах хаһаайыстыбаҕа хотон тутуутугар диэн биир төбөҕө 10 тыһыынча солкуобайы көрөллөр эбит. Онтон хотоннорун туттарга 350 тыһ. солкуобайы анаабыттар.

— 2017 с. СӨ Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ үп көрүөм диэбитэ инники үлэбитигэр эрэли саҕар. Саха ынаҕын иитиини өйүүргэ үп көрүллэрэ хайаан да наада. Барыта харчыга кэлэн иҥнэ турар курдукпут. Холобур, сайын дьону кэпсэтэн, биригээдэ тэрийэр киһи, кыстыкка сөп буолары оттуо этилэр буоллаҕа, — диир нэһилиэккэ тыа хаһаайыстыбатын исписэлииинэн үлэлиир Оксана Мордосова.

— Оксана Егоровна, бээрэ, бу уоккут төлөбүрэ да ботуччу ини?

— Уот эрэ буолуо дуо, хаһаайыстыбаҕа ороскуот элбэх буоллаҕа дии. Уоппутугар счетчигынан ыйга 4-5 тыһыынча солк. төлүү олоробут. Сүөһүлэр иһэр ууларын массыына тиэйэр. Хата, ону баһылыкпыт Валерий Николаевич дуогабардаһан, саха ынахтарыгар диэн босхо кутан абыраата.

— Идэһэлэнэн эрэҕит дуу?

— Билиҥҥитэ суох буоллаҕа дии. Сүөһүбүтүн элбэтэ сатыыбыт.

Ынахтар төрөөтөхтөрүнэ, сертификатынан нэһилиэктэргэ түҥэтэр былааннаахтарын сэргии иһиттибит. Онон саха ынаҕын иитии улууска кэскиллээх буолуоҕа диэн эрэл санаалаах хотонтон таҕыстыбыт.

Эксперт санаата

Константин Горохов, “Бытантай” генофонднай питомник салайааччыта:

— Горнайга биһигиттэн барбыт ынахтар турар буолуохтаахтар. Бу хаһаайыстыбаны салайбытым балтараа сыл буолла. Саха ынаҕын этэ диэн мраморнай буоллаҕа дии. Ол иһин кэпсэлгэ сылдьар, интэриэһи тардар буолла. Үүтэ хойуута. Саха ынахтара күөх от баар буоллаҕына, үчүгэйдик кыстаан сыл тахсаллар. Ардах быыһынан оттоммут оту да сииллэр, талымаһа суохтара үчүгэй. Саҥа төрөөбүт ньирэй хайаан да ийэтин үүтүн иһиэхтээх. Биһиги 6 ый устата эмтэрэбит. Итини тутуһуохха наада. Үчүгэйдик көрөн-истэн туруордахха, тэнийэр кыахтаахтар. Биһиги билигин 210 төбөнү кыстатан турабыт.

Проект «Жизнь в районах»: Скоро на экранах — «Атамайская летопись»

Камеры, осветительные приборы и аппаратная комната – телестудию в селе Бясь-Кюель Горного улуса трудно отличить от той, что мы привыкли видеть на экранах телевизоров. Она была создана местной молодежью специально к 125-летию наслега. Сегодня здесь снимают «Атамайскую летопись».

«Вся молодежь Бясь-Кюеля, а это больше трехсот человек, входит в общественную организацию «Анык». В прошлом году мы участвовали в грантовом конкурсе департамента гражданских инициатив, ныне преобразованного в министерство по развитию институтов гражданского общества. На суд комиссии представили проект фильма, посвященного 125-летнему юбилею Атамаймского наслега. В итоге выиграли грант на сумму один миллион рублей», — рассказала проекту «Жизнь в районах» председатель общественной организации «Анык» Татьяна Алексеева.

https://www.youtube.com/watch?v=Yy-egDIZ4to

Сегодня деньги освоены в полном объеме. В некогда пустых кабинетах наслежной администрации теперь располагается профессиональная телестудия.

«Мы приобрели три компьютера, профессиональную камеру, фотоаппарат, студийный фон в виде зеленой ткани. С помощью компьютерного дизайна на него можно накладывать различные рисунки, что позволяет нашим корреспондентам перемещаться в пространстве, не выходя из объективов телекамер», — говорит Татьяна Алексеева.

Отметим, основной материал для фильма ребята уже отсняли. Сегодня в студии идут монтажные работы. Планируется, что «Атамайская летопись» будет разбита на пять блоков. Первый расскажет об истории наслега, второй – о предприятиях села, третий посвятят общественным деятелям, четвертый расскажет о жизни Героя СССР Владимира Лонгинова, и, наконец, пятый – инициативной молодежи Бясь-Кюеля.

«Каждый блок будет идти в среднем по 15-20 минут. Монтаж фильма планируем завершить к Новому году, а после отправим материал в Национальную вещательную компанию «Саха». В течение 2017 года фильм будет транслироваться на ее телеканалах», — поделилась Татьяна Алексеева.

Улуус олоҕо: «Түһүлгэ симэхтэрэ» түмсүү кыттыылаахтарын Варвара Ефремова салайар

«Улуус олоҕо» бырайыак Горнай улууһун көхтөөх дьонун туһунан кэпсиир суруйууларын салгыыр. Бу сырыыга Бэс Күөлүн олохтоохторун, бииргэ түмсэн иистэнэр, оһуор анньар далбар хотуттар тустарынан билиһиннэрэбит. Истиҥ-иһирэх санаалаах ыал ийэлэрэ, эбэлэрэ ураты кэрэнэн сыдьаайар санааларын үллэһиннилэр.

Соторутааҕыта көхтөөх эбэлэргэ олохтоох дьаһалта дьиэ анаабыт. Онно көһөн киирэн, билигин ис бараанын оҥостоллор. “Улуус олоҕо” бырайыак суруналыыстара кинилэргэ ыалдьыттыы киирбиппитигэр, сахалыы сиэринэн көрүстүлэр, сүүспүтүн күлүнэн аҕаан, арыылаах алаадьынан айах туттулар.

Туох барыта бэрт кыраттан саҕаланар үгэстээх. “Түһүлгэ симэхтэрэ” диэн сиэдэрэй ааттаах түмсүүнү 65 саастаах Варвара Ефремова салайар. Варвара Ефимовна бастаан инбэлиит уолун Яковы кытта иистэнэн, өссө сиэлинэн өрөргө үөрэммиттэр. Ити 2005 с. этэ. Улуу Кыайыы 60 сылыгар анаан сон тикпиттэр. Ону дьон кэрэхсээн, кылтан өрүүнэн утумнаахтык дьарыктанан барбыттар. Ийэлээх уол дьиэҕэ олорон иистэнэллэрэ. Айар дьоҕурдаах Яков араас быыстапкаларга кыттан, дьон биһирэбилин ылара, ийэтин сүрэҕин үөрдэрэ. Онтон ийэ оҕото ыарахан ыарыыттан суох буолбутун кэннэ, бу таптыыр дьарыгын быраҕан кэбиспэккэ, өссө түмсүү тэрийбитэ.
Түмсүү чилиэннэрэ бары да Балбааралар эбит. Варвара Суханова сабы хайдах тобукка хатарга такайбыт. Варвара Иванова туоһунан тигэргэ үөрэппит. Харитина Суханова, Варвара Васильева, Валентина Захарова уо.д.а. түмсүүгэ киирэн, сатабылларын өссө дириҥэппиттэр, бу дьарык суолтатын, оруолун бар дьоҥҥо кэпсиир, тарҕатар кыахтаммыттар.

“Түһүлгэ симэхтэрэ” түмсүү чилиэннэрэ сайыны көрсө бэс ыйыгар туоһу хомуйа айылҕаҕа тахсар үтүө үгэстээхтэр. Сиэр быһыытынан уот оттон, айах тутан, алгыс ылаллар. Ити күн иистэнньэҥ дьахталлар күнү быһа тыаҕа сылдьан, айылҕалыын бииргэ алтыһаллар. Онтон хомуйбут туостарын сииктээх хараҥа сиргэ ууран, таҥастаан, сымнатан, иистэнэр турукка киллэрэллэр. «Сиэли урут аҕам хомуйар буолара. Кылынан өрөр дьоҥҥо сиэл олус наадалаах. Ол иһин сылгы иитэргэ быһаарынныбыт. 4 биэлээхпит. Сиэллэрин быйыл кырыйыахтаахпыт«, — диир бас-көс киһи Варвара Ефимовна.

Ефимовна Дьокуускайга олорор кыыһа иистэнэр дьоҕурдааҕын туһунан эмиэ киэн тутта кэпсээтэ. Эдэр киһи туоһунан оҥоһуктарынан үлүһүйэр. Илин-кэлин кэбиһэри, ураһа бэргэһэни оҥорбутун ийэ киэн туттан көрдөрөр.

https://www.youtube.com/watch?v=Oad8cOg2eE8

“Түһүлгэ симэхтэригэр” дьарыктанааччылар араас быыстапкаларга кыттар баҕалаахтар. Оннук кыах баарын ыйанан турар кылтан оҥоһуктар, сиэдэрэй көстүүмнэр, араас ойуу-дьарҕаа туоһулуур курдуктар. Хас биирдии үлэлэрин ааттаан, ураты айымньы курдук күндүтүк сыһыаннаһаллар.

Олохтоох дьаһалта бэркэ дьаһаммыт. Айар талааннаахтар маннык түмсэр, талааннарын арыйар дьиэлээхтэрэ олус үчүгэй. Арай эдэрдэр эбиллэллэрэ буоллар диэн баҕа санаалаах биһиги мааны дьону кытта кэпсэтиибитин түмүктүүбүт.

Проект «Жизнь в районах»: Работа доярки — не для всех

В рамках специального проекта «Жизнь в районах» мы продолжаем рассказывать о тружениках Горного улуса. Агафья Коврова начала работать на ферме 30 лет назад — пошла по стопам своей матери.

«Мама всю жизнь посвятила животноводству, частенько брала меня с собой», — рассказывает доярка Агафья Коврова.

Можно ли найти общий язык с… коровой? Работница крестьянского хозяйства «Атамай» Горного улуса уверена: да! Верность профессии и путь, исчисляющийся десятилетиями, — вполне достаточный срок, чтобы показать трудолюбие, доброе отношение к животным, дисциплинированность. Эти качества сегодня особенно ценятся у животноводов. «Ведь корову нужно не только вовремя покормить, но и относиться к ней с любовью. Тогда и результаты работы будут хорошими», — уверена собеседница.

https://www.youtube.com/watch?v=th4-nk4ogYc

В интервью она призналась: работу доильщицы иначе как изматывающей не назовешь. «Нелегко, конечно, особенно поначалу, но я уже привыкла, не жалею, что выбрала эту профессию», – словно оправдываясь, на бегу Агафья Коврова роняет слова и впопыхах показывает свое хозяйство.

В этой профессии женщина трудится почти всю сознательную жизнь: «За многие годы я искренне полюбила коров, они, как дети, требуют заботы, а порой и просто внимания. Я чувствую их тревогу, а они — моё настроение. Мы разговариваем на одном языке».

Коров в «Атамае» доят два раза в сутки, первая начинается, когда большинство деревенских жителей еще спят. Агафья Алексеевна заводит будильник на четыре утра — в половине шестого ей уже нужно быть на работе. Утренняя дойка длится несколько часов. «Сейчас стало немного проще. Три года назад мы переехали в новый современный хотон, перешли на автоматизированную систему. В летнее время в хозяйстве работают семь доярок, объем производства достигает 1,5 тонн молока в сутки, зимой показатели значительно снижаются. На каждую доильщицу в среднем приходится по 50-100 коров. Мне помогает дочь, она студентка, учится в Якутске на программиста, на летние каникулы приезжает домой. Как и мы, знает почти всех животных. А ведь у каждой есть свое имя. Для нас они совсем не одинаковые, кто-то любит вредничать, могут даже ударить, другие, напротив, очень ласковые. В этом и романтика нашей работы», — говорит она.

По мнению Агафьи Ковровой, профессию доярки рано списывать со счетов. Более того, героиня проекта «Жизнь в районах» уверена: работа эта с каждым годом становится перспективнее: «Сельское хозяйство и местных производителей сейчас активно поддерживает правительство республики. Создаются новые рабочие места, трудоустраиваются молодые специалисты. Я пришла работать на ферму сразу после школы, когда мне было всего 18, и вскоре поняла, что эта профессия станет делом моей жизни. Так и случилось».

Улуус олоҕо: Бэс Күөлүгэр олорор Сахамин ураты талаанын биир дойдулаахтара киэн тутта кэпсииллэр

«Сахамедиа» холдинг «Улуус олоҕо» бырайыагын чэрчитинэн Горнай улууһун дьонун-сэргэтин кытта көрсүһүүбүтүн салгыыбыт. Тыа сирин ньир-бааччы олоҕо киһи сүргэтин көтөҕөр. Ордук дьон көҕүттэн, оҕолуун-кыралыын айар-тутар ураты дьоҕурдаахтарыттан үөрдүбүт.

Сахалыы ааттаах Сахамин бэйэтин сааһыгар сөбө суох боччумнаах уол. Кини Бэс Күөлүн үһүс кылааһын үөрэнээччитэ. Ахсаан курдук ыарахан предмеккэ “4” уонна “5” сыанаҕа үөрэнэр. Ол эрээри саха тылын уруогун быдан ордорорун кэпсиир. Остуоруйа ааҕарын, мультипликационнай киинэлэри көрөрүн сөбүлүүр.

Уолчаан биир сөбүлүүр дьарыктаах. Ол – пластилинынан араас кыылы-сүөлү, киинэ, кинигэ геройдарын оҥорор. Имигэс илиилэр пластилины араастаан мускуйаллар. Ол аайы саҥаттан саҥа оҥоһук тахсан иһэр. Интэриэһинэйэ диэн Сахамин бу оҥоһуктара олус бытархайдар, маҕаһыыҥҥа атыыланар конструктордарга маарынныыллар. Мин бу талааннаах оҕо оҥоһуктарын көрө туран, арааһа, улааттаҕына алмааһы кырыылааччы буолара буолуо дии санаатым.

https://www.youtube.com/watch?v=u1WzfQagVIs

— Мин бэйэм айан оҥорорбун сөбүлүүбүн. Пластилин дьоруойдарым сорохторо мульткиинэлэртэн ылыллыбыттара. Онтон үтүктэбин. Билигин 126 оҥоһуктаахпын. Мин коллекциябар чоппуускалар, динозаврдар, ойуур кыыллара элбэхтэр. Тоҕо эрэ харахпар хаһан даҕаны көрбөтөх динозаврдарбын сөбүлүүбүн. Ийэлээх аҕам бу дьарыкпын олус өйүүллэр. Улааттахпына тутааччы буолуом. Үчүгэй, дьоҥҥо туһалаах үлэ дии саныыбын. Үчүгэй дьиэни тутан таһаарыам буоллаҕа. Пластилинтан оҥорорум туһалаах, буочарым олус тубуста, — диэн кэпсээтэ бэрт улахан киһилии Сахамин Павлов.

Проект «Жизнь в районах»: Учительница из Горного улуса инициировала строительство памятника матерям

О том, как непросто воспитать ребенка, отлично знают многодетные мамы. По статистике, это почётное звание носят более 17 тысяч якутянок. В Горном улусе первая мать-героиня родилась в Малтанинском наслеге, позже село Кептин стало лидером по числу многодетных семей в районе.

Многодетное материнство — это профессия, уверена учитель русского языка и литературы Кептинской школы Раиса Тимофеева. Она родилась и выросла именно в такой семье, где воспитывалось 11 детей. «А теперь нас более 140 человек. Считайте сами: 11 детей, 54 внука, более 70 правнуков и одна правнучка», — с гордостью делится собеседница.
В память о маме Раиса Иннокентьевна решила установить в родном селе памятник 13 матерям-героиням Малтанинского наслега. Инициативу поддержали односельчане.

«3D-проект будущего памятника «Слава матерям» мне помог создать мой ученик Эдуард Лукин. Вместе мы неоднократно представляли его на районных конференциях. Перед этим проделали огромную работу: собрали необходимые материалы, фотографии, сведения из родословных матерей-героинь, разработали дизайн и макет будущего памятника, посвященного подвигу тех, кто обычно остается незамеченным. Надеемся, что внесли свой вклад в благоустройство села», — рассказывает инициатор проекта.

Проекту «Жизнь в районах» удалось узнать, что на строительство объекта из местного бюджета уже выделено около 200 тысяч рублей. Планируется, что мемориал будет возведен во дворе Дома культуры — излюбленном месте отдыха сельчан. К слову, здесь частенько собирается молодежь, проходят все праздники и торжественные мероприятия наслега.

https://www.youtube.com/watch?v=UX9tRwTG2I0

По замыслу Раисы Тимофеевой, памятник будет иметь форму полукруга, монумент украсят национальные орнаменты, под ними установят портреты матерей с краткими сведениями о них. «Фишкой» должны стать орден «Мать героиня», а также 13 молодых берез, высаженных за ним.

«Деревья — одна из главных частей композиции, ведь они являются символом продолжения рода», — уточнила Раиса Иннокентьевна.

Улуус олоҕо: Сылгытын көмүскэ да биэрбэт Дьууруй Иванов Горнайга олорор

Дьөһөгөй оҕотун көрөн-истэн, иитэн, идэ оҥостубут дьон Саха сиригэр элбэхтэр. Кинилэртэн биирдэстэрэ – Юрий Иванов. Кини Атамай нэһилиэгин олохтооҕо. «Улуус олоҕо» бырайыак суруналыыстара сылгыһыты кытта көрсөн кэпсэттибит.

Дьууруй Уйбаныап 22 сааһыттан сылгыһыт. Былырыыҥҥа диэри бааһынай хаһаайыстыбаҕа үлэлээн баран, быйылгыттан кэтэҕэр дьарыктанар. Кыстыкка киирии кэмэ буолан, дьиэтин таһыгар убаһатын идэһэлэнэ сылдьарыгар түбэстибит. Кэргэнэ киниэхэ илии-атах буолан, тэбис-тэҥҥэ сүүрэр-көтөр.

— Сылгы диэн сахалар тутан хаалбыт баайбыт буолар. Бу баайбын көмүскэ да биэрбэппин. Бэйэм кэтэх хаһаайыстыбабар биир сылгы үөрдээхпин. Аҕыйах хонуктааҕыта Маҕарас быыһыттан булаттаан аҕалбытым. Дьиктитэ диэн сылгыһыт киһи үчүгэйи көрөр, талан көрөр идэлээх буолар. 60 сааспар тиийэн баран санаатахпына, сылгыһыт буолар дьылҕалаах киһи оҕо эрдэҕиттэн ананан төрүүр быһыылаах. Хайдах эрэ ис-искиттэн дьөһөгөй оҕотун барахсаны сөбүлүүр буолаҕын. Оҕо сырыттахпына кирпииччэ үктээһинигэр биир аты үлэлэппиттэрэ. Онтон ыла сылгыга ылларан, сыстан барбытым. Биһиги, сылгыһыттар, айылҕаҕа сылдьабыт, тоҥобут-хатабыт, кумаарга сиэтэбит, ол да буоллар, айылҕалыын уратытык кэпсэтэбит. Быһата, ураты дьоммут дии саныыбын, — диир убаһатын астыырын быыһыгар Дьууруй.

https://www.youtube.com/watch?v=7WnzSKz9KUI

Урут “Атамай” сопхуоска үлэлиир кэмигэр Бэс Күөлүттэн 5-6 көстөөх сиргэ баар ыраах учаастакка кыһыннары-сайыннары олорон үлэлээбит. Ол Ботомоойу звенотугар үлэлээбит сыллара киниэхэ олус күндүлэр. Хата, кэргэнэ Евдокия Семеновна оччолорго оҕолорун, дьиэтин-уотун бэйэтэ көрөн абыраабыт. “Эмиэ ыраах учаастакка бараҕын”, — диэн сорох дьахталлар курдук хомуруйбута буоллар, Дьууруй, арааһа, кыайан сылгыһыттыа суоҕа этэ. Оччолорго 400-кэ сылгыга тиийэ көрөллөрө.

Кини 1987 сыллаахтан аттааһын ньыматын баһылаабыт. Онон бэйэтэ бэтэринээр да курдук диэххэ сөп. Кинини бу дьарыкка бэтэринээринэй быраас, билигин Аһымаҕа олорор Егор Александров үөрэппитин умнубат. “Атамай” сопхуоска Уус Алдантан төрүттээх биллэр салайааччы буолбут Иннокентий Васильевич Бочкарев дириэктэрдии сылдьан, сылгыны иитиини сайыннарыыга күүскэ үлэлээбит. Ол саҕана уопут атастаһыннарыыны тэрийэн, Хаҥаласка кытта тиийэ сылдьыбыттар. «Сопхуос саҕана учуонайдары кытта шефтэһии тэриллэрэ олус үчүгэй, үлэҕэ-хамнаска көмөлөөх буолара. Биһиги сылгы баазабытыгар Николай Павлович Андреев диэн учуонай кэлэн үлэлээн, чинчийэн, үөрэтэн барааччы. Кини кулунчугу тохсунньуга диэри ийэтиттэн араартарбат этэ. Ол убаһалары улаатыахтарыгар диэри чинчийбитэ, ыйааһынныыра, хайдах улааталларын барытын тэтэрээккэ бэлиэтиирэ. Биһиги туох диэбитин барытын толорон, үлэлииригэр усулуобуйа тэрийэрбит«, — диэн салгыы кэпсээтэ ол ааспыты санаан-ахтан.

Кини куолаһыгар хайдах эрэ бэйэ үлэтинэн астыныы, таптыыр үлэттэн дьоллонуу иһиллэр курдук. Юрий Ильич тоҥмут-хаппыт, сыһыыга сыспай сиэллээҕи сылгылаабыт ыарахан үлэтэ сыаналаммытыттан да астынар. “Тыа хаһаайыстыбатын миниистиринэн үлэлээбит Айаал Степанов миэхэ министиэристибэ Махтал суругун туттарбытын олус күндүтүк саныыбын”, — диир махтаммыттыы.

— Билигин сылгы ыал аайы баар буолла. Ити үчүгэй бөҕө. Ол эрээри сылгылаан аҕалар киһи кэмчи буолан иһэр. Уопуттаах сылгыһыттары көрдөһөллөр да, биһиги сааһыран иһэр буоллахпыт. Эдэрдэр анаан-минээн дьарыктамматтар. Мин санаабар, билигин эдэрдэр сир ылан, бааза оҥостон, кыттыһан үлэлиэхтэрин наада. Биирдиилээн көрөн ырааппаккын. Син көрдөөтөххө, сылгыга үлэлиэн баҕалаах эдэр дьон бааллара буолуо ээ. Ат миинэр кыахтаах киһи аҕыйаата диэн хомойобун. Билигин сылгыһыкка үчүгэй таҥас-сап наада. Урут биһиги ыт саҕынньаҕы, үтүлүгү кэтээччибит. Бэргэһэ үчүгэй буолуохтаах. Оҕону сылгыга биһиги курдук оскуола эрдэхтэн сыһыарыахха наада. Хайаан даҕаны сылгыны таптыыр оҕо баара чахчы. Оннук оҕолору булуохха. Мин сайылыктаахпын. Куруһуок да буолбатар, сылгыга сыстыан баҕалаах оҕолору ыҥыырдыырга, аты миинэргэ үөрэтиэм этэ дии саныыбын, — диэн бэрт интэриэһинэй кэпсээнин Дьууруй Ильич түмүктээтэ.

Новатор из Бясь-Кюеля: Якутянин строит теплые и энергоэффективные дома за две недели

Тот, кто хотя бы раз бывал в селе Бясь-Кюель Горного улуса, наверняка видел этот двухэтажный коттедж. Хозяин дома – индивидуальный предприниматель Ефим Павлов. Строительством он занимается без малого уже 15 лет. Команда проекта «Жизнь в районах» побывала в гостях у местного новатора.

Нетипичный для Атамайского наслега Горного улуса жилой дом, построенный по современной канадской технологии, можно смело назвать одной из достопримечательностей села. Сложно поверить, но на строительство объекта ушло всего две недели. Всё благодаря сэндвич-панелям.

«Эта технология давно известна якутянам. Сэндвич-панели состоят из трех слоев. В качестве наружных используются ориентировано-стружечные плиты (ОСП). Раньше мы закупали их в Латвии, теперь в Санкт-Петербурге. В Якутске мой брат Владимир открыл собственную базу, где при помощи специального аппарата склеивает ОСП с полистиролом. В итоге получается новый прочный композитный материал», — рассказывает предприниматель.

https://www.youtube.com/watch?v=pl5Q7Wx9aks

Строительством Ефим Павлов занимается с 2002 года, хотя изначально планировал связать жизнь с профессией агрария. После школы, отслужив в армии, он поступил в Якутскую сельхозакадемию. Однако вскоре понял, что сельское хозяйство — не его конек. Куда больше парня интересовали архитектура и строительная промышленность. «Тогда я начал работать с братом. В 2000-х мы возводили каркасные дома, а недавно перешли на канадскую технологию строительства из сэндвич-панелей. Она, кстати, очень удобна и практична. Сначала собирается пол, потом — стены и потолок, процесс похож на конструктор», — поделился собеседник.

Впрочем, главный плюс технологии, по его мнению, — тепло и энергоэффективность зданий: «Мы строили дома и гаражи в Усть-Майском, Оймяконском, Мирнинском, Вилюйском и многих центральных районах республики. Все объекты прошли испытания якутской зимой».

Интерес к сэндвич-панелям есть и у жителей родного села Ефима Павлова. В Бясь-Кюеле он уже построил три гаража, а сейчас во дворе собственного дома возводит баню.

По словам строителя, занятость у него сезонная — с марта по ноябрь. Остальное время он посвящает семье и домашней работе. В частном доме ее хватает всегда.

Улуус олоҕо: Селена уонна саха кыһына

Кэптин орто оскуолатын онус кылааһын үөрэнээччитэ Селена Тарасова олус дьоҕурдаах оҕонон биллэр. Уруһуйдуурун сөбүлүүр, кэтэр таҥас моделларын айар, пластилинынан даарааһы оҥорор кыысчаан айылҕаттан бэриллибит талаанын сайыннарарга дьулуһар.

Селена дизайныгар олоҕуран “Уран” студия кыргыттара таҥас-сап эгэлгэтин тигэллэр. Кыысчаан Саха сирин брендинэн аатырар тымныы кыһын тиэмэтигэр уруһуйдаабыт моделлара бэртээхэй былааччыйа буолан таҕыстылар. Кини бу үлэлэрин саха кыһынын оһуордарынан ааттыыр.

— Ювелир идэтин баһылыахпын баҕарабын. Онно эбии дизайнер буоларым буоллар, олус бэрт буолуо этэ. Бу дьарыктар мин дьоҕурбар сыһыаннаах уонна, үлэһит буоллахха, хамнастаах даҕаны буолуо дии саныыбын. Икки коллекциябын олус биһирээбиттэриттэн сүргэм көтөҕүлүннэ, өссө айыахпын, кэрэни айыахпын баҕардым. “Хоту дойду дьүкээбилэ” норуоттар икки ардыларынааҕы куонкуруска 1 степеннээх лауреат буолбутум. Маны сэргэ “Саха сирин хаар уһуордара” норуоттар икки ардыларынааҕы куонкуруска эмиэ 1 степеннээх лауреат, гран-при аатын ылбытым. Мин уруһуйбар олоҕуран тигэллэригэр кыргыттар син уларытан-тэлэритэн биэрбит буолаллар. Ону утарсыбаппын. Салайааччым Татьяна Ильинична Лукавина миигин олус элбэххэ үөрэтэрин иһин махтанабын, — диэн кэпсээтэ уруһуйдарын көрдөрө-көрдөрө Селена.

Татьяна Лукавина ыытар куруһуогар моделы айыыга тоҕус оҕо дьарыктанар. “Ураннар” таҥас тигэллэригэр төрөппүттэр араас матырыйаалынан көмөлөһөллөр. Таҥаһы быһыыга маастар быһыытынан алын сүһүөх кылаас учуутала Марта Чемезова сүбэлиир-амалыыр.

https://www.youtube.com/watch?v=oMWrDUJDo5o

Татьяна Ильинична Селеналыын аны термопластигынан куукула оҥорору толкуйдууллар. Онон иккиэн анаан-минээн бу саҥа технологияны үөрэтэ сылдьаллар. Уһуйааччыта билиһиннэрбитинэн, Селена олус ураты көрүүлэрдээх, онон саҥа куукулалара бу сотору кэминэн биир дойдулаахтарын үөрдэригэр эрэллээх.

Проект «Жизнь в районах»: «Мягкое золото» из Магараса

В рамках проекта «Жизнь в районах» ЯСИА продолжает публикацию материалов о Горном улусе. Сегодня мы расскажем о том, как в наслеге Одуну развивают пушное производство.

С наступлением суровых холодов так и тянет поговорить о самом актуальном – шубе. Норка, лиса или соболь – выбор у якутянок большой. Другое дело — пока одни мечтают о такой одежде, другие уверены: возможность красиво выйти в свет не стоит жизней животных. Как бы то ни было, пушное производство в республике есть.

В селе Магарас Одунунского наслега живет чуть больше тысячи человек. Здесь есть школа, собственная библиотека, баня и даже музей, однако главная достопримечательность села – звероферма имени Сергея Жиркова. Её открыли в 1957 году, с тех пор здесь занимаются разведением пушного зверя. Только лис на предприятии более 700 голов. По меркам звероферм, это немного. К слову, местные звероводы количеству предпочитают качество.

«Мы выращиваем черную, снежную и красную лису, а в прошлом году закупили 20 голов соболей у одного из подмосковных совхозов. Сейчас у нас 15 соболей, адаптироваться к новым условиям и погоде смогли не все», — сообщила Клара Кривошапкина, показав нам длинные ряды клеток.

Зверовод по профессии, бригадиром на ферме она трудится без малого 35 лет. Признается: работу свою очень любит.

«Стать зоологом я мечтала еще со школьной скамьи, поступила в Соттинский звероводческий техникум в Усть-Алданском улусе, а после окончания вернулась в родной Магарас. С 1982 года работаю на звероферме. Коллектив у нас небольшой: четыре зверовода, два охранника и директор», — отметила она.

https://www.youtube.com/watch?v=MXvYfxHuSrk

По словам Клары Иннокентьевны, в год на звероферме забивают до 500 голов лис. После первичной обработки мех идет на продажу, но не в частные руки, а производителям. Одна шкурка обходится покупателям в шесть-семь тысяч рублей. Цена напрямую зависит от качества и длины меха.

«Обывателям кажется — ничего сложного: посадил зверя в клетку, насыпал корм и жди, пока вырастет, — говорит Клара Кривошапкина. — На деле работа зверофермы – тяжелый труд всего коллектива. Представьте, нужно закупить корм, правильно приготовить. Все это влияет на здоровье и физическое состояние животных, а значит, и конечный продукт. При этом средняя ежемесячная зарплата звероводов сравнима с ценой всего двух лисьих шкур».

Когда приходит время, животных усыпляют. На первичную обработку уходит около двух суток. Снятые шкурки обезжиривают, сначала вручную, а после в специальном барабане с опилками. Потом меха натягивают на деревянные доски и сушат. На заключительном этапе обработки уже готовые шкуры вновь бросают в барабан, заполненный опилками, слегка смоченными бензином. Такой процесс выделки придает товару блеск.

Отметим, выделка мягкого золота – зрелище не для слабонервных. Однако первый этап обработки шкуры команде проекта «Жизнь в районах» Клара Иннокентьевна все же согласилась показать. В небольшой комнате, усыпанной опилками, уже лежали мертвые лисы. Зверовод с помощью острого ножа очистила шкуру от жира. После все происходило согласно отработанному десятилетиями процессу: барабан — сушка — барабан.

Мясо зверя вместе с рыбными отходами будет скормлено обитателям зверофермы.

Сахалыы манна аах

Улуус олоҕо: Маалтааныга уһун үйэлээх ини-бии Алексеевтар олороллор

Горнай улууһугар Маалтааны нэһилиэгэ уһун үйэлээхтэр уутуйан олороллорунан аатырар. Ол курдук, манна 70-80 диэри саастаах 25 киһи, 81-90 саастаах13 киһи, 91 үөһээ саастаах 2 киһи олорор. Кинилэр ортолоругар Алексеевтар диэн бииргэ төрөөбүт кырдьаҕастар бааллар. Бииргэ төрөөбүттэртэн кыраларын Сэмэн дьиэтигэр ытык кырдьаҕастары кытта сэһэргэһэр кыахтанныбыт. Дьоммут үһүөн хоп курдуктар, чэмэлкэй сэбэрэлээхтэр. Арай Сэмэн барахсан икки көрөрүттэн мэлийэн, хараҥа быыһыгар сылдьаахтыыр. Бастакы группалаах инбэлиит.

Алексеевтартан улаханнара Алексей Михайлович 90 сааһыгар сылдьар, балта Мария Михайловна 88 саастаах, Семен Михайлович 80 саастаах. Үһүөн бэйэлэрин кэмнэригэр ыал буолан, алаһа дьиэ тэринэн, бур-бур буруо таһаарынан элбэх оҕоҕо күн сирин көрдөрбүттэрэ. Өлөксөй уонна Морууса тоҕустуу оҕолоохтор, Сэмэн алта оҕолоох.
Балтыларын бэрт минньигэстик Морууса диэн ааттыыллар. Өлөксөй уонна Мария — иккиэн тыыл бэтэрээннэрэ, Сэмэн — үлэ бэтэрээнэ. Онон дэриэбинэ ытык дьоно. Аны арыгы уонна табах сытыгар да турбаттар. Дьиҥнээх чөл олохтоохтор диэн кинилэр эбит.
Морууса бииргэ төрөөбүттэргэ соҕотох кыыс. Убайын Өлөксөйү кытта бииргэ өйөһөн олороллор, Сэмэнигэр да киирэн эмиэ көрөн-истэн тахсар. Онон эргиччи абыраллаах киһи диэтэҕиҥ. Убайдарын тылыттан-өһүттэн иһиттэххэ, билигин даҕаны барыларын дьаһайа олорор.

https://www.youtube.com/watch?v=yQ2Kbh-c588

Алексеевтар уһун үйэлэнии кистэлэҥин Сахамедиа «Улуус олоҕо» бырайыагын ааҕааччыларыгар арыйаллар

Собо, куобах суорҕан

Өлөксөй, 90 саастаах:

— Хампа диэн сиргэ төрөөбүппүт. Ньоҕодьо диэн сиргэ олорбуппут. Эһэбит булчут, тайахсыт этэ. Хара тыабыт тугу биэрэринэн аһаан-сиэн, уос үллэстэн олордохпут дии. Дьэ, итинник дьаһанан олордохпутуна, куор диэн ыарыы өрө турда. Онон куортан куотан түөрт хонугу быһа айаннаан Куудук диэн сиргэ көһөн кэлбиппит. Биир ынах, биир ньирэй соһуулаахпыт. 1953 с. Маалтааныга кэлбиппит. Уһун үйэлээх киһи диэн бэйэтин айылҕата быһыылаах. Собо битэмиинэ уһун үйэлээтэҕэ дии саныыбын. Үйэм тухары бултаан-алтаан кэлбит киһибин. Ахсынньы-тохсунньу тоһуттар тымныытыгар тимир оһоҕунан оттуллар балааккаҕа хоно сылдьааччыбын. Ойуурга сылдьар туһа бөҕө буоллаҕа дии. Хайа, уонна куобах суорҕан, куобах сон тоҥортон абыраатахтара. Оччолорго дойдубут Америкаттан бурдук атыылаһар этэ. Таҥас суох буолан, ол куулунан ыстаан, ырбаахы тигэн биэрэллэрэ. Урут тииҥи эккирэтэн тоҥмутум-хаппытым ханна барыаҕай? Булчут киһи түүлээҕи сырсан уонча көһү барар. Билигин ол сырыыларым таайан, тобугум ыалдьан эрэйдээтэ. Хайа, уонна уон алта сыл бэтэринээрдээбит киһи хааман аҕай кэллэҕим дии. Ол да буоллар, билигин даҕаны тыаҕа сылдьабын. Кыра да буоллар, бу балтыбыныын Моруусалыын хаптаҕастаан, сугуннаан, отонноон кэлээччибин.

Суотабайы биһирээтим

Морууса, 88 саастаах:

— Биһиги удьуорбутугар уһун үйэлээхтэр бааллара. Аҕабыт 107 сааһыгар, ийэбит 87 сааһыгар өлбүттэрэ. Ийэбит 20 сыл ыанньыксыттаабыта. Мин эмиэ үлэ бөҕөнү үлэлээн кэллэҕим дии, ама да ааспытын иһин. Суорунаҕа бурдук да тардарым, Саһыл да көрбүтүм, хотоҥҥо асчытынанда үлэлээбитим. Ол быыһыгар Кэптиҥҥэ 10 сыл дьиэ сууйбутум. Уопсайынан, 62 сааспар диэри үлэттэн илиибин араарбатаҕым. Дьэ, уонна тирии бөҕөтүн имиппит киһибин. Баччааҥҥа диэри түүлээҕи тутан кэллэҕим. Билигин хотоҥҥо доҕор буолан тахсыһабын. Санаам буолбат, ынаҕым синньин имэрийдэхпинэ сатанар. Киһи бэйэтин кыаҕынан көрөн хамсаныахтаах. Олорунан-сытынан кэбистэххинэ бүтэр буоллаҕыҥ.Аныгы олохтон суотабай төлөпүөнү олус биһирээтим. Төлөпүөннэһэр дьонум нүөмэрдэрин олох нойосуус билэбин. Урут оҕо сылдьан, тоҥон-хатан, билигин тобугум эрэ ыалдьар. Уонна барыта этэҥҥэ курдук. Билигин даҕаны аһы барытын аһыыбын, сыа да буоллун, талымастаабаппын. Киһи да күлэр.

Бодобуос Сэмэнинэн ытыктаан ааттыыллар

Сэмэн, 80 саастаах:

— Уһун үйэлэнии кистэлэҥэ диигит? Үөһээ ахтыбыттарга эбэн эттэххэ, аҕабыт балта Татыйаана 99 сааһыгар тиийбитэ. Мин 50-ча сыл уу таһан, Бодобуос Сэмэн диэн ааттаммытым. Билигин аны оҕолорбун “Бодобуостар” дииллэр. Бүөрдээҕинэн, хас эмэ көстөөх сиринэн эргийэрим. 50 сыл устата 6-7 массыынаҕа олордоҕум, уруулун туттаҕым,тимирдиин эллэстэҕим буолуоҕа. Урут суоппар киһи туох да киһиргээһинэ суох, бэйэтэ мэхээнньик этэ. Алдьанан оҥостон, көрүнэн эрэ сырыттаххына сатанаҕын.Олус ыарахан, эппиэттээх үлэм түмүгэр 4-тэ социалистическай күрэхтэһии кыайыылааҕа буолбутум. Билигин кырдьан олорон кэпсиирим, киэн туттарым ити баар. Кырдьык, уһун үйэлэнии удьуордуур быһыылаах уонна бэйэ төрүт аһын аһааһын киһи доруобуйатыгар олус бэркэ дьайара чуолкай курдук. Үрүҥ ас, балык, эт баар буолан, баччаҕа диэри этэҥҥэ сырыттахпыт. (Хаартыскаҕа Сэмэн хаҥастан бастакы — авт.).

Ыйыт-эппиэттиибит

Алексеев Алексей Михайлович:
— Мин өрдөөҕүтэ “Хоту” уонна “Алаас” диэн санаторийдарга сынньанан турабын. Балтыбыныын Мария Михайловналыын өрөспүүбүлүкэ иһигэр биир эмэ санаторийга сынньаныахпытын баҕарабыт. Путевканы хантан ылыахха сөбүй? Биһиги курдук саастаах кырдьаҕастарга биэрэллэр дуо?

Бу ыйытыыга хоруй ылаары (4112) 42-84-33 нүөмэрдээх “итии линияҕа”(ааҕааччылар маны туһаныаххытын сөп) быһа эрийбиппитигэр РФ социальнай страховкалааһыҥҥа Саха сиринээҕи салаатын быраапка отделын сүрүн исписэлииһэ Олеся Беляева тута маннык хоруйдаата:
— Биһиги тэрилтэбит инбэлииттэри эрэ хааччыйар. Өскөтүн А.Алексеев көннөрү биэнсийэлээх буоллаҕына, Биэнсийэнэн хааччыйыы фондатыттан эбэтэр социальнай көмүскэл салаатыттан ыйыталаһыан сөп.
Манна даҕатан эттэххэ, инбэлииттэр бу тэрилтэҕэ (4112) 42-84-33 нүөмэргэ “итии линияҕа” быһа эрийиэххитин (үлэ кэмигэр) сөп.

Сардана Гуляева, СӨ социальнай көмүскэлгэ уонна үлэ министиэристибэтин Горнай улууһунааҕы салаатын инбэлииттэри кытта үлэҕэ исписэлииһэ:
— Биэнсийэлээх, тыыл уонна үлэ бэтэрээнэ ааттаах-суоллаах кырдьаҕастар биһиги нөҥүө “Чэбдик”, Абырал”, “Якуткурорт” санаторийдарга путевка ылыахтарын сөп. Путевканы бэйэлэрэ да атыылаһан барыахтарын сөп. Оннук түбэлтэҕэ сынньанан кэллэхтэринэ тыыл бэтэрээнигэр путевкатын сыаната 100 быр. төлөнөр. Үлэ бэтэрээнэ путевкатын сыанатыттан 20 быр. бэйэтэ төлүүр. Маныаха быраас доруобуйатын туругунан ханнык санаторийга сөп түбэһэринэн ыытыахтаах. Сынньана барыан баҕалаах киһи тустаах салааҕа сайабылыанньатын эрдэ түһэриэн наада.

Проект «Жизнь в районах»: Горный улус — заповедная земля Якутии

85-летний юбилей Горного района – большой праздник для всех людей, чьи судьбы и помыслы связаны с этой прекрасной землей. Образованный в 1931 году, он славится уникальной природой, согрет и обустроен трудом жителей улуса.

Здесь развиваются сельхозпереработка, охотничье хозяйство и современная социальная сфера, ведется разработка полезных ископаемых. Особого уважения заслуживают старожилы района, внесшие своим трудом большой вклад в становление муниципалитета. Будущее улуса связано с активным взаимодействием органов власти и населения, продвижением творческой гражданской инициативы всех поколений.

Одним из приоритетных направлений экологической политики является создание системы особо охраняемых территорий «Ытык кэрэ сирдэр». В целях сохранения, воспроизводства и восстановления численности диких копытных, пушных зверей и мест их обитания в первозданной природе основаны природный парк «Синяя», ресурсные резерваты «Харыйалахский», «Бясь-Кюель». ООПТ занимают 35,7% от общей территории улуса. Местными красотами можно насладиться в ресурсном резервате парка «Синяя» и на озере Хаахынайдаах. Улус является местом высокой концентрации популяции лося в Центральной Якутии. Ведется работа по организации экологического туризма, созданию туристско-рекреационной инфраструктуры.

Особую притягательность для туристов представляют Синские столбы, которые начинаются ниже устья реки Маатта. Скалы высотой 70-100 метров образуют фигуры самых замысловатых форм: колонны, башни, арки, сквозные дыры, целые дворцовые и крепостные сооружения, а то и застывшие великаны или фантастические животные, птицы.

С 2009 года улус участвует в международном проекте по сохранению и размножению лесных бизонов. В Шологонском наслеге действует бизонарий «Тыымпынай», где содержатся 120 лесных животных.

Фауна улуса необыкновенно богата. Здесь обитают бурый медведь, лось, кабарга, косуля, а также пушные звери — красная лисица, соболь и другие. В густых зарослях лесов водятся рябчики, куропатки, тетерева, глухари. В речках и озерах встречаются водоплавающая дичь, кулики, карась, гольян, пеструха.

Основой экономики улуса является сельскохозяйственное производство, которое представлено мясо-молочным скотоводством, табунным коневодством. Начиная с 1994 года, идет разведение якутской породы скота. В Одунунском наслеге работает ведущее предприятие республики по клеточному звероводству, где разводят серебристо-черных лисиц и соболей.

Горный улус гордится именами известных земляков: народным поэтом Якутии, лауреатом Государственной премии им. М. Горького Семеном Даниловым, народным писателем Якутии, лауреатом Госпремии РСФСР им. М. Горького Софроном Даниловым, народным художником Советского Союза, почетным гражданином Республики Саха (Якутия) Афанасием Осиповым, народным поэтом Якутии, почетным гражданином РС(Я) Саввой Тарасовым, народной артисткой республики Раисой Захаровой, доктором искусствоведческих наук Ангелиной Лукиной, художником-модельером Августиной Филипповой, которые внесли и вносят неоценимый вклад в духовное и культурное развитие родной республики.

Достопримечательностями являются Мытахский музей братьев Даниловых, картинная галерея Афанасия Осипова, краеведческий музей в Бердигестяхе, Центр Духовности имени народных писателей Якутии Семена и Софрона Даниловых, лаборатория модельера-художника Августины Филипповой. В 2015 году состоялось открытие этно-культурного комплекса «Сэркээн Сэhэн дойдута», инициатором и идеологом создания которого выступила известная мастерица.

«Паспорт района» — основной раздел проекта «Жизнь в районах». Каждый месяц творческая команда «Сахамедиа» работает в улусах. Главы и жители муниципальных образований идею поддержали и активно сотрудничают со СМИ. Они рассказывают, как хорошо им живется в глубинке необъятной республики .

В разделе вы можете посмотреть фото- и видеорепортажи из разных уголков Якутии, а также прочитать журналистские материалы.

Проект объединяет всю Якутию, чтобы получился большой общереспубликанский разговор. Думаем, каждый из нас может гордиться своей жизнью в районе.

В следующем выпуске мы побываем в Намском улусе.

Инфографика Горного района

Горный улус образован 25 июня 1931 года. Расположен в центральной части республики. Административный центр – село Бердигестях. От города Якутска находится на расстоянии: 184 км — наземным путём, 150 км — водным. Район делится на 9 муниципальных образований поселенческого типа. В улусе проживают 11 790 человек. Площадь территории составляет 45,6 тыс. кв. км.

Основной особенностью климата является резкая континентальность, проявляющаяся в больших годовых колебаниях температур и недостаточном количестве выпадающих осадков. Средняя месячная температура в январе –41,3˚, в июле +16,6˚. Нижняя граница вечной мерзлоты проходит на глубине 300-350 м.

На территории улуса имеются запасы коксующегося каменного угля и бурого угля разных марок. Также имеются пески, глина, которые используются как минеральный строительный материал.